«Ertis ormany» rezervatynyń mamandary tabıǵı órtterdiń saldarynan janyp ketken 47 myń gektardan astam jerdi qaıtadan jaıqalǵan jasyl ormanǵa aınaldyryp úlgergen. Saýaby ólsheýsiz bul ıgi istiń basy-qasynda júrgen tájirıbeli mamannyń biri – Erjan Saǵadıev.
Qylqan japyraqty jalqaraǵaı ormandary Pavlodar men Abaı óńirleriniń aýmaǵyn alyp jatyr. Taspa tárizdi shubatylǵan qalypta ósetin «Ertis orman jolaǵy» ótken ǵasyrdyń 90-jyldary men jańa ǵasyrdyń basynda qalyń órtten kóp zııan shekti. 2003 jyly rezervat qurylǵanda ormandaǵy órtti azaıtyp, aǵash beldeýlerin kóbeıtý maqsat etildi. Búginde sol shyǵynnyń basym bóligi bútindelgen.
Erjan Ǵazızulynyń orman sharýashylyǵyndaǵy qyzmeti 37 jyldan asady. Sonaý 1988 jyly Shyǵys Qazaqstanda orman isi boıynsha oqý ornyn támamdap, elge oralǵan soń birden Besqaraǵaı fılıalynda aǵa ormanshynyń kómekshisi qyzmetine ornalasty.
– Uzaq jyl ormanshy, aǵa ormanshy, dırektordyń orynbasary, dırektor, taǵy basqa qyzmetter atqardym. Qazirde ormandy qalpyna keltirý ınjenerimin. Ulan-ǵaıyr ormannyń qaı qıyrynda júrsek te, eń abyroıly mıssııa qylqan japyraqty orman qoryn qorǵaý ekenin umytpaımyz. 1990-jyldardyń ortasy men 2000-jyldardaǵy alapat órtten ormannyń biraz bóligi kúıip ketti. «Myna túrimizben keıingi urpaqqa ne qaldyramyz», dep kúıingen sátterimiz de az bolmady. Áıteýir jyldar óte isimiz ońǵa basyp, ormandy qorǵaý isin myqtaǵanymyz bir bólek, qalpyna keltirýge baǵyttalǵan keshendi is-sharalar da nátıjesin bere bastady. Sol istiń basy-qasynda júrgenimdi maqtan etemin, – dep bastady tájirıbeli ormanshy áńgimesin.
Rezervat Besqaraǵaı, Shaldaı fılıaldarynan turady. Erjan qyzmet etetin Besqaraǵaı fılıalynda (aýmaǵy 134 myń gektardan asady) búginde 7 ormanshylyq, bir tuqymbaq bar. 28 gektardan turatyn tuqymbaqta jyl saıyn qaraǵaı kóshetteri otyrǵyzylyp, eki jyl tolǵandary janyp ketken ormandardyń ornyna salynady. Ormanshylardyń kúshimen jyl saıyn kemi 1200–1300 ga jerge qaraǵaı kóshetteri egiledi. Bul shamamen 5–6 mln túp kóshet. Kóshetter ábden jaıqalyp ósip, jan-jaǵyna butaǵyn jaıǵan ýaqytta memlekettik orman qoryna tirkeledi. Jeti jylda 1,5–1,7 metrge deıin ósip, ormannyń tolyqqandy bir aǵzasyna aınalady. Kóshetterdiń ómirsheńdigin saqtap qalýyna kedergi óte kóp. Eń áýeli bul aýmaqtaǵy jerdiń topyraǵy qumdaýyt, ylǵal az. Ekinshiden, kóktemde qatty ystyq bolsa, jas kóshetter qýrap qalýy yqtımal. Onyń ústine dalaly jerdiń ańyzaq jeli de aýyr tıedi. Soǵan qaramastan, kóshetterdiń ómirsheńdigin saqtap qalý kórsetkishi 30–40 paıyzdan túsip kórmegen. Mysal retinde aıtar bolsaq, 2020 jyly egilgen kóshetterdiń – 40, 2021 jyly – 35, 2022, 2023 jyldary – 50, 2024, 2025 jyldary 60%-y tirshiligin saqtap qalǵan.
«Janyp ketken alqaptar kóbine jan-jaǵy qorǵalmaǵan jazyq jerler. Ondaı jerde qaraǵaı kóshetteriniń ósimtaldyǵy qıynǵa túsedi. Kezinde tehnıkanyń azdyǵynan agrotehnıkalyq is-sharalarda aqaýlar jıi boldy. Tek keıingi jyldary tehnıkalarymyz jańaryp, múmkindigimiz molaıa túskeli, isimizdiń nátıjesi aıtarlyqtaı artyp otyr. Bul jumysymyzǵa serpin berip, keıingi ýaqytta kóshetterdi kúzde de otyrǵyzatyn boldyq. Biraq kóshetterdi kúzde otyrǵyzýdyń táýekelderi mol. Jańbyr men qar aıtarlyqtaı kedergi týdyrady. Kóktemde ylǵal mol bolǵandyqtan olardyń jersinýine, tez jetilip ketýine yńǵaıly faktorlar barshylyq. Onyń ústine ózge ósimdikter tamyrlanyp ketpeı turyp 10 kún ishinde josparly kólemdi egip tastaý qajet. 5–6 mln kóshetti az ǵana ýaqytta otyrǵyzý keıde qyzmetkerlerimizge qıynǵa soǵady», deıdi ol.
Resmı derekke súıensek, alapat órtterden «Ertis ormanynyń» 60 myń gektardan astam jeri kúıip ketken. Besqaraǵaı fılıalynyń ormanshylary aldaǵy 4–5 jylda zardap shekken orman bóligin tolyqtaı qalpyna keltiremiz degen boljam aıtady. Buǵan kúsh-qýatymyz da, resýrsymyz da jetkilikti degen senimde. Qazirde shamamen 8 myń gektardaı qalpyna kelmegen orman bóligi tirkelgen. Onyń 3 myń gektaryna terek ósip ketken. Qalǵan 5 myń gektaryn aldaǵy 10–15 jylda jaıqalǵan ormanǵa aınaldyrmaq.
Kúzgi salqyn túsken qazirde ormanshylar qaraǵaı búrshikterin jınaýǵa kirisedi. Búrshikter arnaıy óńdelip, 60 gradýsqa deıin qyzdyrǵanda ashylyp, ishindegi tuqymdary túsedi. Bir tonna búrshikten shamaman 800-900 gramm tuqym alynady.
«Qylqan japyraqty qaraǵaılardyń ortasha tirshilik jasaýy – 250–280 jyl. Bul orman jaldary ejelgi muhıt tabanynan ósip shyqqan degen de boljam bar. Biraq ǵylymı turǵydan dáleldenbegen. Qaraǵaı – qasıetti aǵash. Keıde jumystan silemiz qatyp sharshaǵanda nemese bir jaǵdaımen kóńil kúıimiz durys bolmaǵanda jýan aǵashtyń dińgegine arqamyzdy berip otyra qalamyz. Sondaı sátte sharshaǵanymyz basylyp, júıkemiz tynyshtala qalady. Qudirettiń kúshi emeı nemene, tyń ári taza energııany sezinesiń. Keıbir qaraǵaılardyń jýan bolyp ósetindigi sonshalyq, úsh adam qatar turǵanda qushaǵymyz jetpeıdi. Ondaı orman batyrlarynyń jasy 300 jyldan asyp ketken, bıiktigi 25 metrge deıin jetedi», deıdi ormanshy.
Erjan Ǵazızuly óz mamandyǵyna adal ormanshy ǵana emes, qoǵamdyq iste de belsendi azamat. Kezinde aýdandyq máslıhatqa depýtat bolyp saılanyp, Aqqýly aýdanynyń damýyna bir kisideı atsalysty. El turǵyndaryna qoldan kelgen kómegin berip, ásirese orman salasynda talaı jyl eńbek etip, zeınetke shyqqan jandarǵa otyn-sýyn qamdap berip, jaǵdaılaryn jasady. Onyń bul eńbegine aýyldastary dán rıza. Tájirıbeli maman retinde keıingi jyldary ondaǵan mamandy orman isine baýlyp, ormanshylardyń jańa býynynyń qalyptasýyna zor úlesin tıgizip júr.
Pavlodar oblysy,
Aqqýly aýdany