«Búginde Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy jetekshi orynǵa ıe, óńirge tartylǵan jalpy ınvestısııalardyń 60 paıyzdan astamy bizdiń úlesimizge tıesili. Bul – halyqaralyq bıznestiń seniminiń jáne ekonomıkalyq saıasatymyzdyń tıimdiliginiń aıǵaǵy», – dedi QR Syrtqy ister mınıstrliginiń Investısııalar jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Ǵabıdolla Ospanqulov.
AQSh bıznesiniń jańa aımaǵy
Ortalyq Azııa búginde amerıkalyq bıznes úshin jańa múmkindikter aımaǵyna aınalyp keledi — energetıkadan bastap, mańyzdy mıneraldar men sıfrlyq tehnologııalarǵa deıin. Bul baǵytta kóshbasshylyq pozısııany Qazaqstan ıelenip otyr: eldiń úlesine óńirlik jalpy ishki ónimniń jartysynan astamy jáne AQSh-pen saýdanyń shamamen 75 paıyzy tıedi.
Amerıkalyq kompanııalar Qazaqstanda belsendi jumys istep keledi: Chevron men ExxonMobil iri munaı-gaz jobalaryn damytyp jatyr, PepsiCo snek ónimderi zaýytynyń qurylysyn júrgizýde, al Meta, Amazon Kuiper jáne Goldman Sachs sıfrlyq jáne qarjylyq sheshimderdi engizip otyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan tehnologııalar, energetıkalyq transformasııa jáne ınvestısııalar baǵytynda AQSh-pen strategııalyq áriptestikti dáıekti túrde nyǵaıtyp keledi. Wabtec kompanııasymen jasalǵan 4,2 mlrd dollarlyq kelisim álemdegi temirjol salasyndaǵy eń iri mámilelerdiń biri bolyp, ekijaqty yntymaqtastyqtyń jańa kezeńin aıqyndady. Bul kelisimge pikir bildirgen Donald Tramp Qasym-Jomart Toqaevty «asa qurmetti kóshbasshy» dep atap, kelisim Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy ekonomıkalyq qatynastardyń jańa paraǵyn ashatynyn aıtty.
— Ǵabıdolla myrza, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Nıý-Iorkke sapary barysynda amerıkalyq bıznes ókilderimen ótken dóńgelek ústelge qatysty. Bul kezdesýdiń basty taqyryptary men nátıjeleri qandaı boldy?
— Memleket basshysynyń AQSh-qa sapary aıasyndaǵy dóńgelek ústelge qatysýy – mańyzdy sátterdiń biri boldy. Bul kezdesý Qazaqstanǵa degen senimniń joǵary deńgeıin jáne álemdik korporasııalardyń ósip kele jatqan qyzyǵýshylyǵyn kórsetti.
Bir ústel basynda Chevron, ExxonMobil, Boeing, Visa, Mastercard, Meta, Wabtec, Citibank, NVIDIA, Amazon, OpenAI, Shell, Honeywell, PepsiCo, Mars, BCG, Blackstone jáne basqa da iri kompanııalardyń basshylary jınaldy. Barlyǵy 150-den astam bıznes kóshbasshysy qatysty, onyń ishinde Fortune Top-100 tizimindegi 30-dan asa bas dırektor boldy. Bul sońǵy jyldardaǵy Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy eń aýqymdy kezdesýlerdiń biri sanalady.
О́z sózinde Prezıdent Toqaev Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy strategııalyq seriktestik dáıekti ári pragmatıkalyq túrde damyp kele jatqanyn atap ótti. Búginde Qazaqstan ekonomıkasyna tartylǵan amerıkalyq ınvestısııa kólemi 100 mlrd dollardan asyp tústi, elde AQSh kapıtaly bar 630-dan astam kompanııa jumys isteıdi.
Kezdesý barysynda negizgi taqyryptar energetıka, tehnologııa jáne ornyqty damý boldy. Qazaqstan Chevron jáne ExxonMobil kompanııalarymen Teńiz, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq jobalary boıynsha tyǵyz áriptestikti jalǵastyrýda. Bul jobalar elimizdiń munaı-gaz salasyn jańǵyrtýda úlken ról atqardy. Memleket basshysy, sonymen qatar, Qazaqstannyń álemdegi eń iri ýran óndirýshi ekenin, AQSh ımporttaıtyn ýrannyń tórtten birin bizdiń el qamtamasyz etetinin atap ótti. Bul Qazaqstandy jahandyq energetıkalyq qaýipsizdiktiń strategııalyq oıynshysyna aınaldyrady.
Sondaı-aq mańyzdy mıneraldar — mys, lıtıı, volfram, grafıt jáne sırek jer metaldary máselesi de qaraldy. Qazaqstan osy resýrstardyń baı qoryna ıe jáne olardyń óndirý men óńdeý baǵytynda ózara tıimdi seriktestik usynýda. Cove Capital kompanııasymen 1,1 mlrd dollarlyq joba jergilikti qosylǵan qun tizbegin qalyptastyrýdyń mańyzdy qadamy bolmaq.
Sapardyń taǵy bir nátıjesi — Wabtec kompanııasymen 4 mlrd dollarlyq kelisimge qol qoıý boldy. Bul el tarıhyndaǵy eń iri ınfraqurylymdyq kelisimderdiń biri. Ol Astanada jańa býyndaǵy lokomotıvter óndirisin, jańa jumys oryndaryn ashýdy jáne mashına jasaý salasyndaǵy quzyretterdi damytýdy kózdeıdi. Qytaı men Eýropa arasyndaǵy qurlyqtyq júk tasymalynyń 80 paıyzy Qazaqstan arqyly ótetinin eskersek, bul eldiń Eýrazııadaǵy logıstıkalyq hab retindegi ornyn nyǵaıta túsedi.
Aýyl sharýashylyǵy jáne sıfrlyq jobalar da talqylandy. Prezıdent amerıkalyq kompanııalardy agrosektordy damytýǵa belsene qatysýǵa shaqyryp, Almaty oblysynda 368 mln dollarlyq PepsiCo zaýytynyń qurylysyn mysalǵa keltirdi.
Sıfrlandyrý salasynda Qazaqstan Eýrazııadaǵy IT-hab mártebesin kúsheıtýde: elde Nvidia, Amazon, Microsoft jáne Starlink kompanııalary jumys isteıdi. Amazon jáne Meta-men birlesken bastamalar spýtnıktik ınternet pen qazaq tildi jasandy ıntellekt modelin damytýǵa baǵyttalǵan.
— Sonymen qatar amerıkalyq kompanııalardyń ókilderimen kezdesýler ótti. Bul baǵyttaǵy mańyzdy nátıjeler qandaı boldy?
— Prezıdent Toqaevtyń Nıý-Iorktegi jumys baǵdarlamasy óte aýqymdy boldy. Memleket basshysy energetıka, kólik, sıfrlyq tehnologııalar, qarjy jáne agrosektor salalaryndaǵy eń iri amerıkalyq korporasııalardyń basshylarymen kezdesti. Bul kompanııalardyń kópshiligi Qazaqstanda burynnan jumys isteıdi nemese jańa jobalardy iske qosýdy josparlap otyr, al olardyń elge degen qyzyǵýshylyǵy artyp keledi.
Kezdesýlerdiń negizgi mazmuny ınvestısııalar men tehnologııalyq seriktestikke arnaldy. Prezıdent mundaı kezdesýler jaı pikir almasý emes, naqty nátıjege baǵyttalǵan yntymaqtastyq quraly ekenin únemi atap ótedi. Olar ózara senim men naqty jobalar negizinde tıimdi seriktestik ornatýǵa múmkindik beredi.
— Qazirgi tańda Ortalyq Azııa jahandyq ınvestorlardyń nazarynda. Osy úderiste Qazaqstannyń róli qandaı?
— Iá, búginde Ortalyq Azııaǵa álemdik ınvestorlardyń nazary erekshe aýyp otyr, al Qazaqstan bul keńistiktegi basty oıynshy sanalady. Bizdiń eldiń úlesine óńirlik jalpy ishki ónimniń jartysynan astamy jáne AQSh-pen saýdanyń 75 paıyzy tıedi. Qazaqstan aımaqtyq kapıtal men tehnologııa ortalyǵyna aınaldy.
BUU ESKATO derekterine súıensek, 2024 jyly elge tartylǵan ınvestısııa kólemi 15,7 mlrd dollardy qurady — bul ótken jylmen salystyrǵanda eki ese kóp. Ortalyq Azııaǵa keletin barlyq ınvestısııanyń 60 paıyzdan astamy Qazaqstanǵa baǵyttalady.
Halyqaralyq reıtıngter de oń serpindi kórsetip otyr: Moody’s elimizdiń nesıelik reıtıngin Baa1 deńgeıine kóterdi, al IMD reıtıngi boıynsha Qazaqstan álemniń eń básekege qabiletti 35 ekonomıkasynyń qataryna endi. Jalpy alǵanda, elge tartylǵan sheteldik ınvestısııalar 450 mlrd dollardan asty.
Eń bastysy — ınvestısııa qurylymy ártaraptanýda: dástúrli energetıkamen qatar mashına jasaý, kólik, agroónerkásip, medısına jáne sıfrlyq tehnologııalar salalary damyp keledi. Osylaısha Qazaqstan aımaqtyń ǵana emes, búkil Eýrazııanyń ınvestısııa men tehnologııa habyna aınalýda.
— Mańyzdy mıneraldar salasynda Qazaqstannyń áleýeti qandaı?
— Qazaqstan óńirdegi eń baı mıneraldyq bazaǵa ıe jáne álemdegi mańyzdy materıaldar óndirýshi jıyrmalyqqa kiredi. Eldiń úlesine mys, tıtan, kobalt jáne sırek jer elementteriniń aıtarlyqtaı bóligi tıedi. Qazir sırek jáne sırek jer elementterin óndirý men óńdeý baǵytynda jańa jobalar júzege asýda — bul akkýmýlıatorlar, elektronıka jáne ǵarysh tehnologııalary úshin strategııalyq mańyzy bar sala. 2023 jylǵy jeltoqsanda 2028 jylǵa deıingi Keshendi jospar qabyldandy. Ol bes jańa ken ornyn iske qosyp, zamanaýı óńdeý tehnologııalaryn engizýdi qarastyrady.
Amerıkalyq Cove Capital kompanııasymen seriktestik erekshe mańyzǵa ıe. Kompanııa sırek jer metaldaryn barlaý jáne tereń óńdeý jobasyn júzege asyrýda. Bul tolyq qun tizbegi qurylyp jatqan pılottyq alań: shıkizat óndirýden bastap joǵary tehnologııalyq ónim shyǵarýǵa deıin. Basty maqsat – shıkizat eksportynan daıyn ónim óndirisine kóshý. Bul baǵytta amerıkalyq kompanııalardyń qatysýy Qazaqstannyń jahandyq jetkizý tizbegindegi ornyn nyǵaıtady.
— Al logıstıka salasynda Qazaqstannyń róli qandaı jáne amerıkalyq seriktestik ony qalaı kúsheıte alady?
— Búginde Qazaqstan jańa Eýrazııalyq logıstıka qalyptastyrýda negizgi ról atqaryp otyr. El aýmaǵy arqyly Qytaı men Eýropa arasyndaǵy barlyq qurlyqtyq júk tasymalynyń 80 paıyzy ótedi. Bul Qazaqstandy Eýropa, Azııa jáne Taıaý Shyǵys naryqtaryn baılanystyratyn tabıǵı kópirge aınaldyrady.
Basty basymdyqtardyń biri – Transkaspıı baǵytyn damytý. Bul qysqa ári senimdi marshrýt sońǵy eki jylda júk kólemin eki esege arttyrdy. Onyń áleýeti jylyna 10 mln tonnaǵa deıin jetedi jáne bul baǵytqa qyzyǵýshylyq aı saıyn ósip keledi.
Sonymen qatar, AQSh seriktesterine Kaspıı teńizi porttaryn damytýǵa, júkterdi qadaǵalaýdyń sıfrlyq júıelerin engizýge jáne Túrkııa, Grýzııa men Ázerbaıjanda logıstıkalyq habtar qurýǵa qatysý usynyldy. Munyń barlyǵy Qazaqstannyń senimdi tranzıttik túıin retindegi mártebesin nyǵaıtyp, jahandyq jetkizý tizbekterin qalyptastyrýdaǵy ornyn kúsheıtedi.