Uly Otan soǵysy kezinde nemistiń shyǵys jaqqa eń alys tastaǵan bombasy qaıda túsken dep oılaısyz? Árıne, Kaspııdiń soltústigi, Edildiń o jaq, bu jaǵy deıtin shyǵarsyz. Joq, bizdiń Mańǵystaýǵa, Taýshyq poselkesine túsken!
Men osy bombalaý bolǵanda tórt jasta edim, tek terezeniń zirk-zirk etkeni esimde. Eseıe kele úlkenderden estigenderimdi jazyp otyrmyn.
1943 jyldyń 1 mamyry, merekeli kún. Soǵystan qajyǵan eldiń kóńili kóterilsin dep, Taýshyqtyń «báıge tóbesinde» at shabys uıymdastyryldy. Oǵan poselkeniń barlyq derlik turǵyndary jınalyp qyzyqtaǵan. Oıpyr-aı, bombalaýshy samolet sál erte kelgende osy kópshiliktiń ústinen shyǵyp, qyryp salar ma edi? Maıdandaǵy bozdaqtardy ýáıimdep júrgende, artta qalǵan ata-ana, bala-shaǵa ózderi sheıit bola jazdady-aý!
El tarap, úılerine kirip úlgergende bir samolet kórinedi. Taýshyqtyń teristik jaǵyndaǵy kirpish zaýytynyń tusyna eki bombany birinen soń birin laqtyrǵan. Oı, Qudaı-aı, dúnıe jaralǵaly Taýshyqta mundaı daýys estilmegen shyǵar.
Kúmp! Kúmp!
Mássaǵan, jurt dúrligip bombalar túsken jerge qaraı áıdá aǵylsyn. Qorǵanys kúzetiniń qyzmetshileri oıbaılap, olarǵa «barmańdar» dep jalynady.
– Samolet qaıtyp oralyp, taǵy bomba tastaýy múmkin, qyrylasyńdar! – dep zar qaǵady. Biraq ony tyńdaıtyn el joq. Bári aspannan bomba emes, baýyrsaq jaýǵandaı-aq shaýyp barady.
Abyroı bolǵanda samolet qaıtyp oralǵan joq.
Bul kezinde qaýipti oqıǵa bolǵanmen, keıin jurt ony kúlip eske túsiretin.
Bombalar túsken jerde úńireıgen eki qazanshuńqyr, jan-jaǵynda temir synyqtar qaldy. Soǵysta jaýyngerlerimizdi jaıpap óltirip jatqan osy báleler. Biraq onymen jurttyń isi joq, synyqtardy nemis «kókesiniń» shashyp ketken «kámpıtindeı» jınap máz.
Anadaı jerde eki adam teńkeıip jatyr. «Qasqalar ólgen eken» dep júgirip barsa, áıteýir tiri eken, jaraqattary da joq. Biri shal, biri kempir ekeýi talyp qalǵan. Esterin jııa almaı, ań-tań, jyndanýdyń az-aq aldynda, meńireıip otyr. Osylardyń mingen túıesi me, bir atan dalaǵa shyǵyp ketken, buıdasyn shubatyp áli tapyraqtap qoıady.
Jurt bulardy ortaǵa alyp: «Káne, ne boldy? Aıtyńdar, ne kórdińder?» – dep qolqalaıdy.
Shal esin jıyp, entigin basyp, áńgimesin aǵytty. О́zi tiliniń múkisi bar, sháldúrish sóıleıtin kisi eken. Oǵan qınalmaıdy, búkil el qorshap, munyń aýzyna qaraǵanǵa mańǵazdanyp shúldirleıdi.
– Biz myna kempıimiz ekeýimiz Qapydan shyǵyp Dollapaǵa qaıaı baıatyı edik. Osy kıpish zaýytqa jaqyndaǵanda bı shámólet kóıindi. Burynǵy kóıgen shámóletimiz sııaqty emes, úlkendeý shámólet. Shybyn sııaqty kishkentaı ándibá («An-2» degeni) emes, tipti, basqa. Kempımiz ekeýimiz atannyń ústinde aýzymyz ańqaıyp, aspanǵa qaıap kele jatyı edik, bı kezde shámóletten bı náıse bólinip shyqty. Myna kempıim aıqalap jibeıdi: «Pádáıki! Pádáıki!»
Kempiri sózin bólip:
– Áı, shal-aý, «Pádárki» dep aıqalaǵan óziń ǵoı...
– A-a? Men be? Iá, men ekenmin-aý. Shynynda da oılap edim, úkimet bıinshi Maı meıekesine Taýshyqqa shámóletpen pádáıki jibeıgen eken, ash-jalańash bizdeıdi aıaǵan shyǵaı dep. Myna kempıim aıtty: «pádáıki túsken soń, tez jınap alyp, basqa adamdaı kelmeı tuıǵanda taıyp tuıalyq» dedi, ıá, aldyń shontaıdy, eh-eh-ehe, – dep keńkildep kúledi shal.
– I-ı, óziń ǵoı, qaqbas, qarq bolamyz degen, – dep kempiri kúńkildeıdi.
– Oıboı! Kózdi ashyp-jumǵanda «pádáıki» jeıge tústi de, aqyı zaman kelgendeı boldy. Jeıdiń astynan jyn shyǵyp, qopaıyp tastaǵan sııaqty. Atan úıkip tapyıaqtaǵanda, kempiı ekeýimiz eki jaqqa ushyp kettik te, esimizden tanyp qaldyq. Oıanǵanda o dúnıede jatyı ekenmin dep edim.
Osy kezde kempir jylap qoıa berdi:
– O, toba, bómbi degen osy ma?! Sumdyq qoı, mynaý! Qudaı-aý, soǵysta meniń jalǵyzym kúnde osyndaıdyń astynda júr me, oıbaı? Budan qalaı tiri keledi? A-ah-ah-a-a!
Buǵan barlyq áıelder qosylyp ańyraı jóneldi. Qaıtsin, báriniń de maıdanda jandary bar ǵoı.
Sonyń arasynda bir shal aıqaı saldy:
– Áı, birinshi bombalaǵannan keıin jaıaý ásker men tánki shabýylǵa shyǵatyn kórinedi. Qashaıyq, tez keteıik! Jasyrynaıyq!
– Oıbaı, ne deıdi?!
Endi bári jalt burylyp, úreılenip soltústik bettegi Qapyǵa qaraıdy. Shal-kempirler kózderi jetpeı, syǵyraıyp:
– Bismillá, ana púshki sııaqty soraıǵan moıny bar tánki emes pe?
Jastar kúledi:
– Joq, ol túıe ǵoı!
Endi, bári asyp-sasyp, úılerine qaraı jóńkilýde, arttaryna alaqtap qarap qoıady.
Bir kempir kelip býynyp-túıinip alǵan, kishkentaı sábıin ertip, taýǵa ketemin dep qapylyp jatyr.
– Ulym soǵysta, mynaý sodan qalǵan jalǵyz tuıaq, endi, osyny aman saqtaýym kerek! – dep zarlaıdy. Jurt «artyn baǵyp kidire tur» dep, zorǵa kóndirdi.
Biraq Qudaıǵa shúkir, bul ýaqytta nemister Mańǵystaýǵa kelmek túgili, óz jandarymen qaıǵy, keri qaraı yǵysyp bara jatqan kez edi.
«Al samolet qalaı keldi, nege bombalady?» – bul áli jumbaq. Taýshyq jer asyp, ádeıi kelip bombalaıtyndaı mańyzdy jer emes, tipti, túsiniksiz... Arada Astrahan, Gýrev, Kaspıı – osynyń bárinen ótip, Mańǵystaýda ne óshi qalǵan?
Kezinde bul úreıli bolǵanmen ótkennen keıin pende ony kúlip eske alady.
Áı, bul dúnıeniń muńy men kúlkisi alma-kezek aralas-aý!
Sonymen, bul maqtanyshty oqıǵa bolmasa da, Uly Otan soǵysynda fashısterdiń shyǵysqa eń alys laqtyrǵan bombalary bizdiń Mańǵystaýǵa túsken edi.
Serjan ShÁKIRAT, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Mańǵystaý oblysy.