Zardapty «Kishi qazan»: Keshendi zertteýge – jańasha ǵylymı kózqaras

2020 jyly 24 qarashada Prezıdent Jarlyǵymen qurylǵan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qyrýar jumys atqardy. Eń bastysy, tarıhtyń ózekti máselelerine qatysty jańa ǵylymı-tarıhı, ǵylymı-saıası, ǵylymı-quqyqtyq tujyrymdardy dáıektep negizdedi. Irgeli ári júıeli zertteý taqyryptarynyń aıasy keńeıdi. Sonyń biri – «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» tragedııasy.

1920–1930 jyldardaǵy jappaı saıa­sı qýǵyn-súrgindi keshendi zerdeleý, qur­bandardyń negizgi sanattaryn anyqtaý, irgeli zertteý júrgizý endi ǵylym aıasyn­da jalǵasady. Úkimet 2024 jyly qazanda Memlekettik komıssııanyń tujyrymdaryn irgeli zertteýge jobalyq-maqsatty qarjy bóldi (IRN: BR24993057 «Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń negizgi bazalyq sanattary men kishi sanattaryn irgeli zertteý jáne olardy tolyq aqtaý úderisteri»). Osy maqsatta 10-nan asa saıası naýqandy júıeli, pánaralyq, antropologııalyq turǵydan qarastyratyn jumys toby quryldy, ǵalym-mamandar shaqyrylyp, ádisnama men jumys baǵyttary aıqyndaldy.

Ákki bolshevık, respýblıkanyń 1-hatshysy F.Goloshekın keńes ókimeti basshylary pátýasymen uıymdastyrǵan «Qazaqstandaǵy Kishi qazan» tóńkeris naýqany barysyn, tetikterin, zardaptaryn júıeli zerttegende ǵana asharshylyq qurbandarynyń sanyn, joıylǵan aýyl, qyrylǵan bala, ólim-jitim mólsherin, halqymyzdyń basyna túsken qasiretti ǵylymı turǵydan saraptaı alamyz. Árbir óńir men aýdandaǵy «Kishi qazan» qasiretin dáıekteıtin ýaqyt áldeqashan jetti.

Shetten kelgen basshy el psıhologııasyn, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn syrttaı zerttep, daıarlanatyny anyq. Bolshevıkterdiń osy saladaǵy kúrdeli ustanymyn, kózqarasyn, amaldaryn jan-jaqty qarastyrý da – ǵylym mindeti.

F. Goloshekın kelgen boıda, 1925 jyly 1 jeltoqsanda Qyzylordada ótken V partkonferensııada «Qazaqstanda eshqandaı sovet ókimeti ornamaǵanyn» málimdep, «Oktıabr daýyly qazaq aýylyn janap ótti. Sebep – ulttyq proletarıattyń bolmaýy, mádenı-ekonomıkalyq mesheýlik» dep atap kórsetti. Bul – Qazaqstanǵa qarsy jabyq soǵys jarııalanǵanynyń dáleli.

Halyq bolshevıkter bıligin emes, Alashty, óziniń Alash avtonomııasyn moıyndady. Alashorda úkimeti kúshpen, zańsyz taratylsa da, jurttyń kóki­re­­ginde ult zııalylary bastamasyna degen senim 30-jyldarǵa de deıin sónbe­di. Aılaker bolshevık kele sala Alash qaı­ratkerlerine aýyz saldy. Bol­shevıktik-stalındik bılik Alash urpa­ǵyn, olarmen múddelesterdi árqashan baqy­laýda usta­dy. Qýǵyn kórgenderdiń uldary da áke­leri týraly ashyq aıta almady, jasy­rýǵa májbúr boldy. Al, shynynda, olar ót­kenderdiń erligimen maqtanýǵa quqyly edi.

Sonymen F.Goloshekın: «Aýyldy sovettendirý – jurtshylyqty qamtýdyń urany ǵana emes, artta qalǵan ultty uıymdastyrýdyń urany», dep soqty. Ol, birinshiden, kedeı men ortashalardy ulttyq qanaýshylyqqa qarsy kúreske jumyldyratynyn; ekinshiden, Alash ıdeologııasyna qarsy kommýnıstik ıdeo­logııany kúsheıtetinin málimdedi. Tap kúresin jeleý etip, áleýmettik toptardy bir-birine qarsy qoıý saıasatyn júrgizdi. «Qazaq ishinde tap ataýly joq» dep shy­ryl­daǵan ult zııalylary pikirin esker­medi. F.Goloshekınniń maqsaty – qazaq dalasyn tolyq baǵyndyrý edi. Erkin, rýhty, bilimdi, bilikti zııalylar halqy­men bir bolǵanda olardy baǵyndyrý ońaı bolmaıtynyn túsingen ákki revolıý­sıoner ortalyqpen kelise otyryp, «Kishi qazan» revolıýsııalyq zorlyq-zombylyq sharasyn qarqyndy júrgizdi. Asqan aılakerlikpen, el rýhyn joıatyn jaýyzdyqpen atqardy. Bir qaraǵanda, «qarańǵy aýyldy keńestendirip, reforma jasaǵan» sııaqty kórindi. Alaıda qazaq tarıhyn, ult janyn túsingen adam F.Goloshekın basshylyǵy kezinde ulttyq bolmysymyz tas-talqan bolǵanyn aıqyn, anyq ańǵarady.

1925 jyly 1 jeltoqsandaǵy BK(b)P ólkelik komıtetiniń jumysy týraly V ólkelik partkonferensııadaǵy «Za sovetızasııý aýla» atty baıandamasynda ol qazaq qoǵamyn baǵynyshty etýdiń joldaryn teorııalyq-metodologııalyq turǵydan negizdedi. Bolshevıktik-stalındik saıasattyń «durystyǵyn» kórsetý úshin qazaq aýyldary «artta qalǵan, qarańǵy, nadan» degen nasıhatqa keńinen jol ashty. F.Goloshekın 4 máseleni basa kórsetti: ekonomıka, mádenı jumys, ulttyń ózin-ózi basqarý formasy, jergiliktendirý. Osy tórt salaǵa joıqyn shabýyl jasaldy.

Jergilikti halyqty ońaılyqpen baǵyndyra almaıtynyn bilgen soń, ulttyq názik, shetin, zárý tustardy saıasatqa tonyn aınaldyryp úılestirdi. «Qazaq jerin jınaýshy» róline enip, «ekonomıkalyq turǵydan biriktirilmegen terrıtorııa bizdi janshyp barady», «aýyldy sovettendirý – artta qalǵan qazaq ultyn uıymdastyrýdyń birden-bir joly», «ózin-ózi basqarý týraly... forma jalǵyz – sovettik, osyǵan baı­lanysty másele – jergiliktendirý má­selesi», t.b. dep kúlbilte, biraq kóz boıaı­­tyn amaldarmen halyqty aldap baqty.

Budan keıin F.Goloshekın «qazaqty adam qylmaq sovettendirýge qarsy top» dep, Alash zııalylarynyń kózin joıýdy birinshi orynǵa qoıdy.

Joǵarydaǵydaı «saraptaýlar» 1991 jylǵa deıin jalǵasyp, aramyzdan qazaq­sha sóıleýge namystanatyn, ana tilinde sóılegenderdi mensinbeıtin adamdar qalyptasa bastady. Osy «bodandyq sındromynyń» qaldyǵy aramyzda áli kúnge deıin shań berip qalady.

 Ana tilin erkin bilý, taǵdyryn tarıh aıasynda saralaý – ulttyń jan dúnıesin áriden uǵyný degen sóz. Alash erleri shyǵarmalary arqyly halqyn órge súıredi, tipti osy kúnge deıin ultqa jol siltep otyr.

Júsipbek Aımaýytuly 1917 jyly 30 naý­ryzda «Alash» gazetine jarııalaǵan «Qa­zaq minezindegi ózgerister» atty maqa­la­synda: «Tán qýatty bolsa, jan qýatty, ajarly bolady. Nashar jannan osal minez­der týady... Jaýyzdyq, zalymdyq qara bulttaı qorshap, halyqty astan-kes­teń qylyp, ózdi-ózimen atystyryp, kózdi shel qaptaıdy», dep, namys pen birlikti, saqtyq pen qaýipsizdikti aıryqsha amanattady.

Jalpy, F.Goloshekın jáne onyń koman­dasynyń jazǵandaryn zerdelep oqý úshin de kóp daıyndyq kerek. Zert­teýshi, birinshiden, Alash zııalylary eńbekterimen jaqsy tanys bolýǵa tıis; ekinshiden, qazaq halqynyń tarıhyn (dilin, turmys-saltyn, t.b.) jetik bilýi shart; úshinshiden, ıntellektýaldyq ın­týı­sııasyna salmaq túsirýi qajet. «Qazaq­standaǵy Kishi qazan» qasiretin zerdeleýge arnaıy teorııa-metodologııa turǵysynan daıyndyq qajet» deýimizdiń máni de osynda.

Memlekettik komıssııa jetekshileri, kóshbasshy ǵalymdary osy qaǵıdatty jaqsy ıgerdi. Sonymen qatar atalǵan bilikti komıssııa, ásirese onyń jumysyn qam­tamasyz etetin Jobalyq keńse «Kishi qazan» taqyrybyn arnaıy zerttegen­de biryńǵaı kásibı tarıhshylardy ǵana emes, fılosof, zańger, fılolog, máde­nıettanýshy, psıholog, áleýmet­tanýshy, dintanýshy mamandardy ortaq iske tartý­dyń qajettigin jete túsindi. Bul – zamanaýı ozyq álemdik antropologııalyq ádisnama.

Memlekettiń basty qundylyǵy, negizgi kapıtaly – adam. Muny aıaqasty etken qoǵamdy eshqashan aqtaýǵa bolmaıdy. Bolshevıktik-stalındik bılik beıkúná sábılerdi de ómir súrý quqynan aıyr­dy... Otbasynda bala-shaǵa baǵyp otyr­ǵan anany da azaptap, abaqtyǵa japty. Zııalylardyń qarııa áke-sheshesin de qorlaýǵa, azaptaýǵa, tipti túrmege qamaýǵa pármen berdi. Bul – arnaıy zerttelinetin kókeıkesti másele. Adamzat qundylyǵy men quqyn taptaýdyń klassıkalyq úlgisi Qazaqstanda HH ǵasyrdyń 20–30-jyldary júzege asqany – atqan tańdaı aqıqat.

«Keńes ókimeti elektr jaryǵyn jetkizdi, oqytty, kózimizdi ashty» deıtinder ult qaıratkerleri, qazaq baılary, dinı tulǵalar saıası bılikke qol jetkizgende, bilim izdegender postımperııalyq aýmaq­pen shektelmeı, álemdik ýnıversıtetterde oqıtyn edi, jańashyl óndirister ashyp, zaýyttar salyp, eldiń jerasty, jerústi baılyǵyn halyq ıgiligine jaratar edi. Buǵan eshqandaı shák joq. Tipti kór­shilerimizde bılikke bolshevıkter emes, shynaıy reformatorlar kelse, tarıh múldem basqasha qalyptasar edi. Áńgimege ózek – F.Goloshekın bastaǵan qanpezerler patsha otbasyn atpaıtyny, myń azaptyń bolmaıtyny beseneden belgili...

Qanshama adam jazyqsyz qurban boldy. Qanshama sábı jetim qaldy, jastar qyryldy, azaptaldy. Qazaq halqynyń rýhanı tiregi bolǵan dástúrli dinı mektep júıesi joıyldy... Alash zııalylary túgelge derlik atyldy. Tektiler urpaǵyn tentiretti. Adamdar bir-birimen amandasa almaıtyn zaman ornady. Halyq jappaı úreımen ómir súrdi. Ashtyq jyldary mıllıondar qyrylyp, ólgender kómilmeı de qaldy. Bundaı sumdyq pen qorlyqty kórgen halyq az shyǵar. Áne bul da – «Kishi qazannyń» azaby men mazaǵy.

Shúkir, halqymyz osy jalpyulttyq tragedııany bastan keshirse de, keńdigi men danalyǵynan aıyrylmady. Anala­rymyzdyń qaıraty arqasynda talaı urpaq aman qaldy. Sebebi atalaryn, ákelerin, aǵalaryn ustap, jer aýdaryp, sot-tergeýsiz atyp nemese uzaq jylǵa sottaǵanda búkil áýlettiń jaýapkershiligi, ıaǵnı tiri qalý múmkindigi analar moınyna artyldy. Urpaǵyn aman saqtaý maqsatynda olardyń kórmegen qasireti joq.

О́z topyraǵynda jetimniń kúıin keshken qazaq jer aýdarylyp kelgenderge jep otyrǵan nanyn bólip berdi. Aıta bersek, qasirettiń aýqymy adam aıtqysyz. Keńes ókimetin jamandaý maqsat emes. Zertteýshige aqıqat pen shyndyq qymbat. Aqıqat pen shyndyq qana – damýdyń, jarqyn bolashaqtyń kepili.

Kóp ýaqyt 30-jyldardaǵy bas kóterý­ler de halyqqa syńarjaq túsindi­rildi. Basqa amaly bolmaǵandyqtan, ashtan ólmes úshin qolyna bar qarýyn alyp, áýpi­ri­m­men kóteriliske shyqqan erlerdi aqtaý aqı­qat turǵysynan qajet. Atalaryn izdegen adam kóp... Aqtalmaǵan adamdar da az emes...

Revolıýsııalyq zorlyq-zombylyqqa toly «Kishi qazan» saıasatynyń maqsatyn, ádisin, qaıǵyly saldaryn obektıvti turǵydan zertteý – zaman talaby. О́ıt­keni F.Goloshekın men onyń surqııa toby Qazaqstandy basqarǵan jyldary halqymyz qasiretke belshesinen batty. Tipti muny 1937–1938 jyldardaǵy jappaı terrorǵa jasalǵan daıyndyq dep te aıtýǵa bolady. Qazaq halqyn oısyratyp ketken «Kishi qazannyń» zardaby men tragedııasyn bylaısha túıindep aıta alamyz:

1) Ulttyq damýdyń ózegi, temirqazyǵy – Alash zııalylaryn túgeldeı derlik joıdy. Olardyń otbasy múshelerin, týǵan-týystaryn, tanystaryn da qýǵyn-súrginge ushyratty.

2) Qazaq halqynyń áleýmettik tiregi – baılardy túp-tuqııanymen qurtyp, jurtty senimnen, qorǵannan aıyrdy. My­saly, qazaq baılary 20-jyldardaǵy ashar­shylyqta halyqty barynsha aman saqtap qaldy, al 30-jyldary baılardy joı­ǵan­nan keıin halyq jappaı ashtan qyryldy.

3) Halqymyzǵa rýhanı jolbasshy rólindegi qoja, ıshan, moldalardy joıdy. Din – áleýmettik qubylys. Dinı saýatty adamdar óz topyraǵynda mektep qalyp­tastyrsa ǵana rýhanı qaýipsizdik júıeli damıdy. Osyny ádeıi qurtý arqyly sanada, dástúrde ala-qulalyqty órshitti.

4) Qazaqtyń qaımaǵy syndy aýyldardy azdyryp-tozdyrdy. Aýyl – qazaq ultynyń kúretamyry, rýhanı tazalyqtyń qaınar kózi. Aýyldardy qasaqana sandarmen tańbalap, ekinshi, úshinshi urpaq ata-babasynyń týǵan aýylyn taba almaıtyn dárejege jetkizdi.

5) «Revolıýsııaǵa deıin kúń bolǵan, qul bolǵan» degen jeleýmen áıelderdi keńestik saıasattyń qolshoqparyna aınaldyrdy. Jergilikti arhıvterde áıelderdiń keńestik jumysqa barýǵa, kedeılerdiń baılardyń ornyna qyzmetke shyǵýǵa qarsylyq bildirgen aryzdary jıi kezdesedi.

6) «Kishi qazan» saıasaty (saıası-ekono­mıkalyq, áleýmettik sharalary) halyqty ashtyqqa uryndyrdy. Jurt «malsha qy­rylǵansha soǵysyp óleıik» dep kóteriliske shyqty. Týǵan jerin amalsyz tastap, jaıaý-jalpylap shekara asyp, aýa kóshti. Syrt jerlerde kórgen qorlyǵy da az emes. Keńestik bılik eldegi ashynǵan halyqty da, shetke aǵylǵan úrkinshilik kóshti de aıaýsyz qyryp-joıdy.

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń Jobalyq keńse basshysy, zańger-ǵalym Sabyr Qasymov 1937–1938 jyldary jappaı terror KSRO-nyń barlyq respýblıkasynda bolǵanyn aıta kelip, bylaı dep tujyrymdaıdy: «F.Goloshekın jáne onyń komandasy basqarǵan jyldary tarıhymyzda buryn-sońdy bolmaǵan eń qasiretti kezeń, ıaǵnı «Qazaqstandaǵy eń úlken terror» – halqymyzdy aýqymdy saıası qýǵyn-súrginge, ekonomıkalyq, áleýmettik, demografııalyq, gýmanıtarlyq apatqa alyp kelgen «Kishi qazan».

Memlekettik komıssııa, Jobalyq keńse talaı eldik jumys atqardy. Muny úshjyldyq jumysyn qorytqan Memle­kettik keńesshi E.Qarın de atap kórsetti.

Biz Sabyr Ahmetjanulynyń «Kishi qazanǵa» baılanysty dáıekti zertteýlerin, tujyrymdaryn ǵylymı orta, atqarýshy bılik, jaýapty oryndar eskerse eken deımiz. Densaýlyǵy syr berse de, eldik iske barynsha jaýapty qarap, resmı mekemeler, depýtattar, ǵylymı ınstıtýttar atqaratyn aýyr júkti bir ózi moıymaı kóterip keledi. Bizdińshe, nátıjesi aıdan anyq osy azamattyq bastamasyn, zertteý jumysyn jurt bolyp qoldaǵanymyz, reti kelse, bul eldik iske kómekteskenimiz abzal.

Halqymyz, ásirese qoǵamdaǵy zııaly qaýym men atqarýshy bılik tarıhymyzdyń tragedııaly kezeńi – «Kishi qazan» zardabyn umytpaýǵa tıis. Birinshiden, ol demokratııalyq ári ádil Qazaqstandy qurý jolynda qaı jaǵynan da qaýipsizdigimiz úshin, saqtaný úshin kerek. Ekinshiden, táýelsizdiktiń qundylyǵyn túsiný men qasterleý jolynda memleketshildik pen otanshyldyqty laıyqty ornyqtyrý úshin qajet. Taǵylym uǵymynyń máni de osynda.

Tarıhty jańǵyrtýǵa baılanysty ortaq istiń barysynda, ókinishke qaraı, qaıbir áriptesterimizdiń keńestik ustanym men syńarjaq kózqarastan shyqpaǵanyn ańǵardyq...

Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «Ta­­rıh­­shylar halyq basynan keshken túr­li ýaqıǵanyń maǵlumatyn symǵa tart­qan­daı synǵa salyp, minsiz etip, durystap ótki­zedi», dep jazsa, áıgili qaıratker Mus­tafa Shoqaı: «Ulttyq rýhtyń ózi ult azat­tyǵy men táýelsizdigi aıasynda ósip damı­dy, jemis beredi», dep oı túıgeni málim.

Keńestik totalıtarlyq zamanda ashtan qyrylǵan, saıası turǵydan azaptalǵan, atylǵan, kinásiz qýdalanǵandar urpaǵy táýelsiz jáne ádiletti Qazaqstannyń jeńisin, jemisin kórýge múddeli. Memleket basshysy Q.K.Toqaevtyń ıgi bastamalary da osy eldik jumystardy baıandy etýge baǵyttalǵan dep senimmen aıta alamyz.    

Quralaı SÁRSEMBINA,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty

Astana fılıalynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty