Elim dep ótken esil er

Alǵashqy baspaldaqtar

Jýyrda batyrdyń týǵanyna 105 jyl tolýy S.Muqanov atyndaǵy oblystyq ámbebap kitaphanada atalyp ótip, onyń erlikke toly kúres joldary týraly derekti áńgimeler aıtyldy. Qarap otyrsaq, Jálel Qızatovtyń ómir joly qaısarlyq pen tabandylyqqa toly bolǵan. Onyń ústine Jákeńniń óz zamanynyń shynshyl tarıhyn áıgilep bergen kitaptary da bar.

Jálel Qızatov – Qyzyljar óńiriniń tól týmasy, 1920 jyly 9 qazanda qazirgi Esil aýda­nyndaǵy Jalǵyztaý degen taýdyń etegindegi Aıaqkól atty shaǵyn aýylda ómirge kelgen. Ujymdastyrý jyldarynda aýyl Qaraǵaı ujymsharyna, al osy tóńirektegi basqa aǵaıyndardyń aýyldary Aqtas, Bulaq ujymsharlaryna birigedi.

Jáleldiń eki jasynda ákesi Qızat qaıtys bolyp, anasyn ámeńgerlik jol­men inisi Bahram Bekmaǵambetulyna qosady. Sóıtip, jas Jálel atasy Bekma­ǵanbet Joldyuly men áke ornyna áke bolǵan Bahram Bekmaǵanbetuly men anasy Jamaldyń baýyrynda ósedi. Atasy sheber áńgimeshi ári aldynan ań ketpegen saıat­ker, qara kúsh ıesi de bolǵan adam eken. Arǵynnyń Qaraýyl atasyna qaraıtyn bul aýyl jurty Aqan serimen jaqyn týys, atalary – onyń qasynda júrip, senimdi serigi bolǵan jandar. Úkili Ybyraıdyń aýyly da osy mańda orna­lasqan, bir-birimen aralas-quralas júrgen. Tyrbıdyń Moldahmeti degen ataqty ánshi de osy mańda turǵan. Bergi jaǵynda ataqty aqyn Kákimbek Salyqov ta – osy óńirdiń týmasy. Sondyqtan bul – án men jyrǵa, saıatshylyq, atbegilik, ańshylyq, balýandyq ónerge óte jaqyn óńir. Jas Jáleldiń de boıyna sol orta óner nuryn quıyp, ómirge qushtarlyǵyn erte oıatqan. Onyń óleń shyǵaryp, kórkem shyǵar­mashylyqqa da talas qylǵany aınalasynan boıǵa juqqan sarqyt deýge bolady.

Aýyldaǵy úsh synyptyq mektepti bitirgennen keıin balaǵa ári qaraı oqýdyń múmkindigi bolmaı qalady. Alaıda eti tiri ákesi Bahram (ózi Bákem deıdi) balany qalaǵa aparyp, Petropavldyń temirjolshylar daıarlaıtyn kýrsyna engizedi. Bul qazaq dalasyn qynadaı qyrǵan, qoldan jasalǵan 1931–1933 jyldardaǵy ashtyq kezeńi edi. Son­dyqtan muny aýyldaǵy turmys barynsha aýyrlap ketken soń, balany ashtyqtan qut­qarýdyń bir amaly retinde jasalǵan áreket dep bilý kerek.

J.Qızatovtyń ómirbaıandyq «О́mir men ólim» atty kitabynda FZÝ (fabrıchno-zavodskoe ýchenıchestvo) dep atalatyn bul oqýda 11-12 jastaǵy balalar tórt saǵat oqyp, tórt saǵat jumys isteıdi eken. «Men slesar daıarlaıtyn bólimde oqydym. Oqý onsha qıyn bolǵan joq. Orys tilin tez úırenip kettim, biraq jumys, tehnıka jaǵy qıyn soqty. Úlken balǵalardy kóterip, belin qaıystyryp, bilegin maıys­tyryp jumys isteýdiń ózi men sııaqty kip-kishkentaı balaǵa qandaı aýyr deseńshi!» dep eske alady ózi.

Sol jyldardyń ózinde keńes ókimetiniń úgit-nasıhaty jas balalardy aýyr ju­mys­qa salyp, «eńbegin qanaıtyn» kapı­talıstik elderdi jaǵy talǵansha jamandap, synap jatatyn. Ásirese qara tústi balalardyń quldyqta bolatynyn kóp aıtatyn. Al sol kezde ózderi de bala eńbegin qanyn soryp qanaǵan eken ǵoı. 11-12 jastaǵy balany kúnine tórt saǵat aýyr jumysqa salǵany osyny kórsetedi.

Jákeń oqý ornynyń beretin tamaǵynyń da qunarsyz ekenin aıtady. Jumys ta barǵan saıyn aýyrlaı berse kerek, Jákeń FZÝ-dan ekinshi jyly qashyp ketedi. Eti tiri bala bireýlerge ilesip, áıteýir aýylyna aman jetedi. Keıinirek onyń pysyq, alǵyrlyǵyn kórgen kórshiles Bulaq keńsharynyń basqarmasy ózine esepshi qylyp taǵaıyndaıdy. Sóıtip, eshqandaı oqýy, bilimi bolmasa da, árkimnen bilgenin surap alyp, arasynda eki-úsh aılyq kýrsta da oqyp, eki jyldaı esepshilikti atqarady.

J.Qızatovtyń ómirindegi alǵashqy úlken ózgeris 1936 jyly 16 jasynda Aq­jar (Pokrovka) aýylyndaǵy aýyl sha­rýa­shylyǵy mamandaryn daıarlaıtyn tehnıkýmǵa túskeni bolady. Shalǵaıdaǵy bul oqý ornyna sol kezde ortalyqtan yǵys­tyrylǵan oqymystylar kóptep or­nalasqan. Tipti «ǵylym doktory» ǵylymı dárejesin alǵan keıbir «saıası senimsiz» adamdar da úlken qalalarda turýǵa tyıy­m salynǵandyqtan, sol kezde osyndaı túkpirlerdegi orta dárejeli oqý oryndaryna ornalastyrylǵan eken. Mamandary jaqsy, tártibi qatal, qam­syzdandyrylýy sol kezdiń kózimen qaraǵanda joǵary bolǵan osy tehnıkýmnan talaı myqty shyqqan. Sonyń biri – keıin Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy bolyp uzaq jyldar abyroıly qyzmet atqarǵan Báıken Áshimov. J.Qızatov B.Áshimov oqyǵan jyldarda bir kýrs tómen, bir mezgilde agronom mamandyǵynda oqyǵan.

J.Qızatov esteliginde bul oqý orny týra­ly jyly lebizder aıtady. Kitabynda tehnıkým dırektory A.Erǵalıev, orynbasary J.Shalǵashev, ortalyqtan kelgen pán mamandary bıolog V.Tkachenko, M.Danılova, A.Kýznesova jáne basqalar týraly jaqsy pikirler jazǵan. 100 jyldan artyq tarıhy bar Joǵary aýylsharýashylyq kolledji dep atalatyn bul oqý orny qazir Jálel Qızatovtyń atynda.

Osy oqý ornyn Jálel Qızatov jaqsy aıaqtaǵan soń, aýylyndaǵy mekteptiń meńgerýshisi qyzmetine ýaqytsha turady. Al 1940 jyldyń aqpan aıynda áskerı mindetin atqarý úshin armııa qataryna shaqyrylady.

«Ásker bolyp týdym, belimdi-aı býdym...»

J.Qızatov áskerı ómir jolyn Ýkraı­nanyń Chernıgov oblysynyń Nejın qala­synda artıllerıst bolyp bastaıdy. Bul – Chernıgov knıaziniń bekinisi bolǵan ejelgi qala. Ony Altyn Orda kezinde HIII ǵasyrda batysqa jyljyǵan Móńke sultannyń áskeri jaýlap alyp, birden baǵynbaǵandary úshin biraz jerin órtep jibergen. Jákeń osy jerde 1940 jyldyń naýryz aıynda fın soǵysy aıaqtalǵansha bolady. Keńes-fın nemese «qysqy soǵys» dep atalǵan bul maıdan – tynysh jatqan shaǵyn ǵana Fınlıandııanyń Lenıngradqa taıaý jerin tartyp almaq bolyp, Keńes odaǵy ozbyrlyqpen basyp kirgen soǵysy. Ol 1939 jyldyń 30 qarashasynan 1940 jyldyń 12 naýryzyna deıin sozylǵan.

Fın soǵysy aıaqtalǵan soń, J.Qızatov qyzmet etetin polkti barlyq áskerimen, qarý-jaraǵymen Soltústik Kavkaz áskerı okrýginiń Novorossıısk qalasyna aýdarady. Al fın soǵysynda qolbasshylyq etkenderdiń biri Tımoshenko degen mar­shaldyń ataǵy bul kezde aspanǵa shyǵyp, Stalın ony Qorǵanys mınıstri etip taǵaıyndaıdy. Biraq qolbasshylyq daryny tómen Tımoshenkonyń bar «óneri» soldattardy jandaryn shyǵaryp, adam tózgisiz aýyr «daıyndyqtarǵa» salý ǵana bolady. «Bıik taýǵa zeńbirekti súırep shyǵarý, kópirsiz ózennen aǵashpen kóterip, qolmen ıterip, salmaǵy úsh tonnaǵa deıin baratyn zeńbirekterdi ótkizý, «jaý kelip qaldy» degen atoı kezinde 30 kg asatyn júkpen 40–50 shaqyrymǵa ýaqy­tynda jetip, qarańǵy túnde tolyp jatqan adyrly-budyrly jerlerden ótý áskerı oqýdyń negizgi programmasyna aınaldy», dep eske alǵan Jákeń. Mundaı dene júktemesine shydaı almaı jan tapsyrǵandar da kóp bolypty.

J.Qızatov soǵysty Novorossıısk qalasynda qarsy alady. Bul qalanyń jeri 1829 jyly túrik-orys soǵysyn aıaqtaǵan Adrıa­nopol kelisiminen keıin Osman ımperııasynyń ıeliginen Reseıge ótken. Biraq bul jerdiń sherkes turǵyndary orystarǵa baǵynbaı, uzaq ýaqyt qarsylyq soǵysyn júrgizgen eken. Qala 1866 jyldyń kúzinen beri ǵana orys ımperııasyna qaraǵan.

1941 jyldyń tamyz aıynda J.Qızatov qyzmet etetin dıvızııaǵa Dnestr ózeninen ótip, Odessa qalasyn jaýdan qorǵaý úshin Qarateńiz arqyly oǵan jetý týraly buıryq beriledi. Artıllerııanyń barlaýshysy bolyp, «Aranjır» degen ásem atymen júıtkip júrgen 21 jastaǵy jalyndaǵan jigittiń kóńilin Jákeń keıin bylaı dep eske alady: «Jurttyń qalaı ekenin bilmeımin, shynyn aıtsam, mende qorqý, úreılený degen bolǵan joq. Kerisinshe, osy soǵys degeni qandaı eken, ózin tezirek kórsek eken. Áıtpese, tipti ish pysatyn sııaqty», dep oılaıdy. Bul qorqynyshty áli kórmegen, soǵysty romantıkalyq kúıde qabyldaǵan jastyń oıy ekeni kórinip tur.

Odessa qalasynyń mańyndaǵy Feodo­sııa, Qyrym, Kerch, t.b qalalar úshin bolǵan qandy qyrǵyndarda nemisterdiń ekpinine shydamaı yǵysqan Qyzyl armııamen birge Jákeńniń artbatareıasy da Qarateńiz arqyly sheginip, Soltústik Kavkaz dalasyna ótedi. Sol kezde nemis­tiń qorshaýynda qalǵan bir batareıa komandıriniń kúıinip aıtqan: «Jaýdyń avtomatshylary osy aradan eki shaqyrym jerde ǵana. Atýǵa snarıad joq, sheginýge buıryq joq, komandırlermen sóılesýge telefon joq, ne isteý kerek?» degen sózi soǵystyń bir sıpatyn kórsetkendeı. Sol batareıaǵa dıvızıon komandıriniń sheginý týraly buıryǵyn J.Qızatov jetkizip, jurtpen birge shegindirip alady.

Osyndaı maıdan qarbalasy kezinde serjant J.Qızatov artıllerııalyq batareıa komandıriniń saıası jumystar jónindegi orynbasary qyzmetine taǵaıyndalady. Al Stalıngrad túbine jaqyndaǵanda eki aılyq kishi ofıserler oqýyna jiberilip, leıtenant ataǵyn alady. Nemistiń keńes áskerine tastaǵan lıstovkalarynda orys jaýyngerlerine ótimdi etip jazylǵan joldar da bolady eken.

Rostov dalasymen Stalıngradqa sheginip kele jatqan jolda Jákeń qazaqtyń úrip aýyzǵa salǵandaı eki boıjetken qyzyn kezdestiredi. Olar soǵys bizge keler dep alańdamaı, sol mańdaǵy bir aýylda beıbit ómir súrip jatyr eken. Jákeńmen qazaqsha sóılesip, tipti úılerinen dám tatyp ketýge shaqyrady. Biraq buıryqpen bara jatqan soldat tamaqqa barýdan bas tartyp, olarǵa dereý Qazaqstanǵa kóshińder, bul jerge soǵys keledi deıdi. Biraq artynan Rostov azat etilgennen keıin anyqtaǵanda, olardyń aýyldaryn nemister talqandap, partızandardyń kesirinen turǵyndaryn qyryp tastaǵanyn estıdi. Eki qyz da solardyń arasynda bolypty...

Áıgili Stalıngrad soǵysy­nyń keıbir shyndyqtaryn da Jálel Qızatovtyń derekterinen bilýge bolady. Keńes tarıhshylary bul soǵysty Qyzyl armııa jaýyngerleri men ofıserleriniń keremet erligi retinde kórsetedi. Erliktiń bolǵany ras, biraq qyrǵyn da sumdyq bolǵan. «Bir aýyr snarıad Salıkov pen Petrov jatqan jerge tústi. Jer solq ete tústi. Joǵary qarasam, álgi ekeýiniń aıaq-qoly bólek-bólek ushyp ketipti. Basqa da dene músheleri kókke kóterile berip, qaıta jerge túsip jatty», dep eske alady Jákeń kitabynda. Al óziniń jarylǵan snarıadtyń kótergen topyraǵyna qalaı kómilip qalǵanyn bylaı eske alady: «Fedorov ekeýmiz otyrǵan okoptyń dál qasyna úlken snarıad gúmp ete tústi. Birneshe tonna topyraqtyń kóterilgenin shala-pula kórip qaldym da, qas qaǵym sátte ishimnen «endi ketken shyǵarmyn o dúnıege» dep oılap úlgerdim. Joq, tiri ekenmin. Denemdi zildeı topyraq kómip ketipti, biraq basym qyltıyp shyǵyp jatyr. Ústimde taý bolyp úıilip qalǵan aýyr topyraqtyń astyndaǵy aıaq-qolym qımylsyz. Qulaǵym da túk estimeıdi, birdeńemen bitelip qalǵanǵa uqsaıdy. Esim túzý sııaqty... Bir ýaqytta bar kúshimdi jıyp, oń qolymdy topyraqtyń astynan sýyryp alýǵa tyrystym. Baıqasam, dál keýdemniń ústinde topyraq onsha kóp emes eken. Oń qolymdy shyǵaryp aldym da, sol jaq ıyǵymdaǵy topyraqty syryp túsirýge jantalastym. Qara terge túsip, zorǵa degende jaýyrynym men jelkemdi balshyqtan aıyrdym-aý áıteýir. Eki aıaǵym da saý eken, biraz aınalyp olardy da sýyryp aldym-aý».

Jákeń óziniń kitabynda soǵys shyn­dyǵyn barynsha ádil jazady. Jaýdan azat etilgen qalalar men selolarda araq, samogon, áıel izdep ketetin orystyń párýaısyz soldattary týraly shyndyq ta munda kóp kezdesedi.

Stalıngrad soǵysyndaǵy eń basty erlik Tyl eńbekkerleriniń tarapynan bolǵan. J.Qızatov ony bylaı eske alady: «Noıabrdiń onynan (1942) bastap biz ómiri kórip-bilmegen bir ǵajaıypqa tap boldyq. Sovet armııasynyń jaılasqan pozısııasyna kún-tún demeı qarý-jaraq tasyla bastady. Par at jekken arbalar, júk mashınalary ústine soǵysqa kerek zattardyń bárin artyp, damylsyz aǵyldy. Búkil maıdan dalasy snarıadqa, granattar men avtomat oqtaryna tolyp ketti. Jáshik-jáshik snarıadtardy taý qylyp úıip tastady. Edildiń Qazaqstan jaǵynan Stalıngradqa qaraı ushyp kele jatqan samoletten aspan kórinbedi», deıdi J.Qızatov. Bul tyldyń tynymsyz eńbe­giniń jemisi ekeni daýsyz.

Nemisterdiń de qarý-jaraǵy kem bolmaǵan, biraq keńestiki aspan astyn, jer ústin jaýyp ketkendeı bolǵan eken. Qara kúzde bastalyp, aqpan aıyna deıin sozylǵan bul soǵysta qyzyl áskerge aýa raıy da jaqtasqandaı, sol jyly keremet sýyqtar bolady. Jákeńder soǵysqan maıdanda úsip ketýden qorqyp, jaýdyń myńǵa jýyq áskeri tutqynǵa berilgen kórinedi. Basqa ýchaskelerde de sonshalyqty beril­gender bolypty. Qyzyl áskerler ton, pımamen júrgende nemister qysqa daıyn­dalmaı kelip, juqa báteńke, jeńil shınel, bastaryna sýyqtan qorǵaı almaıtyn kepeshtermen júripti.

J.Qızatov budan ári Kýrsk doǵasyn­daǵy qandy qyrǵynǵa da aralasyp, odan Ýkraınany azat etý soǵystaryna da qaty­sady. Jalpaqtyǵy keı jerinde bir shaqyrymnan asatyn Dneprdeı jalpaq darııadan alǵashqy bolyp ótken jaýyngerlerdiń biri bolyp kórsetken erligi men batyrlyǵy úshin 1944 jylǵy 15 qańtardaǵy Jarlyqpen Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn alady. Bul kezde Jákeń qolyna oq tıip gospıtalda jatqan eken.

Qansha synasaq ta, Keńes odaǵy bas­shylarynyń ádil isteri de kóp bolǵan ǵoı. 1944 jyldan bastap Keńes Oda­ǵynyń batyry ataǵyn alǵan adamdardy aman saqtaý kerek degen buıryq shyǵaryp, biraz ýaqyt demalysqa, odan ári tyl jumysyna tartady. Osyndaı qamqorlyqtyń arqasynda J.Qızatov 1944 jyldyń ortasynda týǵan eline 45 kúnge demalysqa jiberiledi.

Týǵan jer tósinde

Soǵys áli júrip jatqanda týǵan jerge demalysqa kelgen batyrdy týǵan eli qushaǵyn jaıyp qarsy alady. Ol túsinikti de, óıtkeni J.Qızatov týǵan elge tabany tıgen eń alǵashqy Keńes odaǵynyń kózi tiri batyry eken. Alaıda sol kez­degi basshylardyń párýaısyzdyǵyna, qunsyzdyǵyna da toqtalmaı kete almaı­syń. Olardyń bári de shetten kelgen, ózderin qazaqtan artyq sanaıtyn adamdar bolǵan. Obkomnyń birinshi hatshysy Vasılıı Nıkolaev Máskeý obly­synyń Klın aýdanyndaǵy Troısk mekeninen shyqqan qarabaıyr orys eken. Ol batyrdy ıdeologııalyq turǵydan paıdalanyp qalýdy umytpaı, aýylyna asyqqan jandy eki-úsh kún ustap, qaladaǵy zaýyt-fabrıkalardyń jumysshylarymen kezdestirip, rýhty kóteretin sózder aıt­qyzady. Endi aýylǵa attanarda qam­qorsyp, «Sen elge qur barma, obkomnyń qoıma­la­rynan kerek-jaraq salyp bereıik», deıdi. Sóıtip, bólim meńgerýshisi Kravchenko degenge tapsyrma beredi. Ol oblystyń qoımasynan eki qap shaı, eki qap kezdeme, 40 lıtr spırt salǵyzyp, «Obkomda aqsha joq, ózińiz tóleńiz», dep batyrdyń aqsha salǵan kitapshasyn alady.

Osy jerde qandaı adamdardyń bizdi basqarǵanyn kóre berińiz. «Eń alǵashqy qarsy alǵan batyrymyz», «qadir­leımiz», «syılaımyz», «aspanǵa kóteremiz» dep turyp, batyrdyń jolyna kerek bolmashy dúnıege obkomnyń aqshasyn qımaı, qaltasyna túsip turǵan jandardyń qan­daı nashar, jan dúnıesi taqyr haldegi adamdar ekeni kórinedi. Mundaǵy bar másele, kelimsekterdiń qazaq jetistigine shyn qýanyp, shyn júrekten meıirlenip turmaǵandyǵyn kórsetedi.

45 kún boıy elinde emin-erkin aýnap-qýnaǵan Jákeń osydan ári joǵarydan kelgen buıryqpen Oral oblysyna baryp, ondaǵy halyqpen, eńbekshilermen kezdesedi. Odan Lenıngradtaǵy Qyzyl áskerge ofıserler daıarlaıtyn joǵary mek­tepte oqıdy. Jeńisti de osy qalada qarsy alady. Oqýdy bitirgen soń, aǵa leıtenant shenimen Berlınge demalysqa jiberiledi. Munda ol Berlın túbindegi Karlhorst qalasyndaǵy Gebbelstiń saıajaıynda demalady. «Saıajaıǵa kirip kelgen sátten birinshi kózge túskeni: mármár tóselgen aıaqjoldyń sol jaǵyndaǵy jelkildegen baý-baqsha boldy, oń jaǵynda sýlary qosylǵan úsh haýyz, olarda aqqýlar, balyqtar júzip júrdi. Aqqýlardyń moınyna altyn ba, kúmis pe – bir qymbat nárse­den kózdiń jaýyn alyp jarqyraǵan dóńgelek alqalar kıgizilip qoıypty», dep eske alady batyr.

Demalystan keıin Jákeńe Máskeýdegi Dzerjınskıı atyndaǵy áskerı akademııaǵa túsýge joldama beriledi. Alaıda munda da aıaqtan shalǵan shovınıstik kózqaras aldan shyǵyp, qujattaryn súzip qaraǵan bir jıren shal sizdiń akademııada oqýǵa bir jyldyq ofıserlik ótilińiz jetpeıdi dep eshqandaı ótil-sótilsiz shybyn janyn shúberekke túıip, kózsiz erlik kórsetken jandy oqýǵa qabyldamaıdy.

Alaıda budan J.Qızatov jasymaıdy, áskerı saptan shyǵyp, Almatyǵa jol tartady. Munda Soltústik Qazaqstan oblysyna basshy qyzmetke jiberildi degen joldama alyp, baıaǵy obkomǵa qaıta keledi. Bul kezdegi obkomnyń birinshi hatshysy Grıgorıı Melnık degen kıevtik ýkraın eken, ol batyrdy Nıkolaevtan góri durys qarsy alady. Onyń ústine «qazaq ózin soǵysta tanytty» degen sóz de bar bolatyn, shynynda halqymyz qaharmandyqtyń neshe túrli úlgisin kórsetip, osy soǵysta ózin ábden moıyndatqan edi. Sol kezde Soltústik Qazaqstan obkomynda hatshynyń orynbasary bolyp qazaqtyń taǵy bir dúldúl azamaty Jumabek Táshenov qyzmet isteıdi eken. Tórt jyl qyrǵynnan aman kelgen aǵasyn qıyn jumysqa jiberýge qımaǵan ol Melnıkke aıtyp, Jákeńdi qalanyń irgesindegi Sovet aýdanyna aýatkomnyń úshinshi hatshysy qylyp jibertedi. Qaqaǵan sýyqta aýylyna tezirek barýy úshin ushaq ta bergizedi. Mine, shyn janashyrlyq dep osyny aıt.

Sovet (qazirgi Aqqaıyń) aýdanynda eki jyldaı qyzmet etken soń, J.Qı­zatovty Lenın (qazirgi Esil), odan Býlaev (qazirgi M.Jumabaev) aýdandaryna atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterine ji­beredi. Bul qyzmetterde 3-4 jyldan iste­gen Jákeń sol jyldarda birneshe orden-medal alyp, KSRO Joǵary Keńesiniń depýtaty bolyp ta saılanady. Alaıda tyń ıgerý jyldaryndaǵy kózi kórip júr­gen júgensizdikterdi ashyq aıtyp, qatty áshkerelep júrgen Jákeńniń minezi jer­gi­likti basshylarǵa jaqpaıdy. 1957 jyly Hrýshevtiń «antıpartııalyq top» dep Molotov, Malenkov, Kaganovıchterdi qýdalaǵany, odan keıin marshal Jýkovty qorǵanys mınıstri qyzmetinen alyp tastaǵanyna ol ashyq qarsylyq bildiredi. Osyny syltaý etken jergilikti bılik Jákeńdi ornynan alyp, artta qalǵan keń­shar­lardy basqarýǵa jiberedi. Bir úlken jınalysta tyń ıgerýge kelgenderdiń arasynda eshqandaı maman joq ekenin, kóbi jaýapkershiligi joq jandar ekenin ashyq aıtqany úshin ult arazdyǵyn qozdyrdy degen aıyppen obkomnyń bıýrosynda máselesin qaraıdy. Osy bıýroǵa qatysqan Shámet Múrsálimov aqsaqaldyń aıtýyna qaraǵanda, obkomnyń hatshysy: «Sen batyrmyn dep aıǵaılaı berme. Saǵan ataqty partııa bergen, partııa tartyp ta alady», degende, Jákeń: «Men ataqty partııadan emes, jasaǵan erligim, tókken qanym úshin alǵanmyn. Partııa ony tartyp ala almaıdy», dep qarsy aqyrady. Osy sátte bári qorqyp, ún-túnsiz qalǵanyn aıtady Shákeń. Sol kezde obkomnyń ekinshi hatshysy bolyp júrgen Muzapar Daıyrov degen kisi ǵana: «Sabyr, Jáke, sabyr...», dep qazaqsha aıtyp qoıdyrǵan eken. Sol M.Daıyrov degen abzal azamat keıin respýblıkalyq nan ónimderin daıyndaý mınıstri bolǵanda J.Qızatovty Qyzylorda oblysynyń nan ónimderin daıyndaý basqarmasyna bastyq bolýǵa shaqyryp, soltústiktegi jat kózderdiń suǵynan alyp ketedi...

Jákeń bul jerde 20 jyldaı abyroıly qyzmet istep, halyqtyń qurmetine bólenedi. Tipti zeınetke shyqqannan keıin de, ony Tabıǵat qorǵaý qoǵamyna bastyq etip qoıady.

1993 jyly Maǵjannyń 100 jyldyǵyna Qyzyljarda ulan-asyr toı bolǵanda J.Qızatov ta keldi. Sol kezde oblystyq telearnada istep júrgen biz omyraýynda Altyn juldyz ben 7-8 ordeni, birneshe medali jarqyraǵan Jákeńnen suhbat alǵan edik. «Elge nege kelmeısiz?» degen suraqqa ol: «Qyzylorda meni tóbesine kóterip syılaıdy, barlyq ıgilik pen jaqsylyq jasaıdy, sondaı jerden qalaı ketemin», degen edi.

Alaıda batyrdyń qolynda ósken, Qarapa degen qaryndasynan týǵan jıeni Kemel Qarashauly ómiriniń sońǵy jyldarynda onyń týǵan jerine kelgisi kelgenin aıtty. Eń sońǵy ret ushaqpen kelgeninde týǵan jerin qusha qulap, jylap ta jibergen eken. Osyǵan qaraǵanda batyr aǵamyz óziniń týǵan jerin ańsaǵany da kórinip tur.

J.Qızatov 1999 jyly Almatynyń aýrýhanasynda aýyr naýqastan 79 jasynda kóz jumdy. Petropavl qalasynda onyń atyna kóshe berilgen, týǵan aýdanyndaǵy aýyl sharýashylyǵy kolledjine aty berilgenin joǵaryda aıttyq. О́zi qyzmet istegen Aqqaıyń, M.Jumabaev aýdandarynyń ortalyǵynda da bir-bir kóshe berilse, artyq bolmas edi. Ol týraly bıylǵy Jeńistiń 80 jyldyǵynda áńgime de qozǵadyq, biraq belgisiz Ivanov, Petrov sııaqty adamdardyń atynda turǵan qaptaǵan kósheniń birin aýdan ákimderi qımady.

Batyrdyń joǵaryda aıtylǵan kitabynan basqa «О́mir ótkelderi» degen kitaby da jaryq kórgen. 2000 jyly qyzylordalyqtar «Sharbolat» atty estelikter jınaǵyn shyǵarǵan. Qyzylorda qalasynda kóshe aty berilgen, №23 mektep-lıseı de Jákeńniń atymen atalady. Mekteptiń aldynda qoladan quıylǵan bıýsti de bar. Osy turǵydan alǵanda qyzyljarlyqtardyń qyzylordalyqtarǵa degen alǵysy sheksiz. Jálel Qızatov ısi qazaq halqyna ortaq tulǵa ekenin bul ister aıqyndap tur.

PETROPAVL