Shyǵys pen Batysty ult topyraǵyna sińirýge áýelden batyl qadamdar jasalyp baqty. Ári bul bastamalar máýeli jemisin berip, tól ádebıetimizdiń kókjıegi keńeıýine úlken úles qosty. Aqyl-oıymyzǵa jańa arna ashty.
Názırashyldyq basy Shyǵys hıkaıattaryn, ásirese «Myń bir tún» ertegilerin aýdarýda aıqyn kórindi. Aldymen, jyrshy Júsipbek Shaıqyıslamulynyń qyrýar eńbegin atap ketken jón. Ol jyrlaǵan «Sal-sal», «Zarqum», «Júsip-Zylıha», «Muńlyq-Zarlyq», «Shákir-Shákirat» atty dastandar – teńdessiz dúnıeler, urpaqtyń ishki sanasyn ósiretin baǵaly jaýharlar. Al Turmaǵambet Iztileýulynyń Shyǵys alyby Fırdoýsıdyń «Shahnamasyn» aýdarýdaǵy sheberligi eresen. Dastanda Syr boıy maqamy, aýyz ádebıeti saryndary, aqynnyń óz dúnıetanymy mol qosylǵany sonshalyq, muny qazaqtyń tól týyndysy dep qabyldap kettik. Sondyqtan da bolar, zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov «Shahnamany» joǵary baǵalap, «Fırdoýsı úlgisimen halyq aqyny Turmaǵambettiń ózi óleń etip jazǵan Rústem jónindegi dastannyń qazaqsha varıanttary» dep súıinisin bildirgen. Pań Fırdoýsı dastanda:
«Parsy tili tiri turǵanda men ólmeımin,
О́lmeıtin asyl sózdiń dánin shashtym», dep marqaıady. Pýshkınniń «Eskertkish turǵyzdym men qoldan kelmes» degen bolashaq taǵdyryn boljaý jyry Fırdoýsı yqpalymen dúnıege kelgen degen sóz bar. Aıtpaǵymyz Pýshkın emes, joǵarydaǵy Fırdoýsı maqamyn Turmaǵambet aqyn názıragóılik sarynmen ózinshe jyrlaıdy.
«Toqtatty Turmaǵambet kelgen oıdy,
Sońyna «Shahnamanyń» qolyn qoıdy.
Balasha baǵyp-qaǵyp, babyn taýyp,
О́sirdim súırikteı qyp sulý boıly.
Dúnıeden ómir bitip, ótsem de ózim,
Aralap jerdiń júzin júrer sózim.
«Kóre almaı keıingini kettim-aý» dep,
Armanda bolmaı-aq qoı eki kózim».
Mine, Shyǵys dastanynyń ulttyq sıpatqa enýi, naǵyz názıralyq úlgi. Jalpy, qazaq aqyndarynyń ereksheligi sol, qaıbir dúnıeni de qazaqtyń óz qazanyna salyp qaınatýǵa beıim. Máselen, Abaıdyń aýdarma úlgisi – aldyńǵy jyrshylardyń murasyn baıytqan, názıralyqtyń bólek sheberligine shyqqan jańa mektep. Krylovtan aýdarylǵan «Jaraly júrek» atty óleńdi aqyn barynsha ulttyq uǵymǵa jaqyndatyp, óz kúıimen aýdarady. Munda jolma-jol aýdarma emes, maǵynasyn ǵana alyp, arǵysyn ózi jyrlaý basym. Máselen, túpnusqada Krylov:
«Iа babochký vıdel s razbıtym krylom,
Bednıajka pod solnechnym grelas lýchom,
Staraıas ı slabost, ı smert prevozmoch,
Poka ne nastala holodnaıa noch»,
dese, Abaıda munyń alǵashqy qatary ǵana týra aýdarylǵan da, qalǵany óz sózimen jyrlanǵan.
«Men kórdim synyq qanat kóbelekti,
O daǵy biler ómirdi, izdemekti.
Kún shýaqqa jylynar qalt-qult etip,
Odan ǵıbrat alar jan bir bólek-ti».
Al osy aýdarmaǵa hakim túpnusqada joq sońǵy bir shýmaqty ózi qosady. Solaısha óleńge ulttyq jańa ár, naqysh beredi.
«Men kórdim dúnıe degen ıttiń kótin,
Jep júr ǵoı bireýiniń bireýi etin.
Oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda,
Kóbiniń syrty bútin, ishi tútin».
Menińshe, hakim jyrdy aýdaryp otyryp, áserlenip ketken sekildi. Áserlene kele, júreginen shýmaq tógilip ketken, eriksiz óz tujyrymyn qosyp jibergen.
Áıgili Ýıtmendi alǵash Muqaǵalı aýdarmasynan tanydyq. Jańashyl jyrshyny oqı kele, óz topyraǵymyzda týǵan aqyndy oqyǵandaı kúı keshtik. Tipti asa selt ete qoıǵamyz da joq. Keıinnen ataqty Ýıtmendi orysshadan oqyǵanymyzda, múlde basqa adamǵa keziktik. Minezi búlikshi, ekpini júıkeni qozdyrǵysh, «soıyp salamyn» dep yshqynǵan qarýly adamdaı qýatty yrǵaqqa kez boldyq. Sóıtsek, Muqaǵalı Ýıtmendi qazaq etip aýdarǵan eken. Ulttyń ıbaly, qońyr minezin juqtyryp, óz janynyń terbelisimen, jańa minez berip jaryqqa shyǵarypty. Bul da aldyńǵy aqyndardan úırengen názıragóıliktiń bir jurnaǵy, jalǵasy ispettes dúnıe.
Alda názırashyldyq jańa belesi, jańa taýy kórinip tur. Osylaısha, ult rýhanııaty baıyp, aqyl-oıy aspandaı bermegi daýsyz.