Zerdelep kórsek, mýzyka men ádebıettiń únsiz úılesimi kóptegen ádebı shyǵarmada kórinis tapqan eken. Ondaǵy tereń emosııalardy qozǵaıtyn bólekshe sezim, qoǵamdaǵy máselelerdi qaz-qalpynda sýretteıtin erekshe kúsh te aq qaǵaz betinde sóılegeli talaı ǵasyrdyń júzi bolypty.
Sondyqtan kóptegen romanda mýzykanttardyń ómiri, klassıkalyq mýzykanyń álemi men ónerdiń tulǵalyq bolmysqa degen áseri jiti zertteldi. Mysaly, kýbalyq jazýshy, mýzyka zertteýshisi Aleho Karpenter latyn amerıkalyq ádebıettegi kórnekti tulǵalardyń biri. Onyń «Barokko konserti» atty romany bizdi barokko dáýirine jetelep, úsh uly kompozıtor – Antonıo Vıvaldı, Georg Frıdrıh Gendel, Domenıko Skarlattıdiń oıdan shyǵarylǵan kezdesýin sýretteıdi. Karpenter tarıh pen mýzykany sheber ushtastyryp, eýropalyq klassıkalyq dástúrler men jańa kezeńdegi otarlyq ómir shyndyǵy arasyndaǵy shıelenisti sátti beıneleıdi. Bul shyǵarmada mýzyka mádenı shekaralardy attap, saıasat pen ónerdiń toǵysqan tusyn kórsetedi.
Osylardy oqyp otyryp, bizdiń qazaq ádebıetinde mýzyka men ómirdiń baılanysyn beınelegen ádebı shyǵarma bar ma degen suraqqa kezdesemiz. Árıne, bar, ol – jazýshy Talasbek Ásemqulovtyń «Taltús» romany. Frans Kafka birde «Sulýlyqty kóre bilý qabiletin saqtap qalǵan adam eshqashan qartaımaıdy» degendi aıtypty. Biz úshin Talasbek Ásemqulov – qazaq tarıhynyń, mádenıetiniń, qala berdi óziniń shyǵarmashylyq áleminiń sulýlyǵyn qaǵazǵa túsirýden jalyqpaǵan qalam ıesi. Onyń «Taltús» romany týraly ádebıet synshylary men qalamdastary jaqsy baǵa berdi.
Bul jazbamyzda biz atalǵan shyǵarmanyń aǵylshyn tiline aýdarylǵannan keıingi tynysy, ıaǵnı «Taltústiń» Amerıkaǵa jetýi týraly sóılemekpiz. «Taltús» haqynda Slavica.Indiana.Edu saıty mynadaı aqparat jarııalapty. «Ájigereı keńestik Qazaqstanda ósip erjetedi. Ol mýzykant ákesinen kúı óneriniń kóne qyr-syryn úırenedi. Alaıda kúımen birge ol eli, otbasy jáne qıly tarıh týraly da bilim alady. Avtordyń óz otbasy tarıhyna negizdelgen bul shyǵarma – Batys ádebıetinde sırek kezdesetin ýaqyt pen keńistikti beıneleıtin týyndy. «Taltús» – aǵylshyn tiline aýdarylǵan Qazaqstannan shyqqan alǵashqy postkeńestik roman».
XX ǵasyr ádebıeti, tarıhy, kıno salalary týraly jazatyn amerıkalyq esseıst Djeıkob Armstroń «Qazaqstandy estý: Talasbek Ásemqulovtyń «Taltús» romany jáne kúı arasyndaǵy sózder» atty maqalasynda osy shyǵarma týraly tyń oı kestelepti.
«Talasbek Ásemqulovtyń jartylaı avtobıografııalyq romany «Taltúste» jas keıipker Ájigereı men onyń ákesiniń shákirti Sabytty orys etnograftary alystan izdep kelip, qazaqtyń dástúrli dombyra kúılerin taspaǵa jazyp alady. Sol kezde Ájigereı orystardyń «tek kúıdiń ózin ǵana jazyp, Sabyttyń kúı týraly aıtqan ańyz-áńgimelerin eleýsiz qaldyrǵanyn» baıqaıdy. «Ákesiniń sózine kelgende áıel dıktofondy únemi sóndirip tastap otyrdy». Bul epızod – keńestik kezeńde qazaqtyń dástúrli mádenıetin joıyp jiberýden saqtaý kezeńine ótken sátti dál beıneleıdi. Biraq Ájigereı baıqaǵandaı, orystar mańyzdy bir nárseni jiberip alady: kúı – tek áýen emes, ol – sezim, oqıǵa men tarıh. «Taltúste» Ásemqulov dál osy nazardan tys qalǵan tustardy toltyrýǵa, kúı men áńgime arasyndaǵy úzilisti jalǵaýǵa tyrysady». Mine, sonaý muhıttyń ar jaǵynda ósip-óngen, Batys mádenıetimen sýsyndaǵan Djeıkob Armstrońnyń ózi qazaq dalasyndaǵy qasirettiń, mádenıet pen tarıhqa jasalǵan qastandyqtyń syryn, máni men maǵynasyn ańdap otyr. Ańdamasa, osylaı jazar ma edi?
Tarıhtyń kóshinde ne joq deısiz? Bári bar. Aıdahar tisterinen qala salǵan ımperııalardyń izi, tas qabyrǵalarǵa qashap jazylǵan jazýlar qaldy. Al tulparynyń dúbiri tórtkil dúnıeni dúbirletken bizdiń babalarymyzdan kúı men jyr mıras boldy. Shyny kerek, ulttyq stılde jazylǵan kúı men jyrymyzdy qazirge deıin ózimizden ózge eshkim túsine de alǵan joq. Qalaberdi aqyrzaman týraly sóıleıtin Táýrattyń sansyz taraýlary, adamzattyń paıda bolýy haqynda jaǵy talǵansha aıtatyn qııal-ǵajaıyp zertteýler jasaǵan ǵalymdardyń ǵylymı teorııalary kúıdiń qudiretin zertteýge sharasyz qaldy. Ondaǵy sıqyrdy, qubylysty, adamzatqa ortaq maqsatty túsindirip bere almady. Osyndaı kezde «Taltús» romany aǵylshyn tilinde sóılep, bizdiń tarıhymyz ben mádenıetimizdiń tula boıyndaǵy ózgeshelikti Batys jurtyna túsindirýge talpynys jasady.
«Taltústi» aǵylshyn tiline aýdarǵan amerıkalyq aýdarmashy Shellı Feıervezer-Vega bizge bergen suhbatynda qazirgi kórkem aýdarma týraly, «Taltústi» aýdarý barysy jóninde aıtyp berdi. «Shynymdy aıtsam, men «Taltústi» aýdarýǵa kelisim bergen kezde, onyń qandaı mańyzdy kitap ekenin bilmeppin (jaqynda ǵana bildim!). Talasbektiń jary Zıra Naýryzbaevamen tanysyp, marqum qalamgerdiń shyǵarmalaryna óte tánti boldym. Ol «Taltústi» aýdarýǵa qarajat daıyndaǵan soń, «osy shyǵarmany aýdarasyń ba?» dep hat jazdy. Berilgen ýaqyt tym qysqa bolǵandyqtan, tez jumys isteýge týra keldi, Zıra Naýryzbaeva shyǵarmany túpnusqadan orys tiline aýdaryp shyqty. Men «Taltústiń» oryssha nusqasyn qazaqshasymen salystyra otyryp, nartáýekelge bel býyp, atalǵan eńbekti aǵylshyn tilinde sóılettim, aýdarma aqyry sátti shyqty».
Endeshe, osy oraıda bizge, jalpy oqyrmanǵa aǵylshyntildi oqyrmandar «Taltústi» qalaı qabyldady degen zańdy suraq týyndaıdy. Shellı Feıervezer-Veganyń aıtýynsha, osyǵan deıin aýdarmashy tek jaqsy pikirlerdi ǵana estigen. Keıbireýleri tipti bul roman týraly ne oılap, ne aıtaryn da bilmeı qalǵandaı. О́ıtkeni bul kitap olar kútkennen múldem ózgeshe bolǵan. Biraq birneshe ádebıettanýshy óte jaqsy sholýlar jazǵany anyq. Olar shyǵarmadaǵy jańasha baıandaýlar men tyń kózqarasqa tánti bolǵandaı, onyń ústine osy romandy oqyǵannan keıin qazaq mádenıeti men tarıhyn birshama túsingenderin jarysa jazyp jatty.
Aǵylshynsha eń kóp oqylatyn derekkózdiń biri – Goodreaders.com saıty. Osy aqparat alańynda da Talasbek Ásemqulovtyń «Taltúsi» týraly jyly pikirler baryn bilip, kóńilimiz marqaıdy. «Bul shyǵarmany oqyp oqyrman ne estip turǵanyn ózi de anyq aıta almas edi. Bul – sábıdiń byldyrlaýy ma? Álde eppen, shynaıy hám taza sezimmen aıtylǵan mahabbat sózi me? Muny eshkim bilmeıdi. Biraq bul áýen oqyrmandy erekshe tolqytady. Atalǵan shyǵarmany oqyǵan adam sol áýenniń ishinen buryn-sońdy bilmegen, biraq mańyzdy bir nárseni tabatyndaı kúı keshedi. Avtordyń óz otbasynyń tarıhyna negizdelgen «Taltús» romany – Batys ádebıetinde sırek kórinis tapqan bir ýaqyt pen keńistikke nazar aýdarýǵa múmkindik beredi. Atalǵan saıttyń jeli qoldanýshysy óz pikirin osylaı qaldyrypty. Qarapaıym oqyrman úshin «Taltústiń» Amerıkaǵa jetýi de úlken qýanysh bolǵany shyndyq.
«Taltústi» alǵash ret oqyǵan oqyrman bul roman qazaqtyń kúı óneri jáne ony urpaqqa amanattaý týraly shyǵarma dep túsinýi múmkin. Qaıtalap oqysaq, biz Ájigereıdiń erjetý jolyndaǵy tarıhy arqyly qazaq mádenıetiniń de halin baıqaımyz. Dombyrany Batys oqyrmandary gıtaraǵa uqsatady. 1960-jyldary keńes odaǵynda salystyrmaly lıberalızasııa men úlken ózgerister kezeńi bastaldy. Romanda biz qazaq halqynyń taǵam mádenıetiniń ózgerýin (balyq jeýdi buryn Sabyt «jabaıy» orystardyń ádeti dep eseptegen), jaı shamnan elektr jaryǵyna kóshýin, júk kólikteri men mýzyka jazatyn qurylǵylar sııaqty jańa tehnologııalardyń kelýin ańdaımyz. Biraq eń dál sıpattamany Sabyttyń ózi beredi. Onyń aıtýynsha, buryn aýylkeńes maldaryn tartyp alyp, áıel men bala-shaǵasyn qamap, qalǵanyn atyp tastaıtyn. Qazir bolsa, jaı ǵana Sibirge aıdaıdy.
Romanda keńestik tarıhtaǵy azamat soǵysy, asharshylyq, qýǵyn-súrgin men Ekinshi dúnıejúzilik soǵys sııaqty qandy oqıǵalar únemi kóleńke sekildi birge júredi. Soǵysty aıtpaǵanda, ujymdastyrý – romandaǵy eń mańyzdy tarıhı oqıǵa. Kóshpeli qazaq halqyn májbúrlep otyryqshy etý – qazaqtyń aýyz ádebıeti men kúı dástúrin joıýmen birdeı. Sondyqtan Ájigereı dál osy joǵalyp bara jatqan dástúrdiń jolyn jalǵaý úshin dombyra úırenedi. Ol jaı ǵana shákirt emes – mádenıettiń joǵalyp ketpeýi úshin kúresip júrgen amanatker. Áıgili ádebıetshi, synshy Sartr bir sózinde «keıipkerim taýǵa shyqty deme, taýǵa shyǵar» dep jazady. Sol aıtpaqshy, jazýshy Talasbek Ásemqulov óz kókireginde kúmbirlep turǵan kúı áýenderin Sabyttyń dombyrasynyń pernesinde bebeýletedi. Al kúı ólkesiniń amanatkeri retinde taǵy Ájigereıdi alǵa shyǵarady.
Joǵaryda sózinen dáıek keltirgen amerıkalyq qalamger Djeıkob Armstroń «Taltús» shyǵarmasy týraly óziniń kóńili tolmaǵan tustaryn da ashyq jazady. «Avtordyń mádenıetti tek bedeldi er-azamat – jigittiń beınesi arqyly kórsetýi – áıelderdiń beınesin shetke yǵystyryp, romannyń órisin taryltyp tastaǵan. Tipti roman basynda ákeniń balaǵa urysqany úshin anasyn uryp óltire jazdaýy – jazýshy tarapynan aqtalǵan áreket retinde sýrettelgen – bul kórinis kóp oqyrmanǵa aýyr tııýi múmkin. Soǵan qaramastan, «Taltús» romany Ásemqulovtyń qazaq mádenıetine degen mahabbatyn erekshe sezindire alǵan. Avtor osy shyǵarmasy arqyly ulttyq mádenıettiń ár bólshegin adal jetkizýge tyrysqan. Qazaq keıipkerleriniń bir-birine «jaryǵym» dep aıtýy sııaqty názik tustary óte áserli. Qalamgerdiń mýzyka men mádenıetke degen mahabbaty, qazaq mádenıetiniń biregeı kórkem beınesi men kúı arasyndaǵy ańyzdardyń máńgilik jazbasy retinde esimizde qalady».
Shyndyǵynda, mýzyka ıdeıalar men minez-qulyqtardy beıneleýdiń sımvolıkalyq quraly. Ol patrıotızmdi, otanshyldyqty, dindi, erlik pen bostandyqty tý etedi. Qarqaralyǵa qashyp baryp, Toqtasyn baıdyń úıinde toqtaýsyz kúı tolqyndaryn aǵytqan Sabyttyń sanasynda qandaı eńseli oılar bolmady deısiz? Al onyń kúıin kún batqansha egile tyńdaǵan, perneden tógilgen áýenderge qosylyp jylaǵan Toqtasyn baıdy qalaı túsinemiz? Endi oılasaq bári de jumbaq, bári de anyq sekildi. Sabyt batyssha aıtsaq mýzykanyń, qazaqsha aıtsaq kúıdiń tilin bilmese, on saýsaǵy pernelerdi bıleter me edi? Ondaı suńǵyla adam zamananyń da tilin túsiner edi ǵoı. Al Toqtasyn baıǵa sol sátte kúıden ǵumyrly, Sabyttan qadirli, dombyradan aıaýly ne bar, eshteńe de joq. Sibir lagerindegi 25 jylyn eske ala otyryp Sabyt: «Sol kezde meni saqtap qalǵan – kúı edi» deıdi. Osy shyǵarmany zaý bıikke kóterip turǵan sóz de, oqıǵa da – osy.