2007 jyly magıstratýrany aıaqtap, «Áziret Sultan» mýzeı-qoryǵyna kishi ǵylymı qyzmetker bolyp jumysqa ornalastym. Kitaphanada biraz ádebıetpen, arasynda mýzeı ekspozısııasymen jete tanystym. Bir kúni mýzeı-qoryqty aralap júrip, Qylýet jerasty meshiti mýzeıiniń ekspozısııasynda turǵan «Dıýanı hıkmet» kitabyna daıyndalǵan qujattardy kózim shaldy.
Kitapshanyń muqabasyna qyzyl jazýmen «Hıkmat», kók tústi jazýmen «túrki tilinen qazaq tiline aýdarǵan mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Hamıt Zeıneluly Imajanov», degen jazýdy oqydym. Shyny kerek, oıyma birden Nurlan synyptasymnyń atasy Hamıt aqsaqal tústi. Býma qujattardy alyp, paraqtap kórdim. Muqabasynyń ishki jaǵyna ǴKQ 1475 nómiri jazylyp, tizimge alynypty. Kelesi betiniń joǵary jaǵynda «Qoja Ahmet Iаsaýı mýzeıiniń qyzmetkerlerine arnalǵan», ortańǵy jaǵyna «túrki tilinen qazaq tiline aýdarǵan mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Hamıt Zeıneluly Imajanov», sońǵy jaǵyna «Túrkistan qalasy, 1985 jyly» dep jazylypty. 1-hıkmetten bastalyp, 138-hıkmetpen aıaqtalǵan. Sońǵy eki betinde túsindirme sózdikter de qamtylǵan eken.
Mýzeıde uzaq jyl qyzmet atqarǵan dırektordyń orynbasary Qydyrbaı Arystanbekov: «Hamıt aqsaqal mýzeıde 4–5 jyldaı ǵylymı qyzmetker bolyp aǵa ǵylymı qyzmetker Marat Tuıaqbaevtarmen bir bólmede jumys istedi», dedi. Oǵan qosa qordaǵy shaǵataı, arab, parsy tilderinde jazylǵan kitaptardy qazaq tiline aýdarǵanyn jetkizdi. Men Hamıt aqsaqaldyń nemeresi Nurlanmen bir synypta oqyǵanymdy, aqsaqaldyń úıinde talaı márte bolǵanymdy, batasyn alǵanymyzdy jetkizdim.
2020 jyly «Áziret Sultan» mýzeı-qoryǵynyń qorynda Qoja Ahmet Iаsaýıdiń 1845 jyly kóshirilgen qoljazba «Dıýanı hıkmet» kitabyn shaǵataı tilinen qazaq tiline aýdarý jumysyn qolǵa alǵan bolatynbyz. Nátıjesinde, 2021 jyly Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı hıkmet» kitaby akademııalyq jınaq retinde jaryqqa shyǵyp, ǵylymı aınalymǵa engizildi. Árdaıym kókeıimde «Qylýet jerasty meshitiniń ekspozısııasynda turǵan qyzyl jazýmen «Hıkmat», kók tústi jazýmen «túrki tilinen qazaq tiline aýdarǵan mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Hamıt Zeıneluly Imajanov» aýdarǵan kitap nege jaryqqa shyqpady?» degen saýal turdy. Bul maqalany jazýymnyń maqsaty da osy suraqtardan týyndady.
Hamıt Imajanov haqynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor T.Kákishevtiń «Zııalylardyń úlgisi nemese Jambyldyń alǵashqy hatshysy kim?» taqyrybymen 1989 jyly 10 aqpanda «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan maqalasynyń shoqtyǵy óte bıik. «Túrkistanǵa barǵan bir saparymda Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıin taǵy da aralap kórý jáne kópjylǵy muǵalim, zeınetkerlikke shyqqannan keıin mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri bolǵan Hamıt Zeıneluly Imajanov aqsaqalǵa soǵa ketýdi qajet dep taptym.
Ol kisimen tanysýymnyń tarıhy bar. 1982 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 10-sanynda «Sandaltqan Sadaq» atty derekti hıkaıam jarııalandy. Sonda 1915–1918 jyldary B.Maılın, J.Tilepbergenov, bashqurt keńes ádebıetiniń negizin qalaýshylardyń biri, qazir 95 jastaǵy ǵulama jazýshy S.Qudashpen «Ǵalııa» medresesinde bir klasta oqyǵan, uzaq jyl halyq aǵartý salasyndaǵy adal eńbegi úshin 1949 jyly Lenın ordenimen nagradtalǵan, 1950 jyly 12 ııýnde «Qazaq KSR mektebiniń eńbek sińirgen muǵalimi» ataǵy berilgen Zeınel-Ǵabıden Imajanov jaıynda jyly sózder men yqylasty oılar aıtylǵan edi. Sony oqyǵan úlken kelini, halyq aǵartý isiniń ozaty, qyryq jyldaı bastaýysh mektepte muǵalim bolǵan Zápen Imajanovadan alǵys jaýdyrǵan hat alǵannan keıin kóp keshikpeı telefon shyldyr ete qaldy.
– Qaraǵym Tursynbek, men Zeınel Imajanovtyń úlken uly edim. Senimen kezdesýdi qajet dep turmyn, – dedi. Sol kúni, ıaǵnı 1984 jylǵy 10 jeltoqsanda úıde kezdestik. 1909 jyly týsa da, qımyly da sózi de shıraq Hamıt aǵaı áke jolyn qýypty. 1942 jyly ásker qataryna alynyp, Stalıngradtan Drezden arqyly Pragaǵa deıin barǵan, 1944 jyly KOKP músheligine alynǵan ofıserdi Qytaıdyń Shyńjań ólkesine jiberip, maıdanǵa qarsy kóterilis jasaǵan qazaq, uıǵyr, qyrǵyz týǵandaryna járdem qolyn sozǵandyǵyn, 1946 jyldan 1974 jylǵa deıin Túrkistan qalasyndaǵy Ál-Farabı atyndaǵy mektepte fızıka, matematıkadan sabaq berýmen qatar, dırektor bolǵandyǵyn da qysqa qaıyrdy.
«Rahmet, aǵaıyn-týystardyń bári «Sandaltqan Sadaqty» oqyp, myń da alǵys aıtyp jatyr. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin jańa óner taýyp alǵanmyn. Iаsaýı mýzeıinde ǵylymı qyzmetkermin, kóbine aýdarmamen shuǵyldanamyn. «Arabsha bilesiz be?» Eptep, ákeden úırengenim bar, ózimshe talpynǵanym bar. Sony ildebaılap, paıdaǵa asyryp júrmin», dep úlken portfeline eńkeıe berdi. «Biz aǵartýshylarmyz ǵoı qaǵaz kemirgen», dep aq qaǵazben tystalǵan tórt papkany qolyna aldy. Munyń eki danasy mýzeıde, bir danasyn Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba bólimine tapsyrdym. Al myna danasyn saǵan syılamaqpyn. «Qoja Ahmet Iаsaýı. Túrkistan. 1983 jyl» degen papkany paraqtaı bastadym. Aýdarmashy Hamıt Imajanov «Hıkmettiń» eń qajetti taraýlary men betterinen kem degende úsh myń joldaı óleń joldaryn aýdaryp, onyń sońyna qazirgi úgitshilerge aıryqsha qajetti úzindilerdi 14 betke iriktep bólek bastyrypty. Ekinshi papkada Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ómirbaıanyn 19 bet etip jazyp, «Hıkmettiń» taralý tarıhyn sóz etedi. Al úshinshi papkada 1907 jyly Qazanda basylǵan «Sharıat ál ımanı» kitabyn qazaqshaǵa aýdaryp, tórtinshisinde aýyl arasynda aramza molda bolyp júrgenderdi áshkereleý úshin Qazan tápsiri men Numanıdiń tatar tilindegi súreleriniń tárjimalaryna súıenip, qazaqsha túsindirme beripti. Osy qoljazbalar ásheıindegi bos sóz emes, ǵylym úshin aıryqsha mándi dúnıeler ekeni daýsyz. Hamıt aǵaı tótesinen bir-aq tartty. «Mynaý ákeıden qalǵan dápter. Osynyń ishinde sizge bir qyzyqty derek kezdeseıin dep tur. Muny áli eshkim jazǵan joq, bilmeıdi», dep kókshil tústi dápterdi usyndy. Syrtyna «Meniń qysqasha ómirbaıanym. Imajanov Zeınel, 1974 jyl», dep jazǵan qoltańbasy eski tanysymdaı jyly ushyrap qoıa berdi», dep jazdy ǵalym T.Kákishev. Oǵan qosa jergilikti «Túrkistan» gazetiniń 31 qazan, 2009 jylǵy №49 sanynda sol kezdegi mýzeı-qoryqtyń Arheologııa jáne tarıhı eskertkishterdi qorǵaý bóliminiń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty M.Tuıaqbaevtyń «Hamıt ata ustazymyz edi» maqalasynda: «Hamıt ata HIH ǵ. aıaǵy men HH ǵ. basynda Ýfa, Qazan, Tashkent baspahanalarynan shyqqan Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Hıkmetterin» tuńǵysh ret qazaq tiline aýdarǵan adam, bul jumysty ol kisi 1984–1988 jyldar aralyǵynda atqaryp, 149 hıkmetten turatyn qoljazbasyn Qazaqstan Ǵylym akademııasyna ótkizgeni bizde qujattalǵan», dep jazdy.
1991 jyldan bastap Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı hıkmet» kitaptary ártúrli ǵalymdardyń aýdarmasymen jaryqqa shyqty. О́kinishke qaraı, Hamıt Imajanovtyń 1985 jyly aýdarǵan «Dıýanı hıkmet» eńbegi kitap bolyp jaryq kórmedi. Osy másele boıynsha Hamıt Imajanovpen birge qyzmettes bolǵan arheolog-ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty M.Tuıaqbaevpen suhbattasqanymyzda, bylaısha ún qatty. «Hamıt Imajanovtyń aýdarmasyn jaryqqa shyǵarýǵa keńes ókimeti kezeńinde múmkindik bolmady. Ol kezde «Dıýanı hıkmetti» baspaǵa jibermeıdi. Ateıstik kezeń ǵoı. Basyńmen jaýap beresiń», dep túsindirdi. Hamıt Imajanovtyń Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba bólimine tapsyrǵan aýdarmalary da jaryqqa shyqpaǵan kórinedi.
Keńes kezeńinde basyn báıgege tikken ǵalym Hamıt Imajanovtyń «Dıýanı hıkmet» aýdarma kitabyn jaryqqa shyǵaryp, tanytý kerek dep bilemiz.
Berik BAIBOL,
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Túrkistan