Úkimettiń kásipkerlikti qoldaýǵa bólip otyrǵan qarjysy kóp. Myqty bıznes-jospar jasa, isińmen dálelde, memleket shyǵynyńnyń jartysyn kóterip alady. Búginde naryq teńizinde maltyqpaıtyndaı jaǵdaı jasap alǵan kásipkerlerdiń eki aıaǵy salbyrap aspannan túskeni joq, ózińizdeı adam. Azdy-kópti jıǵany boldy, táýekeldiń jel qaıyǵyna mindi, arǵy jaǵalaýǵa aman-esen ótti.
Dep oılaısyń ǵoı. Ońaı emes. Dalada jatqan batpan quıryq joq. Júrdim-bardymdy kótermeıdi bıznes degen. Boıyńdaǵy bar kúshińdi berý kerek. «Qaıratty erge baq turar» degen ǵoı babalarymyz.
Úkimettiń 2015 jylǵy 13 naýryzdaǵy №168 qaýlysymen bekitilgen «Bıznestiń jol kartasy-2020» bıznesti qoldaý men damytýdyń biryńǵaı baǵdarlamasy aıasynda memlekettik granttar usyný jónindegi konkýrstyq komıssııanyń oblystaǵy múshesimiz. Oblysqa respýblıkalyq bıýdjetten 55 mln. teńge qaralǵan. Onyń 13 mln. teńgesi monoqala tizimine engen Kentaý qalasyna tıesili. 55 mln. teńge. Qaıtarymsyz aqsha. Tek konkýrs talabynyń maqsatynda bıznesińizde jańashyldyq, ǵylymı sıpat, tyń bastama, oblys kásipkerligin damytatyndaı myqty jobalar bolýy kerek.
Konkýrsqa 100-den asa ótinish tústi. Tegin aqsha, aıdalada jatqan batpan quıryqtan qarpyp qalýǵa árkim-aq úmitti. Keıbiri «Úkimet tegin aqsha berip jatyr eken, buıyrtsa aldyq, buıyrtpasa amal joq» dep kelgen sııaqty. Keıbiri «maǵan bermegende kimge beresiń, áýseleńdi kóreıin-aq» dep keledi.
Bir azamat baý-baqshasynyń jerin tyńaıtý úshin akvarıýmda balyq ósirmekshi. Sosyn ondaǵy suıyqtyqty sýǵa aralastyryp baqshaǵa jiberse, jerdiń shyǵymdylyǵy artady eken. Taǵy biriniń aǵash jonatyn stanogy eski, jańasyn alý úshin aqsha suraıdy. Endi biri onsyz da kompıýter aldynan shyqpaıtyn oıyn balasyna patrıottyq tárbıege úıretem dep avtomat berip qoıǵysy keledi. Taǵy bir kásipkerdiń armany – kilem tazalaıtyn ortalyq ashý. Bir azamat jeke stadıon salǵan eken, qorshaýyna aqsha jetkize almapty.
Kóńilimiz qoltańsyp otyrǵanda «New day» JShS menedjeri Turysbek Kemelov atty jas jigit kelgen. Basqany qaıdam, keýdesinde oty janyp turǵan osy jigittiń jobasy unady. Turysbek usynǵan jobadaǵy «Jimmy» brendi boıynsha eýropalyq tabıǵı shyryn jasaý mobıldi jyljymaly sehtyń tıimdiligi jemisti syǵý arqyly eshqandaı konservantsyz shyryn alý. Tabıǵı jemis shyryny organızmdi óte mańyzdy dárýmendermen qamtamasyz etedi ári ımmýnıtetti kóteredi. Mundaı shyryndy qant dıabetimen aýyratyn adamdar ishse de qaýipti emes, óıtkeni qant jáne basqa qospalar joq. Jyljymaly jemis syǵý sehy álemde jańalyq bolmaǵanymen, Qazaqstanǵa, onyń ishinde jemis-jıdegi, baý-baqshasymen erekshelenetin ońtústikke kerek.
Byltyr kúz aıynda Qasqasý taý shańǵysy bazasy salynyp jatqan taý baýraıyna jolymyz túsken. Taý ańǵarynyń eki jaǵy jabaıy alma. Túıeniń qumalaǵyndaı usaq almalar saılardy toltyryp tastaǵan, shirip jatyr. Tómenirekte de alma baǵy bar eken, qaıran jemisterdi terip alyp kádege asyratyn adam joq. Obalyn-aı dep ketip edik. Arqadaǵy aǵaıynnyń balasy almany tek teledıdardan kóredi, al munda tegin berseń alatyn adam joq.
Turysbek Kemelov usynǵan tabıǵı shyryn syǵatyn jyljymaly seh jobasyna qulap túskenimiz de sodan shyǵar.
Seh týraly aıtar bolsaq, ol kerek kezde baý basyna aparyp qoıyldy. Jınalǵan jemis jýý býnkerinen ótkennen keıin joǵary kóterilip maıdalap týralyp, lentaly preske ótkizedi. Presten syǵylǵan shyryn fıltrden ótip, pasterleý qazandyǵyna quıylady. Tolǵan kezde 85 gradýstyq pasterleý qazandyǵyna qotarylady. Budan soń shyny ydystarǵa quıatyn stanokqa toltyrylady. Budan ári qaraı arnaýly qoraptarǵa quıylyp, paıdalanýǵa beriledi. Arnaýly qoraptarǵy taza shyryn jaramdylyǵy bir jyl, ashylǵannan keıin úsh aıǵa deıin ishýge bolady eken.
Germanııalyq jyljymaly sehtyń ońtústikke kerek ekenin qadap aıtyp jatqanymyz, oblysta keıingi jyldary jemis aǵashtaryn ósiretin sharýa qojalyqtary kóbeıdi. Jemis-jıdek kóp bolǵannan keıin tańdaý bar, adamdar ádemisin, irisin alǵysy keledi. Birer kún turǵan ári tasymaldaýda soǵylyp kelgen jemisterdiń ár jerinde daqtar paıda bolyp, sola bastaıdy. Amal joq, kúresinge laqtyrýǵa týra keledi.
Ońtústikte Saram-О́gem tabıǵı ulttyq parkinde 340 gektar jerde alma, almurt sııaqty jemister ósedi. Asqaqtaǵan taýdyń bókterindegi parktiń qııa joldaryna «Djıp», «Nıva» sııaqty kólikter bolmasa, qalǵany qaýqarsyz.
Turysbektiń esepteýinshe, taý jemisi qaraýsyz qalǵandyqtan, maıdalanyp ketken. Tómenge tasymaldaý qıyn, sapasy tómendeıdi. 340 gektarda shamamen gektaryna 20 tonnadan eseptegende keminde 6800 tonna jemis bar. Ony syqsańyz 4760 myń lıtr shyryn bolmaq. Eger lıtrin 180 teńgeden dep esepteseńiz jyl saıyn 856 mln. 800 myń teńgeniń jemisi dalada bosqa shirip jatar eken.
«Biz sol jerge baryp jumys júrgizýge múmkindigimiz bar. Ekinshi jaǵynan, sol jerde turatyn adamdarǵa da tabys kózi bolatyn edi», deıdi Turysbek.
Rasyna kelsek, elimizde shyryn daıyndaıtyn fırmalardyń jetimsizdigin dúken sórelerinen de baıqaýǵa bolady. Negizinen Ýkraına, Reseı, Belorýssııa, Moldova, Grýzııa jáne t.b. memleketterden keledi. Shyryndary tabıǵı emes, konsentrattar qosylǵan. Iаǵnı, paıdasymen birge zııany da jeterlik. Kórshi Qyrǵyzstan 2013 jyldan bastap tabıǵı shyryn óndirisin jolǵa qoıa bastapty. Búginde osy ispen alty fırma jumys jasap jatyr. Qazaqstanǵa da ónimderin ákele bastady. «Bag in Box» qalta qoraptaryna shyryndy ishýge shúmekter qoıǵan. Nárli ári salqyn, yńǵaıly.
Turysbek Kemelov usynǵan jobanyń tıimdiligin aıttyq. Jas kásipker osy baǵytqa qyzyǵyp, jumys jasaýǵa talpynyp júrgenin aıtady. Jınaǵan qarjysy da bar. Oǵan memlekettik grant qosylsa, Germanııadan shyryn syǵatyn jyljymaly sehty ákele alady. Kásipkerdiń talpynysy tabıǵı ekologııalyq otandyq ónim alýǵa serpindi qadam jasaıdy. Shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna, tipti úı irgelik jerdegi baý-baqshanyń kóbeıýine septesedi, jumys oryndary ashylady.
Áne-mine degenshe Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna ótedi. Báseke bar jerde «sen ónimińdi kirgizbe, ózimdikin satyp alaıyn» degen bolmaıdy. Bári teń jaǵdaıda, ónimniń sapasy jaqsy, baǵasy arzan, qundy.
Jas kásipker Qazaqstanda áli ıgerile qoımaǵan salanyń kiltin tapty. Saıram-О́gem tabıǵı ulttyq parki sııaqty jemisi jerge tógilip, ysyrap bolyp jatqan baý alqaptary kóp. Mıllıondaǵan teńge tabys ákeletin jemister shirip jatyr.
Eger Turysbek sııaqty isker jigitter bıznes jobasyn iske asyra alsa, shyryn salasynda qazaqstandyq ónimniń bási bıik bolar edi. Bul salada Qyrǵyzstannyń qarqyny qatty ekenin aıttyq. Qarjymyz kórshiniń qaltasyna ketkenshe ózimizdiń ekonomıkamyzǵa jumys istegeni abzal. Sondyqtan, Turysbek sııaqty jigitterdiń qatary kóp bolǵany elimizge tıimdi bolar edi.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.