Altaıdyń ańyz batyry

Abdolla aqsaqaldyń aıtqany

Bala kezimizde úıge Altaıdyń belgili she­­jireshisi Abdolla Shegiruly kelip, eki-úsh kún qonaq boldy. Tún aýǵansha ákem ekeýi áń­­gimelesetin. Tań atar-atpastan sań­qyl­dap otyratyn. Sol kezdegi biz uıyp tyń­daǵan Baltabaı batyr týraly áńgimesi esimizde.

Altaıda aty ańyzǵa aınalǵan Baltabaı batyrdy áýelde «qashqyn» dep bildik. Taǵy birde «bandıt Baltabaı» degendi qulaǵymyzǵa quıdy. Keıin batyr bolǵan dep, mekteptegi ólke tarıhynan oqydyq. Mektep demekshi, ol zamanda dırektorymyz Aleksandr Hrıstoforovıch Pohomov edi. Ony aıtyp otyrǵanym, Baltabaı batyr qaq mańdaıdan atyp óltirgen qyzyldardyń qolbasshysy – Hrıstofor Pahomov dırektorymyzdyń ákesi-tuǵyn...   

Abdolla Shegiruly aldymen bizge urysa sóıledi-aý deımin; «jyrtyń-jyrtyń jar­nama kórgendi qoıyńdar, gazetke jazy­lyńdar, kitap oqyńdar» dep baryp, áń­gimesin tarqatqan. – Baltabaıdy bilesińder, atalaryńmen aǵaıyn. Aǵaıyndy bolǵan soń da atańdy óltirmeı múkpen jasyryp, baǵyp júrgen jylqylaryn Qytaı asyryp, aıdap ketken» deı bergende, biz «qalaı-qalaı?» dep, jaqyn jaıǵastyq. «Egin pisken ýaqyt. Baltabaı nókerlerimen jasyryn kelip, brıgadanyń jylqysyn ja­ıyp júrgen eki balany múkpen jasyrǵan da, jylqylaryn aldaryna salyp, qytaıǵa tartyp turǵan. Sol eki balanyń biri – Iаýadan Qysekın. Senderdiń atalaryń, – degen.

– Baltabaı bandıt emes, batyr. Aıta­ı­yn, qyzyldardyń qolbasshysy Pahomov arǵy betke bosyp bara jatqan 300 qazaqty О́rel aýylynan asa bergende aldarynan kútip alyp, qyryp tastaǵan. Sonda besiktegi balaǵa deıin aman qaldyrmapty. Qytaıda jatqan Baltabaı muny estip, dereý atqa qonady. Tún júrip, úırengen jolymen elge keledi. Bar oıy, qazaqty qyna­daı qyrǵan otrıad basshysyn óltirý edi. Kele sala Pahomovtyń shańyraǵyna jetken. Tús áleti bolsa kerek, ańdap basyp, tere­zesinen qarasa, Pahomov balalarymen shaı iship otyrǵan kórinedi. Kóregendigi, tektiligi ǵoı. Bala-shaǵasynyń kózinshe jaı­ratyp salǵanym jaramas dedi me, kek alýdy keıinge qaldyrypty. Keıinge qal­dyr­ǵanmen, onyń kelgenin bilip qoıǵan Paho­mov qol bastap, izine túsedi. Baltabaı da sezse kerek, Shabanbaı jaqtaǵy jalǵyz aıaq joldyń ór jaǵyndaǵy Tesiktasta shapanyn jaıyp, jaratqanǵa syıynyp, endi uıyqtaı bergende attylardyń dúbiri estiledi. Qashanda qarýy qasynda jú­retin surmergen ortada erekshelenip, aq­boz­ atqa minip kele jatqan Pahomovty qaq mańdaıdan kózdegen. Kózdegeni múlt ketpeıtin ol Pohomovty atyp túsirgen. Oǵan deıin de Pahomovtyń otrıady Jańa úlgi aýyly men Moıyldynyń arasyndaǵy ańǵarda el azamattaryn qınap, jaýap alyp júripti. Aqyr sońy atpaldaı azamattardy aıaýsyz jaryp jibergendi shyǵarǵan. Munyń bárin Baltabaı joǵarydaǵy arsha arasyndaǵy úńgirde jatyp alyp, ańdyǵan. Biraq, ósh alýdyń ońtaıly jolyn uzaq kútken, – dep, Abdolla aqsaqal estigenin, bilgenin aıtyp, bizge batyrdyń rýhyn sezindirip qoıǵandaı boldy.

Batyrdyń úńgiri

Bertinde Berel qoryq mýzeıiniń qyz­metkeri Azat Muhtarhanovpen áńgime­les­kenimizde «Baltabaı batyrdyń úńgiri biz­diń aýyldyń ór jaǵynda» demesi bar ma. Baıaǵydan aıtpaısyń ba dep men de eleń ete qaldym.

Jazdyń kúni edi. Jalma-jan Azattyń jol bastaýymen Baltabaı batyr meken qylǵan úńgirge attandyq. Moıyldy baǵy­tyndaǵy joldyń boıyna ushyp jetip, quzar shyńnyń basyna qaraı kóz tastadyq. Bytysqan arsha, qaraǵannyń arasynan kórin­beıdi. Joǵaryǵa qaraı órmeledik. Keıbir tustary jalama jartas. Batyrdyń basqa joly bolmasa, bul jolmen júrý qıyn­nyń qıyny. Súrinip, jyǵylyp úńgir­diń aýzyna dóp túsippiz. On shaqty adam dóń­gelenip otyratyndaı ishi keń eken. Qabyr­ǵalary ys, kúıe. Biz de ot jaqtyq. Batyr babamyz­dyń izi qalǵan úı tastyń ishinde jambastap jattyq.

– Bala kúnimizde oınap, osynda kele­tinbiz. Sol kezde temir ydys-aıaqtar jatatyn. Oǵan mán bermeppiz. Sóıtsek, Baltabaıdyń mekeni eken. Almaǵaıyp zamanda tómendegi Buqtyrma boıymen el kóshedi. Sonda ǵoı, Pahomovtyń áskeri bas kóteredi-aý degen azamattardy dál osy tusta dúre soǵyp, qınaıdy eken. Ol týraly jazýshy Qalıhan Ysqaq ta jazǵan. Sondyqtan bul jer qazaqtyń qany tógil­gen qasiretti jer, – deıdi tarıhshy Azat Muhtarhanov otty kósep qoıyp.

Shirkin dedik, tarıhı jerdi týrıstik nysanǵa aınaldyryp jiberer me edi? Tabıǵatty tamashalap qana emes, tanym kókjıegińdi keńeıtetin jer eken bul.

Baltabaıdyń qytaı elindegi ómiri

Altaıda aty ańyzǵa aınalǵan Balta­baı batyrdyń kelini Yrysaldy apa О́s­kemenge kelipti degendi estip, joly­ǵyp, áńgimesin tyńdaýǵa asyqtyq. Úlken­der­den urpaqtary arǵy bette, Morı aýdanynda dep estıtinbiz. Keıin Qazaqstanǵa ótipti...

Batyrdyń kózin kórgen kelini Yrysal­dy apa: «Atamnyń júrgen jerin kórip qaıtaıyn dep Katonqaraǵaıǵa bardym» deı bergende, dıktafon qostym.

– Shańyraqqa 1968 jyly kelin bolyp tústim. Myltyq ustaǵanyn kóre qoımadym. Atamyzdyń Turaǵul, Smaǵul degen eki uly boldy. Men Turaǵulǵa turmysqa shyq­tym. Atam suńǵaq boıly, aryqtaý kelgen qara sur kisi edi. Esikten eńkeıip kiretin. Sus­tylyǵy sondaı, qytaılar qatty qorqatyn.

О́zi dúrkin-dúrkin Qytaı asqanda, osy jaqta báıbishesi Qamıza Jańyl men Baǵjamal degen eki qyzymen qalyp qoıypty. So­lardy alyp keteıin dep, elge qaıta ót­ken ǵoı. Sóıtip, Saryqaıyń degen jerge eki aı bekinipti. Áıeli bolsa, ańdýǵa túsip qalǵan. Úıinen aıyrylyp, qosta turyp jatypty. Sodan atam izdep taýyp, uıyqtap jatqan jerinde myltyqtyń dúbimen túrtip oıatyp: «Dymyńdy bildirme. Ásker kúzetti kúsheıtip qoıǵan kórinedi. Sol kúzet osaldyq tanytsa, qostyń ústine aq shúberek baıla», depti atam. Sodan baryp, ózi ańdyp jatqan. Bir kúni aıtqandaı báıbishesi qostyń tóbe jaǵyna aq baılaı qoıǵan. Atam jetip baryp, qasqyr ishikti bosaǵaǵa iledi-daǵy, áıel-qyzdaryn ala júgiredi. Saıdyń ishindegi eki atqa mine bergende, tars-turs atys bastalǵan. Qaraýyl bosaǵadaǵy qasqyr ishikke baǵyttap atqan eken. Sóıtip, tikenekti jynysqa jetip alyp, kelgen áskerdi bir-birden qyra bergen. «Qandary sýsha aqty, ákeń...» dep ıyqty bir kóterip qoıatyn, – deıdi Yrysaldy apa atasyn eske alyp.

Jemeneı jaqtan Yrǵajan Qazybekqy­zy degen qyzdyń ákesine bıe aparyp berip, toqal etip alypty. Úlken kempiri toqaldy qyzyndaı baǵypty. Meniń shalym burynǵy kempirdiki. Toqaldan úsh-tórt qyzy bar.

Qalıhan Ysqaq Baltabaı batyrdy Qa­rataıdyń Keıkisi dep te jazǵany bar. Keı-keıde kek alý úshin keńestiń jylqysyn barymtalap ketip te júrgen.

– «Tikenniń túbin tasalap, saıǵa shylbyr boıy buryn baryp jasyryndym. Artymnan ásker qýyp keldi. Keshke deıin qýǵan. Sol jerde birazyn jaırattym. Qashqany, qashty. Tásimbaı degen jyl­qyshyny qaraǵaıǵa baıladym da, jyl­qysyn aldyma saldym. Baılamasam, ony da jaýapqa tartady» dep bir aıtqany bar.

– Altaıdan Túrkııaǵa Ospanmen baǵyt alǵany bar. Sonda Ospan aıaǵyn attyń baýyryna baılap qoıyp, qysym kórsetip ertken eken. Baltabaı atamyz oǵan «Kúnsań keldi. Oǵan baǵynbasaq, atyp óltiredi» dep, tartynshaqtaǵan eken. Onyń ústine, Qytaıǵa Stalın kómek kórsetip otyrǵan. Qysym eki jaqtan bolyp, Ospan ólsem de berilmeımin dep, áskerine Shirik shı degen jerge jetkende, mynany atyp, betin jasyryp ketińder dep atamdy nusqapty. Shirik shıge jete bere, kıiz úıdiń bosaǵasyna atamyzdy kisendeıdi. Kıiz úıdiń bosaǵasy myqty bolady dep otyratyn ózi. «Ospan anadaıda jatyr. Qasynda qos myltyq. Esikti qaraǵan kúzetshige jasaǵan jaqsylyǵym bar edi. Soǵan qutqar dedim. Álgi kisi kisendi ótirik qulyptaıyn. Amalyn óziń tap dedi. Ońtaıly tus osy. Ospan uıyqtaı bergende myltyǵyn alyp, kóp jylqy ishinen bir júırikti mine qashtym. Ospan bilip jatty ma, joq pa onysy beımálim» dep otyratyn. Sol qashqannan Boǵda taýyndaǵy Aqsý degen jerge jetken.

Ospan aqyry qutyldym dep, shekaraǵa taıaǵanda Baltabaıdy ertip kelińder dep shabandoz jiberipti. О́ıtkeni Baltabaıdyń atyn atap shaqyrsa da qytaı jasqanǵan. Sondaı ańkós kisi edi. Shabandoz Muqajan men Jumajannyń aýylyna jetip, Baltabaı qaıda dese, ańǵa ketken depti. Atamyz neshe kún taý-tas aralap júre bergen ǵoı. Aýylda bolsa, Ospan batyrǵa erip ketip qalar edi. Ol kisi kóp uzamady, 1951 jyly ustaldy. 

1959–1961 jyldary «Qytaıdan keńes ókimetiniń azamattyǵy barlar qaıtsyn» degen zań shyǵa qaldy. Oǵan atamyz eleń etken. Qaıtkenmen, týǵan jer ystyq qoı. Sonda Morı aýdanynyń ákimi Erejep degen kisi qolyndaǵy portfelin alyp, «Sen typ-tynysh bar da jat. О́tip ketseń, keńes ókimeti tynysh qaldyra ma?! Orystyń qanshama áskerin qyrdyń» dep, sabyrǵa shaqyrypty. Batyr babamyz kónip, eki myltyǵyn tapsyrǵan. Segiz aı Aqsý degen jerde bolyp, jıyn ashyp, qoldaryna aqtaý týraly qaǵaz bergen.

Qytaı úkimeti atam úshin qalpaqty maǵan da kıgizdi. «Myltyǵyn oqtap, aıylyn tartyp berip júrgen joqpyn» dep ba­symdy ala qashtym. Záńkarbaı degen kisi atam­men birge júrgen. Eli – Sherýshi. Sol Záń­kárbaıdy da alyp kelsin, úsheýimiz qatar jaýap bereıik dedim. Jıynnan jıyn­ǵa saldy. Ázer-ázer adam qataryna qosyldyq.

Shejireshi Boshaı Kitapbaev kelip, eki-úsh kún qonaq boldy úıde, – deı bergende, men de «Pahomovty qalaı atqan eken» dep qoıamyn.

Ony bekiniste eki aı jatyp ańdypty. «Qazaqtyń mansaptylaryn qyrdy. Qasymdaǵy Súleımen degen joldasymdy atyp tastady» dep te egesken eken. «Pahomovty atsam, talaı qazaqtyń kegin qaıtaramyn» depti. Aqyry atyp óltirdi. Áskeri tura qýǵan. Qýǵandardy qyryp otyrǵan. «Endi barsam, keńes jaratpaıdy» depti. Biraq, elge eki-úsh ret barǵan. Sońǵy ret Ánýarbek, Názirbek degen eki inisin alyp ketý úshin attanǵan. Úkimettegiler bireýin dóńbek aǵyzǵanǵa qoıyp, ekinshisin buǵy baǵýǵa qoıypty degendi estigen. Sodan kúzdiń ýaqytynda baryp, ógizben shómele tartyp júrgen baladan surasa, jol kórsetipti. Apasyna aparyp ber dep, shaı-tuzdyǵyn beripti. Shóp 15 kúnde aıaqtalady depti bala. Sol kezde ekeýin taýyp beremin dep, ýáde etken. Ýáde oryndalǵan. Batyr atamyz ekeýine eki at mingizip, Qytaıǵa alyp ótken. Ol ekeýi keıinnen Altaıdyń Shuńqyr degen jerinde jerlengen. Atam ózi seksennen asyp dúnıe saldy. Beıiti Morı aýdany, Danangý degen jerde. Madııar inisi ekeýi qatar jatyr. Týǵan jerin saǵynyp ótti. Biz 2007 jyly oraldyq. El-jurtqa toı jasap berip, qaıtaıyq dep jınalǵanda, Turaǵulym júregi aýyryp, ómirden ótti. Biz bolsaq, bir qazaqtyń otyn jaqsaq ta, malyn baqsaq ta qaıtamyz dep sheshtik, – dep áńgimesin támamdady Yrysaldy apa.

Shyǵys Qazaqstan oblysy