Qazir el halqynyń sany – 20 426 568 adam. Al 1991 jyly 16,4 mln adam bolǵan edi. Mamandar demografııadaǵy oń ózgerister memlekettik júıeniń tıimdi is-qımylynan bolatynyn aıtady.
Halyqtyń ósim úderisi
Qazir halqynyń sanyna ıek artqan irgeli el qurý damyǵan elderdiń de qolynan kelmeı otyrǵany belgili. Máselen, byltyr Fınlıandııada bala týý kórsetkishi tómendep ketkenin álemdik BAQ jarysa jazdy. 8 jyl qatarynan baqytty el dep tanylǵan Fınlıandııada 2024 jyly 43 720 sábı dúnıege kelgen. Al elimizde ótken jyly 248 021, bıylǵy 9 aıda 219 941 bala týǵan.
Demograf Shynar Tóleshova elimizdiń táýelsizdik jyldaryndaǵy demografııalyq damýyn halyq sanynyń ósý, kemý, jalpy ózgerý úrdisi dep eki kezeńge bólýge bolatynyn aıtady. Bul – 1990–2001 jáne 2002–2024 jyldar aralyǵy.
– 1991 jyldyń basynda halyq sany 16 358 222 adamdy qurady. Al 2002 jyldyń basyndaǵy statıstıka 14 851 059 adamdy kórsetti, ıaǵnı 11 jyldyń ishinde halyq sany 1,5 mln adamǵa qysqardy. Muny halyqtyń jalpy sanynyń kemý kezeńi dep aıtýǵa bolady, – degen demograf Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetin keltirdi.
Mıgrasııanyń áserinen kemigen el halqynyń sany ekinshi kezeńde arta bastady. Bul jyldary halyq sanynyń kórsetkishi turaqty túrde ósip, 2002–2024 jyldar aralyǵynda jalpy halyq sany 20 mln-ǵa jetti. Demograftyń aıtýynsha, elimizde tabıǵı kemý bolǵan joq. Ár ýaqytta da bizde tabıǵı ósim bar. Ol jalpy halqymyzdyń etnostyq ereksheligine baılanysty – bala týýǵa, onyń qundylyǵyna degen yqylasymyz basym.
– Aýyldyq jerlerdiń kóp bolýy halyq ósimine oń yqpal etti. Jalpy, ońtústik-batys aımaqtardaǵy týý deńgeıi qaı ýaqytta da joǵary boldy. Sonyń arqasynda biz tabıǵı ósimdi saqtap qaldyq. Desek te tabıǵı ósimniń de belgili bir koeffısıenti, ne bolmasa belgili bir deńgeıi bolady. Sol deńgeı bizde tómendegen ýaqyt osy 1991–2002 jyldar aralyǵy boldy. Iаǵnı 1991 jyly tabıǵı ósimniń deńgeıi 218 850 adamdy qurady. Sebebi elde emıgrasııa úrdisi qatty júrdi. Jalpy, jurttyń 2,6 mln-nan astamy shetelge kóship ketti. Kóshi-qon saldosy teris – 1,8 mln adamdy qurady. Sondaı-aq týý men ólim-jitim úderisi de kóńil kónshitpeıtin nátıjege jetti. Týý kórsetkishi 38,5 paıyzǵa tómendep, ólim-jitim kórsetkishi kerisinshe 9,7 paıyzǵa artty, – deıdi Sh.Tóleshova.
Onyń aıtýynsha, halyqtyń ómir súrý uzaqtyǵy da keri ketip, ortasha eseppen 3 jylǵa qysqarǵan. 1990 jyly ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 68,7 bolsa, 1999 jyly 65,7 jasty qurady. Bólek alǵanda erlerdiń jasy – 3,3 jylǵa, áıelder jasy 2,2 jylǵa qysqardy. Iаǵnı bizdegi týǵandardyń sany men sol jyly qaıtys bolǵandar sanynyń arasyndaǵy aıyrmashylyq 218 myń adamǵa kóp boldy. Osy 218 myń adam tabıǵı ósimdi quraǵan edi. 1998 jyly tabıǵı ósim deńgeıi 68 myń adamǵa deıin kemidi, ıaǵnı tabıǵı ósimniń deńgeıi tómendedi.
– Alaıda 1999 jyldan bastap tabıǵı ósim birtindep joǵarylap, sol jyly 70 myń adamdy qurady. 2022 jyly eń joǵarǵy tabıǵı ósim boldy. Bul jyly tabıǵı ósim deńgeıi 270 370 adamǵa deıin kóterildi. Osy ýaqytqa deıin kórip otyrǵanymyzdaı, tabıǵı ósim deńgeıi ártúrli kezeńge baılanysty ózgerip otyrdy. Endi tabıǵı ósim – týý men ólim-jitim sanynyń arasyndaǵy aıyrmashylyqqa baılanysty qalyptasatyn jalpy kórsetkish. 1991–1998 jyldar aralyǵyndaǵy tabıǵı ósimniń tómendeýi halyq sanynyń qysqarýyna belgili bir dárejede áser etti, – dedi demograf.
Memlekettik bastamalar oń nátıje kórsetti
Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, 1999 jyldan keıin elimizde birtindep bala týý sany artyp otyrǵan. О́ıtkeni mamandardyń aıtýynsha, 1990 jyldardaǵy ekonomıkalyq, áleýmettik bastamalar nátıje bere bastady. Halyqtyń ál-aýqaty kóterilip, densaýlyq saqtaý salasy birshama damyǵan soń týý kórsetkishi kóterilip, ólim-jitimdi azaıtty. Osylaısha, halyq sany kóbeıe bastady.
Dúnıejúzilik bank te el ekonomıkasy 2006 jyldan beri turaqty ósip, ortasha jyldyq ósý qarqyny 4,7 paıyzdy quraǵanyn málimdedi. Bul ósim halyqtyń tabysy men ómir súrý deńgeıin arttyrdy. Jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 2006 jyldaǵy 548 912 teńgeden 2021 jyly 791 285 teńgege deıin ósken. Bul jetistikter 5,9 mln adamdy kedeıshilikten shyǵaryp, kórsetkishti 49,5 paıyzdan 8,5 paıyzǵa deıin tómendetti.
– 2006–2021 jyldar aralyǵyndaǵy ekonomıkalyq ilgerileý Qazaqstanda ómir súrý deńgeıin aıtarlyqtaı jaqsartty jáne kedeıshilikti tómendetti. Alaıda 2014 jyldan bastap ekonomıkalyq ósý baıaýlady jáne kedeıshilikti azaıtý qarqyny tómendedi. Covid-19 pandemııasy bul qıyndyqtardy kúsheıtip, turaqty jáne ınklıýzıvti ekonomıkalyq saıasattyń qajettiligin kórsetti. Dese de el ekonomıkasynyń turaqty óskenin atap kórsetemiz, – dedi Dúnıejúzilik banktiń Qazaqstandaǵy ókili Andreı Mıhnev.
Al demograf Shynar Tóleshova 2021 jyly elde «bebı-bým» kezeńi bolyp, bul pandemııa kezeńine tuspa-tus kelgenin aıtady. Dál osy jyly eń kóp – 445 000 sábı dúnıege kelgen. Osy jyly halyq sany 19 mıllıon adamǵa jetti. Elden 32 209 azamat ketse, 10 952 adam kelgen.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty halyqqa Joldaýynda otbasylyq-demografııalyq ahýalǵa alańdaýshylyq bildirip, Úkimetke 2021 jyldan bastap «Ańsaǵan sábı» arnaýly baǵdarlamasyn júzege asyrýdy tapsyrdy. Sondaı-aq Prezıdent Úkimetke 2023 jyldan bastap bala kútimine baılanysty tólemderdiń merzimin 1,5 jasqa deıin uzartýdy tapsyrǵan edi. Osyndaı memleket tarapynan kórsetilgen qoldaýdyń arqasynda keıingi 10 jylda elimizde bala týý kórsetkishi 25 paıyzǵa ósken.
2023 jyly el halqynyń sany 20 mln-ǵa jetti. 19 mıllıonshy turǵyn 2021 jyly dúnıege kelgen edi. Eki jylda 20 mıllıonǵa jettik.
Jaǵymdy boljam
Osylaısha, demograftar el halqynyń sany 2030 jylǵa qaraı 20,8 mln-nan 21,5 mln-ǵa deıin, al 2050 jylǵa qaraı 23,5 mln-nan 27,7 mln-ǵa deıin ósýi múmkin ekenin boljap otyr.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, eger ólim men týý kórsetkishteri 2021 jylǵy deńgeıde, al syrtqy jáne óńiraralyq kóshi-qon 2017–2021 jyldardaǵy ortasha mánde saqtalsa, halyq sany 2030 jylǵa qaraı 20 mln 958 myń adamǵa, al 2050 jylǵa qaraı 27 mln 192 myń adamǵa deıin jetedi. Mınıstrlik janyndaǵy Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy tańdalǵan bazalyq jylǵa, týý deńgeıine, ólim-jitimge jáne kóshi-qonǵa baılanysty ár óńir boıynsha 27 negizgi boljamdy atap ótti. Sondaı-aq halyqtyń sanyn osy negizgi kórsetkishter sheńberinen tys modeldeýge múmkindik beretin mehanızm jasaldy. Mysaly, týý kórsetkishin joǵarylatý nemese ólimdi belgili bir paıyzǵa tómendetý. Ortalyqtyń málimetinshe, 2030 jylǵa qaraı boljam boıynsha halyq sany Astana qalasynda 420 myń adamǵa nemese 33 paıyzǵa, 1,7 mln adamǵa deıin, Almaty qalasynda 414 myń adamǵa nemese 20 paıyzǵa, 2 mln 466 myń adamǵa deıin, Shymkent qalasynda 369 myń adamǵa nemese 32 paıyzǵa, 1,5 mln adamǵa deıin ósedi. Buǵan qosa Túrkistan oblysynda halyq sany 207 myń adamǵa, Mańǵystaý oblysynda 170 myń adamǵa, Almaty oblysynda 145 myń adamǵa ulǵaıady.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, bıyl Astana halqy 1 528 887 adamǵa jetken. Demograftardyń aıtýynsha, bul tendensııa 20 jyl boıy ózgermegen. Bul – Astana, Almaty, Shymkent jáne Mańǵystaý oblystaryna tán qubylys. Atalǵan úsh qala – belsendi damyp kele jatqandyqtan respýblıkalyq mańyzy bar qalalar, al Mańǵystaý oblysy munaı ónerkásibiniń esebinen halyq sanyn arttyryp otyr. Astana – halyq tyǵyzdyǵy joǵary óńirlerdiń biri. Dınamıkaǵa qarasaq, 2000-jyldardyń basynda Astanada 380 myńǵa jýyq adam turǵan. Qazir bul kórsetkish 1,5 mln-nan asty. Iаǵnı halyq sany bes jylda 24 esege jýyq ósken.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmana sáıkes bıyl 22 qyrkúıekte Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Demografııalyq úderisterdi taldaý jáne boljaý ortalyǵy ashylǵany habarlandy. Jańa qurylymnyń basty mindeti – derekterdi jınaqtaýmen shektelmeı, keshendi taldaý júrgizý, negizdelgen usynystar ázirleý jáne olardy memlekettik sheshimder qabyldaý isinde qoldaný. Ortalyqtyń jumysy arqyly analıtıka naqty saıasatqa aınalady: áleýmettik qorǵaý men zeınetaqy júıesinen bastap, jumyspen qamtý, aımaqtyq damý jáne kóshi-qon máselelerine deıin.