Ol kezde Muqaǵalıdyń jaıbaraqat qońyr daýsyn radıodan kúnde estımiz. О́zin, biraq, baspasóz betinen kóp kezdestire qoımaıtynbyz. Erkinniń atyn baspasózde anda-sanda kórip qalamyz. Al ózin eshqashan estigen, tyńdaǵan emespiz. Eń alǵash «Juldyz» («Ádebıet jáne ıskýsstvo») jýrnalynan kórdim. «Tıan-Shan eskızderi» deıtin taqyryppen bir top óleńderi berilipti. Bas salyp oqı jóneldim. Tıan-Shandy kınodan jıi kórip júretinmin. Taýly aımaqty operator árli-berli qyzyqtap, aspandatyp ala jóneletin. Tipti, ol jerde emes, aspanda qalyqtap júrgendeı seziletin. Dáıim bireýler shurqyratyp jylqy qýyp kele jatady. Arna bermes asaý ózenge jolyǵady. Kilt kidiredi. Tańyrqap turady-turady da, kózine túsip ketken aıyr qalpaǵyn qamshynyń sabymen joǵary qaraı ysyryp, astyndaǵy sáıgúlikke qamshy basady. Asqaq seńgirlerdiń ara-arasynan jylt-jylt etip, qaıtadan bultqa sińip joǵalatyn. Taý jaılaǵan tarpań jurt etekte jaılaǵandardy el eken dep mensinbeı, dáıim kókten tumsyq shúıiretindeı. Al jýrnal betindegi myna óleńder atymen basqasha áser etedi eken. Qııada ómir súrip jatqan qıqar jandar kózińe sonshama tanys, janyńa meılinshe jaqyn kórinedi eken. Tym bala kezimde oqydym ǵoı. Kóp jerleri jadymnan shyǵypty. Dúnıeni ózinshe oılantatyn, ózinshe kóretin «tentek» aqyn bir óleńinde taý óńirin tamasha beınelepti. «Taýdaǵy qar tastan tasqa syrǵıdy, oıda tuman órge qaraı jyljıdy. Sý alǵan qyz syldyratsa shelegin, arǵy bette elik úrkip yrǵıdy». Qanekı, osylaı emes dep aıtyp kórińizshi. Aýzy-murnyńyz kóz aldyńyzda qısaıyp ketsin! Sóıtken Tıan-Shannyń etegine de jettik. Qazaqstannyń qıyr-qıyrynan jınalǵan óńsheń túbit ıek sabaq tyńdaýdyń ornyna terezeden kóz aıyrmaımyz. Bultqa oranǵan aqar-shaqar shyńdarǵa kózdi satyp, qaraımyz da otyramyz. Biraýyq kóziń taıyp ketse boldy, jańaǵy kórinis iz-túzsiz joǵalady. Aspan laıytyp, jerdiń óńi buzylyp, dúnıeniń shát-shálekeıi shyǵady. Álginde ǵana jer-jahannyń jarqyrap ashylyp turǵany qaıda?! Qııalyńa syımas sulýlyq patshasy birte-birte ulǵaıyp, tipti, irgeńe deıin jaqyndaı túsken. Endi bolmasa, bular júrgen býlvarlar men kóshelerdi de kórkeıtip, shýaqtaryn sińirip, jumaqqa aınaldyra bastaǵan. Kenet etekten dymqyl kóterildi. Ol býlanyp birte-birte tumanǵa aınaldy. Olar ulǵaıyp bultqa ulasty. Qala qaraýyta tústi. Munar ekesh munar da aıaq astynda jatqysy kelmeıdi. Taýǵa qaraı tyrmysady. Kóshe boılap, jóńkilip barady. Áne, etekten dóńesterge kóterildi. Odan baýraıdaǵy jota-jotany qýalady. Odan bıikteı-bıikteı býdaq-býdaq bultqa aınaldy. Tóbeden-tóbege kóterile júre, aspan tórine uıysa bastady. Kúngeıdegi kózdi arbap turǵan tańǵajaıyp sulýlyqty birte-birte qylǵytyp juta bastady. Ádetinshe bas salǵan qara tajaldyń arany ábden ashylyp alǵan. Jalmaı beredi. Jalmaı beredi. Sóıtip, irgeńe kelip, atbasyn irikken Tıan-Shan kerýeni qaıtadan birte-birte mysyq tabandap alystaı túsýge májbúr bolady. Oıyńa baıaǵyda oqyǵan óleń túsedi. Kóz aldyńa syrǵasy bulǵaqtaǵan sulý qyz keledi. Syńǵyr etkizip shelegin sýǵa malady. Arǵy betten aıdynǵa endi bas sala bergende sol syńǵyrdan selt ete qalǵan bir top eliktiń úrke qashyp, beze jónelgeni keledi. Esińe myj-myjy shyqqansha oqylǵan kóne jýrnal túsedi. Kitaphanaǵa tartasyń. Shubatylyp turǵan uzyn kezek. О́lip-talyp siz de jetesiz. Jalt-jult etken ádemi kelinshek jaınańdaǵan sulý janaryn árli-berli oınaqshytyp, tapsyrysyńyzdy tekseredi. «Mynaý qolda. Mynaý joǵalyp ketken. Mynaý bar eken». Taıtań-taıtań bulǵaqtaı basyp, kitap qoımasyna ketedi. Uzyn baspaldaqpen tómen túsip ketken sulý kelinshek qaıtyp kelgenshe kózińizdi satyp siz qalasyz. Ári kútesiz, beri kútesiz. Ýh, kórindi-aý aqyry. Izdegen jýrnalyńyz da keldi. Adam qujynaǵan oqý zalynyń bir túkpirine baryp jaıǵasasyz. Endi oqı bastaǵanyńyzda, taıaǵy taq-tuq etip, kitaphana dırektory aǵaı kiredi. Sońynda shubyrǵan adam. Shashý shashqaly kele jatqandaı, shetinen yrjııa kúledi.
«Já, bastaryńdy kóterińizder. Bizge búgin jazýshylar qonaqqa keldi». Siz de basyńyzdy kóterip, jazýshylarǵa qaraısyz. Jaryqtyqtardan eshkim qalmapty ǵoı. Sábıt Muqanovtyń ózi kelipti. Sońyndaǵylaryn qara – Taıyr Jarokov, Ǵalı Ormanov, Áljappar Ábishev, Dıhan Ábilov, Jumaǵalı Saın, Qajym Jumalıev, Esmaǵambet Ysmaıylov, Syrbaı Máýlenov, Hamıt Erǵalıev, Qalıjan Bekhojın, Qyzylordadan kelip júrgen Asqar Toqmaǵambetovter alshań basyp, tórge ozdy. Olarǵa ilese kirgen uzyn boıly Safýan Shaımerdenov pen sándene basqan sylań murt Qýandyq Shańǵytbaev, qastaryndaǵy qońqaq muryn Ǵafý Qaıyrbekov. Bárin de mektep oqýlyqtary men gazet-jýrnaldardan kórip júrmiz. Eń sońynda kóringen tórt-bes jyltyr qarany ázir tanymaımyz. Olar tuńǵysh kitaptaryn endi shyǵaryp jatqan jas «arqarlar» shyǵar. Bireýler tórge, bireýler aldyńǵy qatarǵa jaıǵasty. Tórdegilerden Ǵalı Ormanov ornynan turdy. «Áı, álgi bala qaıda?» – dep, esik jaqqa jaltaqtady. Enteleı basyp, asyǵa attaǵan bala jigit kórindi. Qujynap otyrǵan kóp kisige kózi túsip, yrjııa kúlip qoıdy. «E, mine, keldi, – dep qýandy Ǵalı aǵa. – Kóp uzamaı, avtobýsy jolǵa shyǵady. Aýylyna bara jatyr. Asyǵys. Aldymen osyǵan sóz bereıik. Negizgi sharalarǵa sosyn kirissek qaıtedi. Erkin, ortaǵa shyq, oqy!». Qulaǵym selt ete tústi. Tórge kóz tiktim. Bala jigit tórge qaraı batyl attady. Qaltasynan bir býma qaǵaz sýyrdy. Daýsyn kenedi. «Qoıshylar». Poema», – dep sál toqtalyp baryp, oqı jóneldi. Jurt ań-tań. «E, bálem, solaı ma eken. Men senderge tańǵalǵandy kórseteıin», – degendeı: «Babamyz álde mońǵol, álde túrik: bul ózi álde shyndyq, álde ótirik. Aqıqatyn biletin adamdardy, jibergen ýaqyt ózi kórge tyǵyp», – dep qolyndaǵy qaǵazdy qaltasyna salyp qoıdy. Sosyn eki qolyn taraqtap alyp, jatqa aıta bastady. Aıtyp tur. Aıtyp tur. Jurt aýzyn ashqan da qalǵan. Bizdiń aqyndar ádette jyn-shaıtandy arbaǵan baqsydaı óz-ózinen osqyrynyp, yńyranyp, qolyn sermelep, baqyryp-shaqyryp, qaralaı julynyp, tulynyn tútip bitetin. Al mynaý óıtip tebirenip, teńselmeıdi. Tisin aqsıtyp, kózin baǵjıtpaıdy. Qaraptan-qarap árkimge bir tıisip, judyryǵyn túıip, ótken-ketkenderge kijinbeıdi. Nárestesine bosana almaı jatqan tumsa kelinshekteı tistene kúshenbeıdi. Záreńdi zár túbine jibereıin dep, edireıip, ejireńdemeıdi. Túk bolmaǵandaı. Jaıbaraqat. Jaıyna tur. Taý basynan yldıǵa, baýraıda bytyraı jaıylyp jatqan qoıǵa qarap, óz-ózimen tolǵanyp turǵandaı. Kóz aldyńda tizbektelip, kóp ǵasyrlar ótip jatqandaı. Oıyńa neler kelip, neler ketpeıdi?! Tarıhtyń tarǵyl-tarǵyl talaı belesterinen antalaǵan ata jaý jan-jaqtan jamyrasa quıylyp keledi de jatady, keledi de jatady. Sart-surt sadaq atysady. Jalt-jult naızalasady. Jarq-jurq semserlesedi. Kim jeńilip, kim jeńip jatqanyn aıyra da almaısyń. Atyrap qanǵa malynady. Jaırap túsip jatqan bozdaqtar. Bastaryn shaıqap babalar óledi. Tisterin qaırap ákeler mert tabady. Tistenip balalar ósedi. О́lke qaıtadan malǵa tolady. Taǵy da jaý shabady. Taǵy da jer men kók qyzyl qanǵa boıalady. Taǵy da telmirý. Taǵy da tentireý. Taǵy da tonalý. Taǵy da talaný. Jan-jaǵyna jırene túksıgen jetim kózder. «О́mir súrgim keledi», – dep bireýi býyrqanady. «Men ómir súremin», – dep bireýi qasarysady. Jyldar jyljı túsedi. Tistene-tistene tistengender de sarqylady. Belbeýler bosatylady. Buǵaýlar aǵytylady. Esiktegiler tórge shyǵyp, tórdegiler esikke yǵystyrylady. Qaıta-qaıta oryn almasady. Tekten jańylǵandar shepten jańylady. Basqynshylar bosqynshylarǵa, bosqynshylar basqynshylarǵa oryn bosatady. Kimniń kim ekeni, ne ekeni umytylady. Jaıbaraqat jaılanǵandar kóbeıedi. Kógen bitkendi tól toltyrady. О́ris bitkendi mal toltyrady. Tóbe saıyn tóńkerile jaıylyp, qoılar jatady. Otar shetinde egin shebindegi qaraqshydaı qalqıyp, japadan jalǵyz qoıshy turady, bar ýaıymy – shóp tistelep jalmańdaǵan qoshaqandardyń aman órgeni, óristen aman kelgeni. Odan basqadan qam jemeıdi. Odan basqa eshteńe demeıdi. Qoı shetinde kósegesi kógeredi. Qoı shetinen ushpaqqa da shyǵady. Jalpaq jatqan atameken, aınalyp kelgende qoıshylardyń eline aınalyp barady. Baba bitken, «qudaıdyń munysyna da shúkir», dep qaýǵasyn arqalap, qoı sýarady. Bala bitken qoldaryndaǵy saqpandaryna tas salyp, satyr-sutyr atqylap, qoı qaıyrady. Qoı baǵamyz dep júrip, oı baǵatyndar da bar. Oılaı berseń, toılaı bermeısiń. Belin bekem býǵan jastar ne istep, ne qoımaq... Ol dastanyn oqyǵan saıyn sen de jarysa tolǵanasyń. Ortaǵa shyǵyp alyp, qarany qaıyryp, tóreni tóndirip, qarasózden qaımaq aıyryp turǵan aqyn: «Kók ógizdeı mop-momyn meniń babam, mendeı urpaq qaldyrǵan, qaıran qalam», – dep, jaıbaraqat sózin aıaqtaıdy. Jurt buryn-sońdy estimegen sony dúnıe ekendigin ańǵardy. Dýyldatyp qol soqty. Tórdegiler az ǵana ańtaryldy. Aqyrynda bireýi: «Durys qoı. Jastarǵa mal baǵyńyzdar dep jatqan joqpyz ba?! Poema da sony aıtady emes pe?! Tezdetip gazetke berý kerek. Kitapqa bastyrǵan jón», – dedi. Jurt taǵy da qol shapalaqtady. Jigit bir jymıyp kúldi de, esikke qaraı aıańdady. Sábıt Muqanov minbege kóterildi. Áldebir elge baryp kelgenin aıtyp berdi. Jurt dýyldap, qaıta-qaıta qol shapalaqtap otyrdy. Meniń esimnen álginde ǵana aýyzdarymyzdy ańqıtyp, aldymyzǵa shyǵyp, óleń oqyǵan albyrt jigit ketpeı qoıdy. Erkin dese erkin eken. «Tıan-Shan eskızderin» jazǵan eskız emes, naǵyz som keskinder keskindeıtin shoń aqynnyń ózi kelip ketkendeı. Sóz qandaı! Ár teńeýi kisini eseńgiretkendeı. Sózinde jatqan mán qandaı? Qaraptan qarap bosqa máńgúrt bolyp júrgenińe qorynasyń. Paı-paı, netken paıym! Netken ýaıym! Netken qyryq qulta qyrshańqylyq! Qulaǵyńa jetken sóz ben kóz aldyńa kelgen eles, birine-biri shot salyp, tyrań asyryp jatqandary... Aıtqanynyń – bári durys. Oılap kórseń – báriniń de shıi shyǵyp turǵan bir kúmáni bardaı... «Qoıshylar» kóp uzamaı gazetke shyqty. Jańylmasam, jas aqyndardyń «Jyrǵa sapar» jınaǵynda basyldy ǵoı deımin. Erkinniń aty gýildeı jóneldi. Anada Narynqolǵa attanypty. Sol jaqta turatyn kórinedi. QazMÝ-da oqyǵan desedi. Oqyp júrip, apta saıyn aýylyna ketip qalyp turady eken. «Taýdyń aýasyn saǵynam, qalada júrsem, qaralaı tunshyǵyp qalamyn», – deıdi desedi. Atqa shapsa, shatqaldardy shatyrlata, dúrsildete jóneletin kórinedi. Stýdent kezinde Qadyr Myrzalıev bolǵan eken. Erkindi el-jurtty dúrkiretetin de júretin joıqyn aqyn edi deıdi. Joıqyndyǵy jańa oqyǵan poemasynda da kórinip tur ǵoı. Nebári bes júz-alty júz joldan aspas lırıkalyq dastan azamattyq poezııamyzdyń taǵy da bir shoqtyqty týyndysyna aınalǵaly tur. Ony bireýler uqty. Bireýler uqpady. Ádebı syn lám-mım aýzyn ashpady. Uqpaǵandar uqpaı-aq qoısyn. Uqqandar tekten-tekke isti nasyrǵa shaptyrǵylary kelmedi. Erkinniń el ishindegi jaǵdaıy jaqsy ekenin bilip jattyq. Bizder úshinshi kýrsta oqyp júrdik. Birde Almaty men Taldyqorǵan oblystarynyń aqyndarynyń aıtysy boldy. Soǵystan keıin Almatyda aıtys ótip kórmepti. Bolǵaly turǵan aıtysqa jurt kóp dáme artty. Ol kezde Jambyl tobyndaǵy aqyndardyń biren-saran kózderi bar edi. Jurt aǵyl-tegil kóp jınaldy. Tipti, alǵashqy kúni Muhtar Áýezov ta qatysty. Bir top ádebıetshi jastarǵa aqyndardyń aıtysyn qaǵazǵa túsirip otyrý tapsyrylǵan. Muqań tym sırekteý ezý tartady. О́ńi qaraqoshqyldanyp, barǵan saıyn túnere tústi. Bir ýaqytta sahnaǵa Erkin men taldyqorǵandyq aqyn shyǵatyny habarlandy. Ekeýi de jazba poezııanyń ókilderi, baspasózde jarııalanyp júrgen tanymal esimder. Muqań: «Bul qalaı bolady?» deıdi ǵoı deımin, Esmaǵambet Ysmaıylovqa birdeńe dep jatyr. Sol kezde sahnaǵa jaırańdap qos aqyn shyǵa keldi. Jurt dýyldasa shapalaq urdy. Et qyzýymen eki aqyn da bir-birine sózben shot salyp jatyr. Baıaǵynyń aqyndaryndaı. Aıanar emes. Birese Taldyqorǵan, birese Almaty basym túsedi. Barǵan saıyn aıtys qyza berdi. Eki aqynnyń ekeýiniń de azý tisteri qaıraýly turǵan baltadaı. Qarsh-qarsh etedi. Ýaqyt taıap qaldy. Kim jeńeri áli belgisiz. Bir kezde tipti býsanyp, arqasy ábden qyzyp alǵan Erkin mal qystatýdaǵy kemshilikterdi qazbalap taqymdaı túsken taldyqorǵandyqqa: «Muz qatyp, aıaz qysqan ala qysta, shóp surap kelmeı-aq qoı, pojalýısta!» – dep qolyn bir siltep, ushyp tura kelgende, rıza bolǵan jurt qıqýlasyp óre túregeldi. Zalda es joq. Shapalaqty aıamaı uryp jatyr, uryp jatyr. Úzilis jarııalandy. Bizdiń jelkemizdegi úlken bólmege samaýyr qoıylypty. Syıly qonaqtarǵa shaı ázirlenipti. Soǵan qaraı ótip bara jatyp, Muhtar Áýezov júzi jadyrap, qasyndaǵylarǵa: «Sońǵy eki jigit jarady. Baıaǵy aıtystarda osylaı aıtysqan ǵoı. Bylaıǵylar úıden jattap alǵan birdeńelerin aıtqan bolady. Bir shatysyp ketse, qaıtyp úıirge qosyla almaı, bos sandalady. Páli, anaý Uzynaǵashtaǵy Ábekeń de, Taldyqorǵandaǵy Temekeń de kópten aıtysqa túspegendikten be, qaralaı mińgirlep qalypty. Bul betimizben jibere bersek, bir kezdegi dańqy asqan aıtystyń ózin de taba almaı, ata-dástúrimizden aıyrylyp, ábden masqara bolar túrimiz bar eken», – dedi. Sóıtken Muqańmen el-jurty kóp uzamaı qoshtasty. Ýnıversıtetti bitirdik. Eki jyl jarymdaı «Qazaq ádebıetinde», eki jyldaı «Lenınshil jasta», úsh jyldaı Mádenıet mınıstrliginde, eki jyl ásker qatarynda, bes jyl kınostýdııada istep júrgende Erkinmen kezdesýdiń esh reti túspepti. Ortalyq komıtette júrgende bir kúni bólim meńgerýshisi shaqyryp alyp, jer-jerde bolyp, mal qystatýdy kórip qaıtasyńdar dedi. Men Narynqol aýdanyna surandym. Qasyma oqý, densaýlyq, mádenıet mamandaryn qosty. Jetisýdyń talaı jerin kórip júrgem. Topyraǵynyń aıryqsha qunaryn da estip júrmiz. Tańerteń turyp taıaq shanshysań, keshke deıin terek ósip shyǵady dese, degendeı-aq! Jol boıynda qulazyp kele jatqanyńda Túlkibastan bastap tógilip jatatyn molshylyq tý sonaý Jarkentke jetkenińshe sozylady. Al kúreń almalar, teńkıgen-teńkıgen qaýyndar men qarbyzdardyń jupar ıisi ańqıdy da turady. Laǵmandaryn qulashtaı sozyp, shashlyqtaryn shyjyldatyp, káýaptaryn byjyldatyp jatqan arshyn tós aspaz erkekter men samsa, bálish, kúlshe satyp júrgen ala kóılek saýdager áıelderden kóz tunady. Bul jolmen júrgen jolaýshylar osyndaı mol-yrzyq, berekeni Jarkentten de asyp, Qulja, Úrimshige jetkenshe keship otyratyn shyǵar. Biz Shelekten asyp, Sógetiden óte bergende, ońtústikke qaraı bultarǵan jolǵa buryldyq. Táńirtaýdyń ishine boılap, munsha suǵynýym birinshi ret. Qos qaptaldan qaýsyra qushqan qatpar-qatpar tastar barǵan saıyn bıikteı tústi. Bir kezde ol qatpardan da shyqtyq. Qaıtadan jazyqqa tústik. Ol da kópke uzamady. Tas qorshaýdyń arasyna qaıta tap boldyq. Uzaq júrdik. Saryjazdan ári asqasyn-aq, Táńirtaýdyń naǵyz tórine jetkenimizdi baıqadyq. Sol qaptalymyzda dóńkıe mańqıǵan jeketaý – Elshenbúırek. Odan ótken soń kóp uzamaı oń jaǵymyzda shókken úlekteı Ilebasy jolyqty. Ile ózeni osy aradan bastaý alady. Birazǵa deıin Qytaı jerin aralaıdy. Balqashqa sosyn baryp oralatyn kórinedi. Kenet qaptalymyzdan sopań etip shyǵa kelgen oqys kórinisten esim aýyp kete jazdady. «Táńirdi jolyqtyrǵyń kelse, taýǵa bar», demeıtin be edi. Sonda taýda Táńiri turady desin meıli, biraq taýdyń ózi Táńiri desin meıli, sol taýy osy qara jerdi qaqyrata jaryp shyqqan Han Táńirinen asa qoıady deısiń be?! Jer astynan julqyna atylǵan tylsym kúsh bir aýyq tóńiregine kózi túsip ketkendeı, oqys toqtapty. Ol edireıip bizge qaraıdy. Biz tý tómennen telmire kóz satyp, qatyppyz da qalyppyz. Aýzymyzǵa sóz túspeıdi. Qaıran qalyp, basymyzdy únsiz shaıqaı beremiz. Oıymyzǵa jalt etip Muqaǵalı oralady. «Shanshylyp anaý turǵan Hantáńiri – shapshyǵan Tıan-Shannyń emshegindeı». Appaq shyńy aspannyń, apaı tósin janǵa bermeı, jalqy emgendeı qaısyń bar degendeı, jan-jaǵyna mıyǵynan kúlip, asqaqtaı qaraıdy. Qudiret qudiretti qalaı uqqan! Aqyn qalaı taýyp aıtqan. Sodan eshqaıda burylyp qaraı almadym. Basqa eshteńege nazar aýdara almadym. О́ıter bolsaq, anaý sıqyrlana, boı kótergen qıqar shyńnyń qaharyna ushyrap qalamyz ba dep qoryqtym. Narynqolǵa jetkenimshe, janarym shashaqty naızadaı kókke shapshyǵan jeke shyńǵa birjolata jelimdelip qalatyndaı, eki kózim aspanda boldy.
...Aýdan basshysy bizder keledi dep kútip otyr eken. Qushaq jaıa qarsy aldy. Joldastarymnyń árqaısysyna barar jerlerdi aldyn ala belgilep qoıypty. Qastaryna eretin adamdary da ázir eken. Olardy jolǵa salyp ońasha qaldyq. Ol kezde Narynqoldyń birinshi hatshysy osy júrgen Baqyt Ospanov edi deıdi bireýler. Bilmeımin, anyq esimde joq. Sol bolsa, sol shyǵar áıteýir, tańdaıynan jarylyp turǵan asa dilmar jigit edi. Ol kezde alystaǵy malshy aýdandardyń basshylary jón-josyqqa jetik, sózge júırik jigitterden tańdap qoıylatyn. Áıtpese, anaý-mynaýyńdy mensine qoımaıtyn malshy qaýymmen til tabysý da ońaı emes-ti. Narynqolda bizdi qarsy alǵan basshy da áńgimesin ádebıetten bastady. «Jańa jolda kele jatyp, ózińiz de baıqaǵan shyǵarsyz. Bul ólkeniń áýelden aqyn-jazýshylardan salymy zor. Kegen aýylynyń qubyla jaǵynda Áýezov jazǵan Qarqara jaılaýy bar. Odan beride Ilııas Jansúgirov jazǵan Ilebasy men Elshenbúırek taýy tur. Odan bylaı Ǵabdol Slanov jazǵan Aıǵaıtas andyzdap tur. Shyǵys irgemizde Berdibek Soqpaqbaevtyń týǵan aýyly Kóktóbe jatyr. Odan bylaı úlken úmit artyp otyrǵan inimiz Saǵat Áshimbaev ósken aýyl bar. Qazir siz Telman Januzaqovtyń týǵan aýylynda otyrsyz. Osy aýyldan Baqqoja Muqaev degen baýyryńyz túlep ushqan. Sizdiń Muqaǵalı dosyńyzdyń aıaǵy tıgen jerlerdi aralap kórgińiz kelip kele jatqanymyzdy ishimiz sezip otyr. Oǵan aman bolsa, erteń barasyz. Búgin sizdi solardyń báriniń atynan Erkin dosyńyz qabyldamaq. Birde osynda jumys bastalmaı jatyp, kirip keldi. «Meniń Máskeýde basylǵanymdy bilesiz be? – deıdi. – Bilmeseńiz, bilip qoıyńyz!» «Drýjba narodov» jýrnalyn kórsetti. Onda sizdiń «Hansha darııa hıkaıasy» deıtin shyǵarmańyz basylypty. Oǵan Erkinniń bir shýmaq óleńin epıgraf qylyp alǵan ekensiz. Ol da aýdarylypty. Taǵy birde taǵy keldi. Álgi shyǵarmańyzdy nemister shyǵarypty. «Kórip qoı, qarap júrmeı, orys pen nemis túgel biletin Erkin deıtin aqyn biz bolamyz», – deıdi. Dýyldap kúlip jatyrmyz. Árıne, qaljyńdaıdy ǵoı. Áıtse de, jaqsy kóredi ǵoı. Muqaǵalı týraly maqalańyzdy gazetten de, jýrnaldan da oqydyq. Qýanyp qaldyq. Erkinniń álgi ázilderi de sizdi jaqsy kórgendikten aıtylǵan ǵoı?!» dep áldekimge telefon soqty. «Sender osyndamysyńdar. Kirip ketińizdershi!» – dedi. «Mássaǵan! Erkin Ibitanov! «Tıan-Shan eskızderi!» – dep oıladym qýanyp. Esikti julqyp ashyp, dál baıaǵy «Qoıshylardy» oqıtyn alpamsa jigit yrjııa kúlip kirip keldi. Qasynda jymıyp kúlgen taǵy bir jigiti bar. Ornymnan ushyp turdym. Sodan kete-ketkenshe qushaǵymyz jazylǵan joq. Erteńine erteńmen Elshenbúırekke tarttyq. Anadaıda oqshaý qaraýytyp turǵan ońasha taý eken. Eteginde Muqaǵalı týǵan Qarasaz aýyly shashyrap jatyr. Shet jaǵyndaǵy úıge jete bere toqtadyq. «Mynaý jatqan Qarasaz – Elshenbúırek etegi – bir shetimen bir sheti taıjarysqa jetedi. Jylap aqqan jylǵalar jamyrap kelip, qosylyp, Qarasý dep atalǵan ózen bolyp ketedi, Qarasýdyń boıynda alaqandaı bir aýyl, malyn baǵyp kún keshken momyn eldiń mekeni, tunyq eldiń osy edi sáýleti de dáýleti; bul aýylda bolmaıdy sodyr soıqan, áýleki; Qarasýdaı móp-móldir yntymaǵy shaıqalmas, Raıymbek batyrdyń yrys qonǵan áýleti», – dep tolǵanyp kele jatqan Erkin: «Keldik!» – dep mashınadan qarǵyp tústi. Esikten qara domalaqtar shaýyp shyqty. Erkinge jaqyndaı berip, qasyndaǵy bizdi kórip, ańtarylyp turyp, toqtap qalysty. «Bul – bizdiń úı, mynaý – meniń aǵam, ana turǵan – jeńeshem». Erkin týǵan-týystaryna meni tanystyrdy. «Ol meniń Ábdirazaq ákem edi; esime alsam oıǵa nur ákeledi; bilemin týra jolǵa baǵyt berip, men sııaqty talaıdy jeteledi; aqyly bizge aıtqan tek ketpeıdi, baǵyty jamandyqqa bettetpeıdi, Muqaǵalı, Erkindi qarsy alatyn, júırigi men jorǵasyn erttep berip», – dep jyrlaıtyn Erkin aqyn bul úıdiń ıesi týraly. Úı ıeleri ishke shaqyrdy. Kirip-shyǵyp jatqan kisileri mol, qora-qopsysy bos turmaıtyn, qonaqjaı úı ekeni sezilip tur. Dastarqanynda da uzaq otyrdyq. Erkin aǵasynyń úıine kelgen soń, tipti, kóńildenip ketti. Jaǵasy jaılaý, jaıbaraqat otyr. Men tyqyrshyp otyrmyn. Onymdy baıqap qalyp: «Ábish, asyqpańyz. Bárin kórsetemiz. Bul úı – Muqaǵalıdyń da úıi. О́le-ólgenshe juptarymyz jazylmaı ótken aǵaıynbyz», – dep qaldy. Sonda da: «Takappar taýlar jatqan jan-jaǵynda, baryp qaıt salqyn jaılaý, maldy aýylǵa; bir jer bar Qarasaz dep atalatyn, kóresiń jolyń túsip barǵanyńda; kóresiń kók ormanyn, jylǵalaryn, móp-móldir qaınap shyqqan tunbalaryn; jylǵanyń jaǵasynda buzylǵan úı, sen soǵan, eı, jolaýshym, bir qaraǵyn», dep jyrlaǵan kıeli topyraqty qashan basamyz dep tyqyrshyp otyrmyn. Sóıtip, úıden shyqqan bir top adam kóp uzamaı bir tómpektiń basyna shyǵyp, irmetile toqtadyq. «Myna bir úıilgen topyraqtyń izderi jaǵalaı jalǵasqan shaǵyn sharshyny baıqap tursyńdar ma?! Mine, bul buzylǵan úıdiń orny. Muqaǵalılar osynda turǵan. Qasynan qalmaýshy edim. Aramyz tórt jas. Erteli-kesh úıinen shyqpaımyn. Tórinde talaı asyrdy salýshy edim. Qashan kórshi úıge ketken ájemiz qaıta kóringenshe, úıiniń shat-shálekeıin shyǵarýshy edik. Ájeı qolyndaǵy urshyǵyn ala júgirgende, tórdegi tapyraqtaǵanymdy tyıyp, úıime qaraı juldyzdaı zymyraýshy edim». Erkinniń aıtyp turǵany oıymdaǵy Muqaǵalı sózderine ulasady. «Kespesten kisi jolyn torymaǵan, osynda tirlik etken momyn adam; qanshama tyrbansa da sharýanyń, dáýleti bir-birine qorymaǵan; óńirde ózin-ózi qul kóripti; kıipti aýystyrmaı bir bórikti; baıǵustyń barsha jurty tilek tilep, úıine tuńǵyshy bop ul kelipti». Qabyrǵalary áldeqashan qulap, irgeliktiń tek orny aǵarańdap jatqan shymkesek úıdiń kórinisi bir kezdegi kóz aldyńyzǵa qaıta tirilgendeı bolady. «Toı jasap, torqa tósep, shabylmaǵan, demek, toıdyń jabdyǵy tabylmaǵan; ómir deıtin ózgermes mekemeniń, aldynda ájem meni qabyldaǵan; keıin ákem el-jurtyn basqarypty, qashanǵy jarǵaq bórki tastalypty; jaǵasynda jylǵanyń buzylǵan úı, ómirim osy jerden bastalypty». Búginde álemge ystyq Muqaǵalı ǵumyry osy aradan bastaý alǵan. Iá, ıissińdi ultjandy adamdarymyzdyń kópshiliginiń týǵan úıleriniń búginde izderin de izdep taba almaısyń. Olardyń shym kesekten salynǵan qabyrǵalaryn áldeqashan jańbyr mújip, qar soryp, jermen-jeksen etken. Olardy qaıtadan qalpyna keltiremiz dep tyrashtaný bos áýreshilik. Báribir myna bir qara oryndaı júregińdi eljirete almaıdy. Bul jerde Muqaǵalı besikten túsip, qara jerge tik turyp, táı-táı basty. Mektepke bardy. Qolyna qaǵaz, qaryndash, qalam ustady. On jasynda ákesin maıdanǵa attandyrdy. «Jarty aı tur jar astynda – tozǵan taǵa, úskirik úrleı me álde qozǵalta ma; ájem júr týǵan jerdiń topyraǵyn, tumar ǵyp tigip jatyr bóz qaltaǵa; ol otyr, aıamaı-aq iship alǵan; sanasyn mazalaıdy kúshik arman; attan, áke, tanys qoı kúres saǵan; kúresýi kerek qoı kúshi bar jan...». Biz bala Muqaǵalıdyń izin qýalap, Qarasaz mańyn sharlaı bastadyq. «Sonaý bir jazda jaılaýda, soǵystyń kezi qoı baqqam, kóńilim kelmeı baılamǵa, kóp nárseni oılantqan; astymda tarpań dónenim, torsyqta shyryn qymyzym, mıymda shıki óleńim, qaınaıtyn kelip kún uzyn; qaınatqam, shirkin, pispeıtin, mazdatyp qoıyp ottyǵyn, ózimdi ózim kúshteıtin, qazirgi jaǵdaı joq-tuǵyn; qolymda dápter, qalamym, qaıtatyn úıge jazylmaı, saǵymy saıyn dalanyń, aıta almaı júrgen nazymdaı...». Soǵys kezinde bala Muqaǵalıdyń qoı baqqan oıly-qyrly qarly dalalarymen shoqaq-shoqaq júrip kelemiz. Jympıyp jatqan jylpos jazyqtar dymdary ishterinde bolyp, qansha qarasaq ta syr ashpaıdy. Keı jerde qymtaı jabylǵan qar astynan bozańytyp bý ushady. Jylǵa túbinen syldyrap sý aǵady. Jer astynan shyp-shyp aqqan qystaǵy bulaqtan qıqarlana ún shyqqandaı. Tebirene qulaq tosamyz. «Sondaǵy kózdiń jasynan lázzat alǵam, nansańyz; surańyz árbir tasynan, elime meniń barsańyz... Bulaqtan baryp surańyz, kórdi eken, kimdi bildi eken,.. buǵynyp qalǵan bir ańyz, buıyǵyp taǵy júr me eken; jartastyń janyn urǵylap, keýdesin saıdyń tepkilep, surar ma eken sum bulaq: «Sol bala qaıda ketti?» dep». Sum bulaq sol balanyń qaıda júrgenin, qaıtyp júrgenin suramaı-aq bilip otyr ǵoı. Qarasazdyń jazdaǵy býdaq-býdaq aq shańdaǵyna, kúzdegi mıǵa aınalǵan balshyǵyna belshesinen maltyǵyp júr-daǵy. Kóresini kórip júr. Mańdaıy jalaq-jalaq. Erini tilim-tilim. Birde arba aıdap, astyq tasıdy. Birde atqa minip, qyrman basady. Kóń aýdaryp, qora tazalaıtyny taǵy bar. Taýsylmaıtyn jumys tabylyp tur, táıiri. Qaıtsin kónedi de... Kónbeıtini – tek anada maıdannan kelgen qara qaǵaz. Igir de joq, migir de joq, jetip kelip: «Ákeń óldi!», – degen. «Senbeımin ákeń óldi degenge men, sebebi ol úıimizden tiri attanǵan...». Muqaǵalıdyń osy sózin ári qaraı Erkin jalǵastyrady: «Qara qaǵaz tapqanda turaqtaıtyn beketin, sýyq habar tym júrdek sýmańdap jyldam jetetin; sor mańdaı úıge halaıyq bozdaqty jalǵyz joqtatpaı, qaraly búkil Qarasaz kúńirenip ketetin... Qudiretti eken-aý sondaǵy ómir tolqyny, qudiretti eken-aý, sondaǵy kózdiń tamshysy; eńirep baryp jetimek etpetinen túsedi, jotany jonyp ótkende beınettiń zildeı qamshysy; estise urys bireýden, eńirep baryp qulaıtyn; bári de zańdy sekildi, bárine tózip shydaıtyn, brıgadır aǵa atynan qarǵyp túsip jubatyp, jubatyp turyp ózi de eńkildep kelip jylaıtyn... Qatygez edi-aý qysy da, azynap boran ketetin, Aıazdyń taby áp-sátte kók sirne tonnan ótetin: «Boıdy da jyldam jylytpaıtyn aq qyraý shalǵan mektebi, kebeje qaryn peshterge jaǵatyn otyn jetpedi; bir partaǵa úsh-tórtten syǵylysqan balamyz, qyzylshaqa saýsaǵy, dombyqqan kúreń betteri; bir klass úshin tabylsa, bir oqýlyq jetedi; kúıeden edi sııasy, gazetten edi dápteri...». Solaıy solaı ǵoı. Aýyldaǵy sony kórip ósken bala bozdaqtardyń endi-endi qyltıyp boılaryn jaza bastaǵanda maıdanǵa taǵy shaqyrylǵandaryn aıtsaıshy. Qansha degenmen, ondaıdy ómirge erte kelip, erte túsingen Muqaǵalıdyń sóılegeni durys shyǵar. «Bozdaqtaryn attandyrǵan shaqtarda, bozdap edi-aý borkemik bop qarttar da, bir ormannyń bir túp óndir shybyǵyn, tıep alyp kúnbatysqa tartty arba; «al, endi sen azamatsyń!» dep maǵan, arbasyna otyrdy da, ketti aǵam, taǵy da bir qaıyrylmas pa eken dep, tozańdatqan qara joldy betke alam; qaıyrylmady olar, olar uzap barady; án estildi, áldıledi dalany; qarap turmyn quıyn bolyp aǵady, qara jolmen kórshimizdiń Janary, talaı ret hat aparyp bergem-di, tanı kettim úıge enbegen jeńgemdi; qaısar qyzdyń qaısarlyǵyn el kórdi; qaısar qyzdyń qylyǵyna el kóndi; qaıran aǵa, qaısar jandy tańdapty; qarsy ushty; jurt kúrsindi salmaqty; ekeýiniń aralaryn shań japty; ekeýiniń ortasynda jaý jatty...». Sondaǵy qara jol qaraýytyp áli jatyr. О́n boıynan ári ótken, beri ótkenniń qaısysynyń qaıda qalǵanymen esh sharýasy joqtaı. Birde júıtkitip, birde sybyrlap qalǵan júrisimizdi óndirmeı, qaralaı muń bolyp kelemiz. Erkinniń aýzynda tynym joq. Baıaǵyda bala kúnindegi bastan keshkenderiniń arasynda áli júr.
Nege ekenin bilmeımin. Oıyma Muqaǵalıdyń «Arýlary» tústi. «Arýlar – asyl jandar. Shýaq bop shashylǵandar. Qýat bop talpynǵandar. Qushaq bop ashylǵandar. Arýlar – asyl jandar. Arýlar – asyl jarlar. Arýlar – árbir úıdiń shańyraǵy, árbir úıge ot bolyp jaǵylady, árbir úıde tań bolyp atty-daǵy, árbir úıge sáýle bop shashyrady. Jımaıdy-aý bir shashylǵan shýaqtaryn. Saıasyna keledi-aý shýaqtaǵyń. Jamandyqqa qııarsyz qalaı ǵana, jaınaǵan bir-bir úıdiń shyraqtaryn. Arýlar – asyl jandar. Saǵynyshtar. О́tinishter, qushaqtar, jalynyshtar... Jek kórse olar júregin muz jasaıdy. Jaqsy kórse, balqytyp janyna ustar. Arýlar – aıaýlylar, ardaqtylar. О́mirdiń jylýy bop qalmaq bular. Arýlar – tirshilikke kúretamyr, ómirin bir-birine jalǵap turar...». Bul aqynnyń otyzdan asqandaǵy syry. Biraq buny otyzdaǵylardyń bári-bári uǵyna bermeıdi. Shamasy, sabazǵa munyń bárin soǵys jyldarynyń jylaý-syqtaýlary erte ańǵartqan-aý. Sol oıymdy Erkin sezip qalǵandaı. Qaptaldaǵy taýdyń bir ańǵarynda qalyp bara jatqan shaǵyn aýylǵa saýsaǵyn shoshaıtty. «Sonaý Kómirshi degen aýyl. Bul arada kómir bar. Tusynda kómir qazǵan. Sodan solaı atalǵan. Sol aýyldan bir qyz bizdiń mektepke muǵalim bolyp keldi. Uzyn boıly, aq mańdaı, taldyrmashtaý qyz eken. Ol kezde bir kósheniń arǵy beti, bergi beti bop talasatynbyz», – dep Erkin bir qyzyq áńgime bastady. Sóıtip, Qarasazdyń balalary kórshi aýyldan kelgen qyzǵa ári tańyrqaı, ári tosyrqaı qarady. Muqaǵalıdyń onda eseıip qalǵan shaǵy edi. Oıyn balalarynyń kóshedegi kóp «qyzyqtaryna» aralasa bermeıtin. Jańa apaıdyń aýyl shetine qadam basqan ár adymyn ańdýda boldy. Jas qyz sabaqqa júreksine kirdi. Balalar bir-birine jymyńdasyp, sybyrlasyp, jybyrlasa jóneldi. Sol kezde tereze jaqtan bireý: «Já, qoıyńdar, túge!» dep jekirdi. Muǵalıma jalt qarady. Jaıbaraqat sabaq tyńdap otyrǵan qyr muryn, oraq tumsyq sary balany kórdi. Ishi jylyp qoıa berdi. Ottan jańa alynǵan taba nannyń tabyndaı ystyq sezim qalaı sharpyp ótkenin bilmeı de qaldy. Birte-birte órshı tústi. Álgi balaǵa jas muǵalıma kóziniń qyryn salyp, oqtyn-oqtyn qarap ta qoıady. О́zi sabaqqa alǵyr. Saýlap tur. Qaı taqyrypqa da qamshy saldyrmaıdy. Aryndap aǵa jóneledi. Muǵalıma da oqýshysyn synap kórýge qumar. Jańa sabaqty túsindirgen boıda: «Káne, qaıtalap aıtyp beretin qaısyń bar?» – deıdi. Taǵy da sol sary bala qol kóteredi. Birte-birte eliktire tústi. Keıde ne oılap otyr eken dep, tóbeden túskendeı oqys saýal qoıady. Esh jańylyspaıdy. Birde parta astyna jasyryp, áldene jazyp otyrǵanyn baıqady. Sabaq túsindirip júrip, bildirtpeı qasyna bardy. Qolyndaǵy qaǵazdy julyp aldy. Oqyp edi, eki beti dý ete qaldy. Oqýshysynyń da qulaǵy kúreńitip, kitapqa úńilip, tuqshııa tústi. Sodan bylaı sary balanyń mańyna jýymaıtyn boldy. Bala da meńireıip eshkimge eshqandaı til qatpaıdy. Sazarady da otyrady. Kúnder óte berdi. Bir kúni qatty aıaz boldy. Búrseńdep mektepten qaıtyp kele jatyr edi. Sońynan bir bala qýyp jetti. «Apaı, myna qaǵaz sizden túsip qaldy», – dep asyǵys ustata saldy da, syrt aınalyp qasha jóneldi. Kim ekenin de bilmeı qaldy. Ashyp qarap edi, «aq qazdar arasynda aqqýymdy ajyrata almaǵan sor mańdaımyn», – dep jazylypty. Oınap júrip, oıynnan ot shyqty degen osy. Tereze jaqta kúdireıip otyratyn sary balany jek kórerin de, aıaryn da bilmeı qaldy. Syrttaı aıaıdy. Kórse, tákapparlana qalady. Bir-birinen qashqaqtaǵan eki jas bir-birine jipsiz baılana tústi. Bir kúni bári sabaqta otyr edi. Syrttan: «Súıinshi! Súıinshi!» degen daýys shyqty. «Esimde joq, bala bop ósip pe edim?! Bolsam, nege jyly sóz esitpedim? Esimde tek, bilemin jeńis-qustyń, bizdiń jaqqa bir apta keshikkenin». Jurt máre-sáre. Bir-birine jabysyp, kórisip jatyr. Bir-birin kóre sala bas salyp súıisip jatyr. Muǵalıma da asyǵyp úıine bara jatyr edi. Qasynan shyǵa kelgen bir jigit ernine súlikteı qadala ketti. Shashy dýdyrap kózine túsip tur. Muǵalıma qapııada ne isterin bilmeı, bulqynyp jatyr. Qarasa – Muqaǵalı. «Maqataev, sen maǵan ashýlanyp júrsiń be?» – depti sasqanynan. Sodan ekeýiniń de tilegeni onynshynyń qashan bitetini boldy. Mashına áli ıteńdep keledi. Erkin áli sóılep otyr. Uıqyly-oıaý tús kórip otyrǵandaı. Álgi bir eles kóz aldyńnan ketpeı jalǵasyp keledi. Kenet qaptaldan bulardy izdep kele jatqan «Gazık» jolyqty. «Bizdiń aýyl jaqqa barasyzdar ma?» dedi qara tondy qaǵylez jigit terezeden basyn shyǵaryp. «Iá», – dep Erkin men qasymdaǵy aýpartkom jigiti qosarlana jaýap qatty. «Gazık» alǵa tústi. Biz sońyna erdik. «Jolymyz bolady eken. Mynaý álgi muǵalımanyń aǵasy. Famılııasy – Ázimjanov. Osynda sharýashylyq basqarady. Sizge malshylaryn kórsetpek bolyp kele jatyr ǵoı», – desti. Jańa tanysymyz salǵan jerden sóıleı jónelmeıtin ustamdy kisi eken. Suraǵymyzǵa jaýap berip, mal otarlaryn kórsetti. Jas shopandar brıgadasyna bardyq. Jigitterdi kórdim. Qyzdardy kóre almadym. Shamasy, salt jatyp, sharýa isteý olarǵa qıyn tıedi ǵoı deımin. Jalpaq jatqan Shalkódeni sharlap baqtyq. Qalmaqta Kóde degen kártamys batyr bolǵan eken. Qalǵan qalmaqty dúrkiretip qýyp shyqsa da, ol shal tistesip bolmapty. Aqyryna deıin alysypty. Sarbazdar ony ustap alyp, Raıymbek batyrǵa ákele jatypty. Sonda jol-jónekeı osy jaılaýdyń basynda túıelerin shógerip, sál myzǵyp almaqshy eken. Túregelse, túıege tańýly Kóde batyr ózine-ózi qol jumsapty. Qasarysqan jaýyna kónbegen qart batyrdyń qurmetine álgi jaılaý áli kúnge deıin Shalkóde dep atalady eken. Shalkódeniń qıyr shetinde álgi Ǵabdol Slanov jazǵan Aıǵaıtas bar eken. Qar qalyń, mashına júre almady. Ol túgili qarasy kórinip turǵan Dıqanbaıdyń molasyna da jete almadyq. Ári qaraı barýǵa kúder úzip, orta joldan qaıttyq. Keshke qaraı bizge jol kórsetip júrgen sharýashylyq basshysy shoferine: «Úıge soǵa júreıik», – dedi. Úı-ishi de kileń sypaıy jandar eken. Izetpen ıilip-búgilip tur. Birazǵa deıin sharýa jaıyn áńgimelep otyrdy. Dastarqan jazylyp, úlken tamaqtyń aldynda syrtqa shyqtyq. Aıdyń qalaı týǵanyn, juldyzdyń qalaı shyqqanyn áńgimelep biraz turdyq. Bir ýaqytta Erkin úı ıesine men týraly keńirek aıta bastady. «Bilemiz ǵoı. Estýimiz bar!» – dep qoıdy úı ıesi. Odan ári qaraı Muqaǵalı men Lashyndy sóz ettik. Mektep bitirgen soń Muqaǵalı birazǵa deıin shydapty. Birazdan soń Lashynǵa sóz salypty. Jastardyń bir-birine kóńili ketip turǵasyn, úlkender qarsy bolmapty. Qosylǵan soń, biraz jyl aýylda turypty. Muqaǵalı aýyldyq keńestiń hatshysy, qyzyl otaýdyń meńgerýshisi, komsomol qyzmetkeri bolyp istepti. О́leń jazýdy kóbirek kúıttepti. Almatydan kelgen jigitter qoıarda qoımaı, bizben birge júr dep azǵyrypty. Sonymen, anasyn alyp, Almatyǵa kóshipti. «Áke, seniń tastap ketken murańdy, tórt nemereń kórgen shaqta qýandy; teriń sińgen taqııańa jarmasyp, alma kezek birinen soń biri aldy; ıiskeıdi tanaýlaryn shúıirip, sheshem otyr táýbe jasap, súıinip, mazalaǵan áldeqandaı bir sezim turdy meniń alqymymda túıilip; keıis pishin; keliniń de tur qarap; sábıler-aı, sábı kimdi tańdamaq; sezdiń be, áke, seniń qalǵan murańdy, urpaqtaryń jatyr, áke, julmalap; sezbeısiń-aý, sezbeısiń-aý, ardaǵym, osynshama syrtyńda urpaq qalǵanyn; paı-paı, shirkin, ortalarynda otyrsań, ııý-qııý bazar bolyp jan-jaǵyń; sezbeısiń-aý óshpegenin otyńnyń, ortasynda óziń shashqan qoqymnyń, óziń joqsyń, ózińe uqsap otyrmyn». Dál osyndaı haldy, dál osyndaı kúıdi óz basymyzdan da ótkerdik. Muqaǵalıdyń da bastan keshkenin kórdik. Anasymen júzdestik. Onda Tastaqtaǵy úshinshi lınııadan úı jaldap turatyn. Balalarynyń bári kishkentaı edi. Tipti, Maıgúl de tiri edi. Artynan Maıgúldiń jerleýinde de birge bolǵanbyz. «Qalaqtaı ediń, qabirińde qalaq tur; týǵanyńdy, ólgenińdi sanap qur; seniń ańqaý qulaǵyńdaı qalqaıyp, qyr basynan qala jaqqa qarap tur». Ol kezde Keńsaı bos edi. Keıin ekinshi tóbeni toltyrdy. Sol bıiktiń basynda ózi jatyr. Odan áldeqaıda buryn «Qazaq ádebıeti» gazetinde birge istedik. «Lenınshil jasta» bólim meńgerýshisi bolyp júrip, «Apassıonata», «Shýshada, Saıan taýdyń bókterinde» dastandaryn jarııalaǵanbyz. Burynǵy Gorkıı kóshesiniń boıyndaǵy «Alataý» restoranynda gazette shyqqan shyǵarmalarynyń birin jýyp otyryp: «Ákelshi, ata, bar bolsa, nasybaıyń» degen óleńin oqyttym. Keremet óleń! Tek osyndaı óleńderden, aýyl týraly esh boıamasyz jazylǵan jyrlardan kitap shyǵaryńyzshy dep qolqa saldym. Oılanyp otyrdy. «Eger de jaza qalsam, ózińe aparyp kórsetemin», – dedi. 1968 jyly 23 martta tańerteń úıge keldi. Jumysqa shaqyrtyp, asyǵyp ketip bara jatyr em. Jónimdi aıtyp, ruqsat suradym. Onyma túk qınalǵan joq. Asqar Súleımenov ekeýmizge «ilim soqqandar» deıtin. «Áı, ilim soqqan, bara ber. Maǵan mynaý apam úıde bolsa, jaraıdy», – dep anam ekeýi shaı iship qaldy. Keshke kelsem anam: «Manaǵy bala tastap ketti», – dep kitap berdi. Ol «Qarlyǵashym, keldiń be?» eken. Erteńine oqyp shyǵyp, Muqaǵalıǵa telefon soqqym keldi. «Biraq, áýeli maqalamdy jazyp bitireıin!» dep oıladym. Sol eki arada áskerı komıssarıattan shaqyrý aldym. Bardym. «Jýyrda shaqyrtamyz», – dep qol qoıdyryp alyp qaldy. Sol jaz boıy áýrege saldy. Kúzde eki jylǵa áskerge aldy. Muqaǵalıǵa bergen ýádem eske tústi. Qaǵazǵa túsirip, Seıdahmet Berdiqulovqa aparyp berdim. Kóp uzamaı áskerge kettim. Eki-úsh aıdan soń, aýylǵa soǵyp ketýge kelsem, maqala shyǵypty. Birer danasyn Muqaǵalı úıge ákelip berip ketipti. Sol boıda telefon shyldyrady. Alsam – Muqaǵalı. Asqar ekeýmizdi úı-ishimizben sh