Aqyl-oı alyptary – ádebıettiń ashpaýǵa bolmas aıtýly betteri. Olarsyz basqa paraqtardy uǵyný aýyrǵa soǵýy múmkin.
Lev Tolstoıdyń «Ázázil» atty povesi ómiriniń sońyna qaraı týdy. «Aqymaq bop álemdi túzetpek edim, aqyldy bolyp ózimdi túzetýge kiristim» degen aqyl alyby ózimen shyndap aınalysty. Gýmanıstik ıdeıalarǵa birjola bet buryp, oıdy «qara túnekten» alastatýdy kózdedi. «Ázázilde» ákesi ólgennen keıin sharýashylyq qojalyqty qolyna alǵan esti ári sergek Evgenıı Irtenevtiń ómiri baıandalady. Jazýshy basty keıipker arqyly óz ishindegi maıdandy sýretteıdi. Shyǵarma sońynda qumarlyqqa kóndigip bara jatqanyn sezgen keıipker óz boıyndaǵy qara kúshten jeńilgenshe, ólimdi artyq kóredi. Aıtpaq negizgi taqyryp bul emes, másele qos alyptyń tartysy týraly edi.
Tolstoı men Shekspır... Ekeýi de álem rýhanııatyna edáýir «shapqynshylyq» jasaǵan qos alyp, qos muzart. Gete Shekspır pesalaryna tańdanysyn jasyra almaı: «Shekspır shyǵarmasynyń alǵashqy betin oqyp-aq men oǵan tánti boldym. Al shyǵarmany oqyp bitkende ómirge soqyr bolyp kelip, Qudaıdyń qudiretimen kózi ashylǵan adamdaı halde boldym», deıdi. Al Pýshkın: «Mynaý Shekspır degen ózi qandaı adam? О́z-ózime kele alar emespin! Onymen salystyrǵanda Baıron-tragık qandaı usaq adam edi!» dep, pesalardy oqyp shyqqan soń ózine tartyp alatyn qara qurdymǵa qarap turǵandaı áserlengenin aıtady.
Jalpy, birshama ýaqyt buryn qos alyptyń tartysyna bas qatyrǵanbyz. Biraq búgin sol suraqqa ózimizdiń naqty kózqarasymyzdy jazǵandy jón sanadyq. Sonymen Shekspırdiń eń kúrdeli pesalarynyń biri – «Gamlet» tragedııasy. Teatr zertteýshisi Grıgorıı Boıadjıev: «Gamlet» – aqyl-parasat tragedııasy», dep baǵa bergen-tin. Shynynda, Gamlet – óz shyndyǵyn tabý jolynda sharq urǵan jigerli hanzada. Ákesi Gamlettiń ólimine óz baýyry Klavdııdiń kináli ekenin bilgen zamatta jaza qoldanýǵa kirisedi. Qıturqy oqıǵany sahnalap, kórermen retinde Klavdııdi de shaqyrady. Zulym Klavdııdiń óz ákesiniń qulaǵyna ý quıyp óltirgenin sahnalaıdy. Osy tusta onyń boıynda Jaratqannyń ózi syılaǵan ar qaǵıdaty qylań berip, surlanyp, shydaı almaı, sahnadan shyǵyp júre beredi. Zertteýshilerge súıensek, bul pesa 1600–1601 jyldary jazylǵan. Pesanyń jelisi XII ǵasyrda ómir súrgen Dat halqynyń Sakson Grammatık degen jylnamashysy jazyp qaldyrǵan ańyzdan alynǵan degen boljam bar. Ol ańyzda ákesin óltirgen aǵasynan kek alyp, óz bıligin qaıtarǵan Gamlet hanzadanyń taǵdyry týraly baıandalǵan.
Shekspır pesasyndaǵy kóp sózder áldeqashan qanatty sózge aınalǵan. Máselen, myna bir danalyq marjandar sheteldik kitaptarda kóptep kezigedi. «Jetistikke jetýdiń úsh erejesi: ózgelerden artyq bilý, ózgelerden kóp eńbektený, ózgelerge qaraǵanda az nárse kútý», «kitap maǵan taqtan qymbat», «dostyq álsizdengen saıyn, sypaıylyq arta túsedi», «borandy kúni berilgen ýáde tynyq kúni umytylady», «kúlli álem – teatr. Ondaǵy áıel men erlerdiń bári ártis. Olar sahnaǵa shyǵady jáne sahnadan ketedi. Árqaısysy bir emes, birneshe rólde oınaıdy».
Álqıssa, osyndaı záýlim oı ıesin Tolstoı unatqan joq. «Álemniń kúmis qońyraýy» bir emes, birneshe ret munysyn qaıtalaýdan tanbady. «Búkil álem moıyndaǵan Shekspırdiń ǵalamat týyndylary maǵan unamaǵany bylaı tursyn, ony qabyldaı almaýymnyń sebebi nede? Uzaq ýaqyt óz-ózime senbesten, ózimdi-ózim tekserý úshin Shekspırdiń ártúrli shyǵarmalaryn birneshe tilde: oryssha da, aǵylshynsha da, nemisshe de oqydym. Dramalaryn, komedııalaryn, hronıkalaryn birneshe márte qaıtalap oqysam da týra burynǵydaı jıirkený, jalyǵý jáne túsine almaýdan ózge eshqandaı sezimdi bastan keshe almadym».
Iá, Tolstoı sózin syńarjaq pikirge jatqyzýǵa bolmas. Neni bolsyn jeti ret ólshep bir ret kesetin jazýshynyń ishki senzýrasy qabyldamasa, bir pikirge súıengeni anyq. Birde Maksım Gorkıı men Anton Chehov Tolstoıda qonaqta bolady. Sonda Tolstoı eski ǵadetinshe Shekspır shyǵarmalary kórkemdiginiń tómendigin alǵa tartady. Keıinnen ońashada oıǵa qalǵan Gorkıı Chehovtan aqsaqaldyń Shekspırdi nege unatpaıtyny jóninde oıyn suraıdy. Sonda Chehov: «Oǵan biz sekildi ergejeılilerdi maqtaı salý túk emes. Al Shekspırdeı alyp onyń jynyna tıedi», – deıdi. Chehov óziniń taǵy bir esteliginde búıdeıdi. «Bilesiz be, men jaqynda Gasprde, Tolstoıda boldym. Ol tóseginde jatyp ártúrli taqyrypta jáne men jaıly birshama sóz qozǵady. Aqyry qoshtasyp qaıtýǵa bekindim. Ol qolymnan ustap: «Meni súıińiz», – dedi. Men súıdim, sońyra óte shapshań túrde qulaǵyma bylaı dep sybyrlady: «Báribir sizdiń pesalaryńyzdy oqýǵa shydamym jetpeıdi. Shekspır nashar jazǵan, siz odan da ótesiz!»
Bizdińshe, Tolstoıdyń Shekspırdi sógýi jazýshynyń gýmanıstik ıdeıasynda jatyr. Shekspır pesalaryn oqyp qarasaq, «surǵylt tuman dym búrkip» turǵandaı aýrany sezinetinińiz jasyryn emes. Ári zulymdyq kúshterdiń kóbirek sýrettelýi, keıipkerlerdiń birinen soń biri ózine qol suǵýy, ádilet tappaı ajal qushýy oqyrman sanasyna agressııa syılaıdy. Máselen, «Korol Lırdi» oqyp otyryp, kúlli áıelder qaýymy týraly túsinigińizdi qaıta qaraýyńyz múmkin. Al «Gamletti» oqyp, barsha qoǵamǵa degen renishińiz oıanýy ǵajap emes. Bizdiń ulttyq oılaý júıemizge janasa bermeıtin osynaý surǵylt beıneler keıde ómirdi qarańǵylap-aq jiberedi. Onyń ústine Shekpır keıipkerleriniń sońy – qaraly jıyn, zulym ajalǵa toly. «Gamlet» pesasy sońynda búkil áýlet qyrylsa, «Otello» ózin óltiredi, «Romeo men Djýlettada» jigit ý iship qaza tabady. «Antonıı men Kleopatrada» Kleopatra ý iship ólse, korol Lır aqylynan aljasyp óledi. Mine, tolǵan ólim, qaptaǵan qusa. Bizdińshe, asqan gýmanıst, adamdardy jaryqqa súıreýshi Tolstoı oqyrman kóńiline izgilik sáýlesin emes, qara kóleńke úıirýge qumar Shekspırdiń shyǵarmalaryn osy úshin aıyptaıdy. Tipti qabyldaı almaýynyń sebebi de júrekke qaralyq quıatyn keıipkerlerinde jatyr.
Ne desek te, ádebıet sahnasy qos alyptyń aqyl-oıyna muqtaj. Olarsyz jahan rýhanııatynyń terezesi búgingideı kókjıekte keńeımes te edi.