Stalıngradty qaıta salý úshin «Eńbek maıdany» uranymen barǵan qazaq qyzdarynyń taǵdyry týraly
Stalıngradty qaıta salý úshin Keńes Odaǵy kórshiles óńirler halqy arasynda «Eńbek maıdany» degen uranmen mobılızasııalaý sharasyn uıymdastyrǵany belgili. Jappaı jumyldyrý arqyly qıraǵan qalaǵa jumysshylar jasaqtary jan-jaqtan aǵylyp kelip jatty. Sonyń ishinde Qazaqstannan da, ásirese, qazirgi Batys Qazaqstan oblysynan júzdegen qyz-kelinshekterdiń Stalıngradqa qara jumysqa tartylǵanyn búginde bireý bilse, bireý bilmeıdi. Mine, sol júzdegen qyz-kelinshektiń arasynda meniń ájem – Nápıqa Bolatqyzy da bar edi. Tómende sóz bolǵaly otyrǵan jaıttar ájemizdiń óz kózimen kórip, basynan keshken, keıin ony bizge áńgimelep bergeni týrasynda.
Stalıngradtyqtarǵa qazaqtardyń kómegi
Bir jylǵa jýyq ýaqytqa sozylǵan surapyl shaıqas 1943 jyldyń aqpan aıynda túpkilikti aıaqtaldy. Keńes Odaǵy qalany qaıta salý jumystaryn Edil jaǵalaýynda soǵys is-qımyldary toqtap, fashısterdi tyqsyra qýyp tastaǵannan keıin birden qolǵa aldy. Alaıda qalany qoqystan tazartyp, ǵımarattardy jóndeý úshin Stalıngradtyń ózinde jumys kúshi jetispedi. О́ıtkeni, qala halqynyń kóbi soǵys pen ashtyqtan qyrylǵan, ózgesi bas saýǵalap ketken. Bir sózben aıtqanda, óli qalaǵa aınalǵan bolatyn.
Ájemniń aıtýynsha, ol 1943 jyldyń sáýir aıynda Oral oblysynyń Qaztalov aýdanynan qara jumysqa shaqyrylǵan. Bul onyń shamamen 24-25 jastaǵy kezi eken. Ol ýaqytta el ishinde erkek kindikti az. Barlyǵy derlik maıdanda. Halyqty mobılızasııalaý boıynsha Oraldan negizinen qyz-kelinshekter ǵana emes, jastary 60-70-ti alqymdaǵan qarttar men buǵanasy qatpaǵan jas balalar da tartylǵanyn aıta ketý kerek.
Stalıngradta qanquıly soǵystyń endi saıabyrsyǵan kezi. Qalada tirshilik toqtaǵan, eshqandaı mekeme, dúken, bazar jumys istemeıdi. Halyq jappaı ashtyqqa ushyraǵan edi. Sondyqtan, stalıngradtyqtarǵa Qazaqstannan kómek retinde úıir-úıir mal aıdap barý týraly sheshim shyǵarylǵan. Ony jetkizý úshin ol ýaqytta ne poıyz, ne kólik jetispedi. Sodan «Eńbek maıdanyna» shaqyrylǵan áıelderge sol maldy jaıaý-jalpylap aıdap barý júkteldi. Oral oblysynan Stalıngradqa deıin shamamen 350-400 shaqyrym jer-tin.
– Jol boıy talaı qıyndyqty kórip, maldy shashaý shyǵarmaı aıdap apardyq, – dep eske alatyn ájem. – Ol kezde minip júretin jylqy da joq, bárin maıdanǵa áketken. Jolda sıyrlar buzaýlaıdy. Jańa týǵan buzaýdyń tuıaqtary jumsaq, olarǵa kóp júrýge bolmaıdy. О́ıtkeni, tuıaqtary qatty jerge tıip jelinip qalady. Al onyń qataıýy úshin biraz ýaqyt kerek. Biraq muny kútip otyratyn shama qaıda? Amal joq, jańa týǵan buzaýlardyń tuıaqtaryn kıizben, matamen shulǵaý sııaqty qylyp baılap tastaıtynbyz, – deıdi.
Osylaı aılap júrip Stalıngradqa da jetken.
Kóńil qulazytqan kórinis
Qalaǵa eń alǵash kirgen kezdegi kórgenimiz – qaraǵan adamnyń janyn muzdatyp jiberetin surqaı sýret edi, – deıdi ájem. – Qala túgeldeı qıraǵan. Ár jerde shashylyp jatqan óli deneler, talqany shyqqan soǵys tehnıkalary, jartylaı opyryla qulap, shuryq-tesik bolǵan turǵyn úıler. Sol úılerdiń aman qalǵan bólmelerin qýystap, surapyl jaǵdaıdy bastan keshken jandar da turyp jatty...
Ájemizdi basqa áıeldermen birge eski barakqa ornalastyrǵan. Eshqandaı jaǵdaı joq. Túnde kıimmen uıyqtaıdy. Tipti aıaqkıimdi de sheshýge qorqady eken. О́ıtkeni, urlap ketedi. Tamaq tek talonmen berilgen. Kúnine belgili gramm ǵana nan beriledi. Et múldem joq. «Ishetinimiz – kapýstanyń kók sýy, bylamyq, bolsa – kartop. Adamdar azyp-tozyp ketti», – deıtin ájem. Sondyqtan, tamaqqa kúnde talas, birinikin biri tartyp alatyn kezder de oryn alǵan. Ásirese, túnde uıyqtaǵanda alaıaq áıelder keıbireýlerdiń bir aıǵa berilgen talondaryn urlap alady eken. Talondarynan aıyrylǵan beıshara áıelder jyndanyp ta ketken. Ashtan qatqan. Kóbi súzek aýrýyna ushyraǵan. Kúnde tek kartoptyń kók sýyn ishkesin álderi de bolmapty. Ashtan qatyp bara jatqan soń, áıelder kartoptyń qoqysqa tastalǵan qabyqtaryn jınap, qaınatyp, sony talǵajaý etedi eken. Biraq, odan kóbi ish aýrýyna ushyraǵan. Osylaısha, olardyń arasynda qara jumystan emes, ashtyq pen aýrýdan qyrylǵandar kóp bolypty...
Qazaqstannan barǵan bir top áıelder brıgadasyn Stalıngrad traktor zaýytynyń aýmaǵyn tazartýǵa salady. Jasaıtyn jumystary sol: úıindilerdi arshý, kirpish synyqtaryn, tasý, tıeý... «Bul zaýyttyń soǵys úshin mańyzy bolǵandyqtan, eń aldymen osy jerdi tez qalpyna keltirý tapsyryldy», – deıdi ájemiz...
Aýyr eńbek
Ájemniń brıgadasyn jáne basqa da birneshe brıgadany dál osy traktor zaýytynyń ornyn tazartý jumystaryna salypty. «Jumys óte aýyr, tańerteńnen keshke deıin jasaıtynymyz – qara jumys. Qara kúshke bolmaıtyn jerlerdi aldymen traktorlar, tankiler kelip ıterip-ıterip ketedi de, ári qaraı qoldyń kúshimen kólikterge tıeımiz, bolmasa basqa jerge tasımyz. Aýyr kesekterdi kóteremiz dep, mertigip qalǵandar da aramyzda az bolǵan joq», – deıdi ájem. Eń jantúrshigerligi, qırandylardy arshý kezinde, úıindiler arasynan párshelenip, buzylyp ketken talaı marqumnyń máıitteri shyqqan. Bólek-bólek jatqan qan-qan qol, ne úzilgen aıaqtar, myljalanǵan bastar... Aıta berse, sumdyq deıdi. Arasynda qarapaıym turǵyndar da, soldat kıimindegiler de bar eken. Talaı kelinshekter bul kórinisterden keıin tamaqtaryn ishe almaı, isinip ólip qalypty.
Bir kúni ájemniń brıgadasymen qatarlas jumys jasap jatqan basqa brıgadanyń adamdary ne mınanyń, ne granatanyń joıqyn jarylysynan túgeldeı mert bolady. Sodan bulardy basqa jerge aýystyryp, jarylys bolǵan oryndy kún uzaq tekserip, ekinshi kúni qaıtadan zaýyt aýmaǵyna alyp kelgen. Sanıtarlyq talaptary saqtalmaǵan barakta turyp, onyń ústine tamaq jaǵy mardymsyz bolǵan áıelder arasynda súzek aýrýy taraıdy. Ájemiz de kóp uzamaı osy dertke shaldyǵyp, eńbekke jaramsyz dep tanylyp, elge qaıtarylady. Bul 1943 jyldyń qyrkúıek aıy edi.
Sol Stalıngradtaǵy «Eńbek maıdanynan» elge aýyryp, álsirep qaıtyp kele jatqanda jolaı jortyp júrgen ury-qarylar onyń bar aqshasyn, eń bastysy – qajetti qujattaryn urlap ketken. Sol oqıǵany ájem únemi ókinishpen aıtyp otyrýshy edi. Sóıtsem, sol kezde urlanǵan qujattaryn taba almaǵan, keıin qaıtyp qalpyna keltire de almaǵan eken. Kóz kórgen adamdar bolsa da «dáleldi qujattaryń joq» dep jergilikti bılik esh ılikpegen, kómek qolyn sozbaǵan. Al munyń saldary zeınet jasyna jetkende «Eńbek maıdanyndaǵy» janqııarlyq jumysy elenbeı qalǵan, sodan zeınetaqy da taǵaıyndalmaǵan. Árıne ókinishti-aq. Sol ókinishin ájem o dúnıege arqalap ketti. Zulqarnaı atam nemis basqynshylarynan talaı keńestik qalalardy azat etýge bir kisideı atsalysam dep ajaldan aman qalsa da aýrý tapty. Al ájem qıraǵan Stalıngradty qaıta qalpyna keltirý maıdanynda janyn salyp eńbek etip, aqyry densaýlyǵynan aıyrylsa da, kereksiz bolyp qaldy. Qaıran meniń atam men ájem-aı!
Mine, bul surapyl soǵystan keıingi eldi qalpyna keltirý jumystaryna qatysqan bir ǵana qazaq qyzynyń taǵdyry. Al názik jandylar túgil, er-azamattardyń ózi shydamaıtyn dál osyndaı aýyr azapty budan basqa da qanshama qazaqtyń qyz-kelinshekteri bastan keshti?! Biraq, amal joq, bárine kóngen. Ne ólim, ne ómir degen sol bolǵan...
Eskendir ERǴALIULY, jýrnalıst.