Búginde elimizdegi qurylys kólemi men qarqyny erekshe óris alyp turǵany ras. Turǵyn úıler, túrli ǵımarattar tez salynyp jatyr, ondaǵy sharshy metrler qymbat turady. Biraq, turǵyn úıler men nysandardaǵy, túrli keshenderdegi joǵary baǵa onyń sapasyna jaýap bere ala ma? Qazaqstannyń qurmetti qurylysshysy, Semeıdegi kommersııalyq emes uıymdar qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti Nıkolaı Isaev búginde baǵasy qymbat, sáýleti solǵyn úılerdiń kóbeıip bara jatqandyǵyna qynjylady. Jańa turǵyn úı qurylysy sapasynyń tómendeýi – biliksiz jumys kúshin paıdalaný jáne jumys óndirisiniń tehnologııasyn buzý saldary. О́z isin jetik biletin maıtalman qurylysshylar búginde joqtyń qasy bolyp tur. Kerisinshe, aqsha tabý úshin jaldanǵan adamdardyń barlyǵy qurylysshy bolyp ketken. Onyń ishinde stýdent te, muǵalim de, býhgalter de, basqa mamandyq ıeleri de bar. Al naqty mamandarǵa, tipti, ártúrli baǵyttaǵy qurylysshylarǵa zárý ekendikterin qurylys salýshylardyń ózderi jalyqpaı aıtýda.
Búkil ómirin qurylys salasyna arnaǵan, Shyǵys Qazaqstandaǵy nebir ǵımarattardyń, turǵyn úılerdiń turǵyzylýyna atsalysqan Nıkolaı Isaevtyń aıtýynsha, búginde elimizde kirpish qalaýshylardyń, jobalaýshylardyń nemese jobalaý-tehnıkalyq bólimi ınjenerleriniń, smeta qurýshylardyń, montajshylardyń jáne qarapaıym jumysshylardyń jetispeýshiligi anyq seziledi eken. Biraq syrttan kelgender, ıaǵnı syrttan shaqyrylǵandar qajetti zárýlikti joıyp jatyr, degenmen, keleshekte ózimizdiń bilikti jumysshylarymyzdy daıyndaýymyz asa qajet, mundaı jumystardy aımaqtarda bastaǵan durys. Qazaqstanda sanıtarlyq erejeler men normalar áldeqashan qalyptasqan. Máselen, saýda úıleri keń bolýy kerek, biraq bizde saýda úıleriniń ishi aıadaı tar. Saýda úıleriniń esikteri syrtqa qaıyryla ashylý kerek, órt qaýipsizdigi úshin. Ishte adam toly bolsa, bir jaǵdaı oryn alǵan kezde barlyǵy syrtqa shyǵyp úlgerýleri qajet.
– Búginde burynǵydaı qurylys mektebi joq, – deıdi Nıkolaı Isaev, – eger 1960-1980-jyldary qazaqstandyq qurylysshylardyń kásibıligi jaıly Ortalyq Reseı, Ýkraına, Prıbaltıka jaqsy habardar bolsa, qazirde qazaq jerinde qurylys salasy jeke úıirmege aınalyp ketti. Jańadan salynǵan úılerdiń qabyrǵalary titirep jatady. Bundaı oqıǵa buryn KSRO kezinde bolmady. Sol kezde salynǵan «stalındik», «hrýshevtik» úıler áli de jaramdy. Máselen, kezinde Semeıde qurylysshylar daıyndaıtyn eki ýchılıshe bolǵan. Qazir bireýi de qalmady. Onda árleýshi, tas qalaýshy, sylaqshy, shatyr salýshy, montajdaýshy sııaqty tolyp jatqan mamandyqtarǵa daıyndaıtyn. Árbir qurylys tresinde oqý kombınaty bolǵan. Ol jerde ár tórt jyl saıyn qurylys bastyǵynan brıgadırge deıin barlyq mamandar qosymsha oqyp, jańa dúnıeni ıgerýmen, óz tájirıbelerimen bólisýmen aınalysatyn. Qazir mundaı atymen joq. Táýelsizdik alǵan jıyrma jyldan beri jańadan oqý bitirip kelgender bolmasa, kásibı deńgeıin kótergen eshbir qurylysshy joq. Jáne qurylys salasynda jaýapkershilik pen baqylaý joq. Sebebi, qurylys kompanııalarynyń barlyǵy jekemenshikte. Al shaǵyn jáne orta bıznesti búginde eshkim de tekserip jatpaıdy. Eger ınspektor qurylys nysanyndaǵy tehnıka qaýipsizdigine oraı bir aqaýdy baıqasa, ol óziniń anyqtaǵan kemshiligin dáleldeý úshin prokýratýradan bastap barlyq quzyrly organdarǵa aılap-jyldap sabylýyna týra keledi. Mine, osy kezde qurylys aıaqtalyp, ol paıdalanýǵa berilip, tipti shashý shashylyp qoıady. Sosyn adamdar úıimniń ana jerinen sý ketti, myna qabyrǵasy jarylyp tur dep renjı bastaıdy. Shynynda da, bul tipti kúıki kóriniske aınalyp ketti. «Endi qurylysta sondaı birdemeler bolýy kerek qoı» dep jaıbaraqat qabyldaımyz. Al oǵan ketken ýaqyt pen memleket qarajatyn eshkim eseptemeıdi. Paıdalanylǵan usaq tastardyń, qurylys eritindileriniń, betondyq qospalardyń, kirpishterdiń ári temirplastıkterdiń, keramogranıttiń jáne basqalardyń qajetti, tıisti sertıfıkattary árqashan bolmaıdy. Tereze jáne esik bloktary MEMST talaptaryna jáne bekitilgen jobalarǵa jıi sáıkes kele bermeıtindigi ras. Qarapaıym ǵana mysal, qazir kóp qabatty úılerdiń astyńǵy birinshi qabatynan dúken nemese dárihana ashý sánge aınaldy. – Biz sońǵy kezde qurylystyń qarqyn alǵanyn qoldaımyz, bizdiń Semeıde barlyq qurylysqa qajetti sapaly ónim shyǵaratyn zaýyttar jetkilikti, sement zaýyty, sılıkat deısiz be tolyp jatyr, – deıdi Mádına Asyljanova degen jańa úıge qonystanýshy, – biraq, jańa qurylystaǵy turǵyn úılerdiń basym bóligi sapa jaǵynan óte nashar, árleýdiń sapalary asyǵys jasalǵandyǵynan eshbir ásemdikke jatpaıdy. Kóptegen kemshilikter páterlerde, podezderde jáne aýlalarda jıi kezdesedi. Balalar oınaıtyn alańdardyń aınalasyna kólikter toptastyrylady. Kógal, aǵash degenge oryn joq. Kólik kirý arkalary oılanbaı ornalastyrylǵan. Múgedek jandarǵa arnalǵan pandýstar joq. Bar bolǵan kúnniń ózinde múgedek jan turmaq, saý adam taıǵanap qulaıtyndaı jaısyz, tym tik jasalǵan. Balalar alańshalary kedeı, jutań. – Búginde qurylys quny óte qymbat, – deıdi tájirıbeli qurylysshy Nıkolaı Isaev, – sodan bolar turǵyn úı qymbat. Qurylys qymbat bolýy sebebinen keıbir kompanııalar qurylysshylar kıetin kıimderge deıin únemdeıdi. Biraq, qurylysqa qajetti shıkizattyń bári elimizde óndiriledi. Qurylysshylar bastaryna kaska emes, jáı toqyma bas kıim kıip alady. Sosyn qurylys alańy aınalasyna qoıatyn jáne qazylǵan jerden abaılap ótýdi eskertetin tehnıkalyq jabdyq, qorshaýdyń barlyǵy da aqsha joq dep qoıylmaıdy. Buryndary ekonomıkalyq saraptama zerthanalary jumys isteıtin edi. Búginde ol joq. Zerthanada eńbek shyǵyny, materıal quny, kólik quny barlyǵy tereń zerttelip, esepke alynatyn. Máselen, buryndary «Selstroı-22» dep atalatyn semeılik trest, ıaǵnı otandyq turǵyn úı qurylys kombınattary bolǵan. Onda jınalmaly-qurastyrmaly mektepter men balabaqshalar ǵımarattaryna qurylys plıtalaryn shyǵardyq. Bulaı etý tıimdi ári jyldam boldy. Burynǵy Semeı oblysynda 150 kolhoz, sovhoz bolsa, onyń úsheýinde ǵana tıptik mektepter bolǵan joq. Qalǵandarynyń barlyǵynyń ǵımaraty mine, táýelsizdik alsaq ta áli qoldanysta. Al búginde Qazaqstan bir oblysta ǵana emes, el boıynsha «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasyn ustanǵan. Árıne, 100 mektepten góri kóbirek bolsa óte jaqsy ǵoı, degenmen, mektepterdiń basym bóligin kezinde biz salyp kettik, – deıdi Nıkolaı Isaev. Sońǵy kezde Semeıde turǵyn úıdiń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrý úshin otandyq qurylys kombınattary da iske qosyldy. Qurylys salasy mamandarynyń aıtýynsha, eger otandyq qurylys kombınattaryn iske qosyp, solar arqyly qurylysqa qajetti sapaly otandyq qurylys materıaldary shyǵarylsa, bul da turǵyn úı qurylysyn arttyrýǵa múmkindik týǵyzbaq. Qurylys materıaly otandyq bolsa, sóz joq, qurylys sapasyna oń áser etedi. «Qoljetimdi baspana-2020» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanyp, biraýyzdan maquldanǵany ras. Onyń aıasynda burynǵy úı qurylysy kombınattarynyń jumysy qaıta jandanyp, oǵan tartylatyn kásibı qurylysshy mamandar qoljetimdi baspananyń sapasyn baqylaıtyn bolmaq. Budan basqa, qurylys kompanııalary úshin tıisti talaptar da bekitildi. Ol da baǵdarlamanyń sapalyq kórsetkishin nyqtaı túsedi. «Qoljetimdi baspananyń» arqasynda qurylys materıaldaryna degen ishki suranystyń artýy múmkin. Qalaı degende de, baspanasyz júrgen halyq kóp. Olardyń suranysyn qanaǵattandyra bilý búgingi kúnniń ózekti máselesi. Búginde osy «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasy boıynsha elimizdiń birqatar aımaqtarynda talaı jandar baspanaly bolyp úlgerdi, salynǵan ǵımarattar sapasymen de, sáýletimen de uzaq jyl el ıgiligine jarar dep úmittenimiz. – Kez kelgen eldiń ekonomıkalyq kúsh-qýaty men áleýmettik turaqtylyǵy qurylys salasynyń damýyna tikeleı baılanysty, – deıdi osy salaǵa kelgen jas qurylysshy Aıdar Uzynbulaqov, – Memleket basshysynyń qoldaýymen táýelsizdik jyldary elimizde qurylys salasyn damytýǵa barynsha jaǵdaı jasaldy. Otandyq qurylys ındýstrııasy qanat jaıyp, qurylys materıaldaryn shyǵaratyn óndiris oryndary kóbeıip jatyr. Sondyqtan da, men osy qarapaıym mamandyqty tańdaǵanyma esh ókinbeımin. Qurylys – ekonomıkanyń negizgi dińgegi bolyp keledi. Qurylysty alǵa jyljytýda qurylysshylar qazirgi zamanǵa saı bilikti de bilimdi, isker de qabiletti maman retinde ózgelerge úlgi-ónege bolyp, qalamyzdyń áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıiniń artýyna aıtarlyqtaı eńbek sińire berse degen tilegim bar. Qurylysshylar qarapaıym mamandyq ıesi bolǵanmen, olardyń kásipqoılyqtary men sheberlikteriniń arqasynda jańa úıler, mektepter, aýrýhana, joldar salynyp jatyr. Sońǵy jyldary elimizde qurylys salasy qarqyn alyp keledi. Onyń ishinde bizdiń aımaqta turǵyn úı qurylysy jáne «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamalary aıasynda aýqymdy tirlikter atqaryldy. Sońǵy ýaqytta Semeıde birqatar nysandar boı kóterdi. Búginde qaladaǵy boı túzgen turǵyn úıler de, aýrýhanalar men bilim nysandarynda, iske qosylǵan óndiristerde – bári-bárinde qurylysshylardyń júrip ótken izi, qoltańbasy jatyr. Sondyqtan, qurylysshy mamandyǵy qurmetke laıyq. Tek qurylysshylar biliktiligi joǵary bolsyn deıik...
Raýshan NUǴMANBEKOVA.
SEMEI.