Kóktem saıyn...

Kóktem saıyn... qus daýysyn estigende aǵalarym kelgendeı bolady   Soǵys bitkeli 70 jyl ótti. Bul bir adamnyń jasy emes pe? Soǵystan keıin birneshe urpaq ómirge keldi. Jeńis kelgen soń týǵan balalar qazir appaq qýdaı shal boldy. Tek maıdan dalasynan oralmaǵan bozdaqtar sol máńgi jas kúıinshe qalyp qoıdy. Olardyń kóbiniń artynda tuıaq túgil sýreti de qalǵan joq. Soǵys bastalǵan jyly murty tebindegen bozbalalar alystaǵy aýylda sýretke túsip úlgermegen de edi. Sýreti qalmaǵan, biraq beınesi júregimde ǵana saqtalǵan bozdaqtar meniń maıdannan oralmaǵan aǵalarym edi. Qazirgi Naýyrzym aýdanynda ótken ǵasyrdyń 30-40-shy jyldary Mereke, Amangeldi, Eginbulaq degen úsh kolhoz boldy. Olar Beınetqor aýyldyń keńesine qaraıtyn, ortalyǵy -- Qaıǵy aýyly. Osy úsh kolhozdan maıdanǵa ketkenderdiń arasynda taǵdyr 111 adamǵa týǵan jerdiń topyraǵyn qaıta basýdy jazbady. Olar maıdan dalasynda kebinsiz kómildi... Soǵys bastalǵanda men 10-11 jasar bala edim. Sol ýaqyttyń kóri­nis­teriniń barlyǵy kóz aldymda, eshnárseni de umytqanym joq. Meniń ákem Ospan úsh nekeli bolǵan kisi. Atam О́teýli jalpy qazaqqa belgili aıtysqa túsken aqyn. Sony­men qatar dindar bolǵan. Sol kisi ótken ǵasyrdyń basynda qajy­lyqqa ketip bara jatyp, Dýlat­tyń qyzy, Mirjaqyptyń apasy Kókeshke on tórt jasar balasy Ospandy úılendirip ketken eken. «Mirjaqyp ári-beri ótip júrgende Kókesh apasyna arnaıy soǵyp ketken» degendi qarııalar aıtyp otyratyn. Ákemniń birinshi áıelinen týǵan Ǵalymjan aǵam biz jaılaǵan Qarasý degen qystaqtan meni qolyna alǵan edi. О́ıtkeni, mektep ol turatyn Qaıǵyda ǵana bolatyn. Men sol kisiniń qolynda oqyp júrgenmin. 30-shy jyldary el qatty kúızeldi. Onyń ústine arqanyń qysy da aýyr bolatyn. Oblys ortalyǵy Qosta­naı Qaıǵy aýyly úshin jerdiń túbindeı kórinetin. Qazirgideı aryldap turǵan kólik qaıda, 300-400 shaqyrym jerge tapqan adam at arbamen, tappaǵandar ógiz arbamen aptalap júrip, zorǵa jetedi. Soǵys onsyz da basynan qamshy aıyrylmaı, buıyǵy bolǵan aýyldy qatty úreılendirgeni esimde. 1941 jyldan bastap aýyldyń úlken-kishi erkek­kindikteri soǵysqa attanyp jatty. Kóp uzamaı aýyl basshylary «qara qaǵaz» kelgenderdiń úıine baryp, qazany estirtetin boldy. Qaraly úıden «oı baýyrymdaǵan» daýys ket­peıdi, búkil aýyl bolyp shýlap jylaıdy. Qaraly úıler kóbeıdi. 1941 jyly meniń Ǵalymjan aǵama da shaqyrtý keldi. Ol kezde aǵamnyń jasy otyzǵa jetpegen, jıyrmanyń ishindegi jigit bolatyn. Kolhozda malshy bolyp isteıtin. Áli esimde, qys maýsymy, qarasha-jeltoqsannyń biri edi. Syrtta qar qalyń, sýyq aıazda aǵataıym maıdanǵa attandy. Áýlıekóldiń irgesindegi poıyz toqtaıtyn Amanqaraǵaı stansasyna deıin úsik shalmaý úshin betine solıarka jaǵyp, úıden ógiz shanaǵa minip ketkeni esimde. Attanaıyn dep turǵan aǵamdy qushaqtap ókirip jyladym. Aǵam ketse aýyl qulap qalatyndaı, shańyraǵymyz ortaǵa túsetindeı, sol kúni bizdiń úıdiń ústine qara bult tóngendeı kórindi maǵan. «Qara qaǵazdar» ábden júrekshaıdy etip tastaǵan men aǵamdy jylaǵan saıyn qysa tústim. Onyń ashy aıranǵa ılengen teriden tigilgen tonynyń muryndy jaratyn qyshqyltym ıisin jyldar boıy saǵynǵanmyn. Boıym eńgezerdeı bıik kisiniń belinen ǵana keledi. Kúrekteı alaqanymen basymnan sıpap, arqamnan qaǵyp shyǵyp ketti. Bizdiń áýlettiń adamdary qatty bolatyn, múmkin meniń shyryldap jylaǵanym onyń da kóńilin bosatyp jiberdi me kim bilsin, kóz jasyn, bosaǵanyn kórsetkisi kelmegen bolar dep oılaımyn búginde. Ol ketkende jeńgem júgirip júrgen bir qyzben qaldy. Qazaqtyń aýylyn nysanasyna jıi alatyn qyzylsha, áýlıe degen juqpaly aýrý bir kelgende aǵamnan qalǵan jalǵyz qyz aýyryp ólip qaldy. Aǵam bul dúnıeden tuıaqsyz ketti. Ǵalymjan aǵam maıdannan hat jazyp turdy. Hatty ákemiz Ospanǵa jazatyn. Ony «úlken aǵa» deıtin. Bir hatynda: «Úlken aǵa, aýylda júrgende aıaǵymnyń úlkendiginen etik tigetin teri jetkize almaı kúıinýshi edim ǵoı. Myna jaqta bastyqtarym meniń aıaǵyma shaq etik taýyp bere almaı, jalańaıaq syrtqa shyqpaı úsh kún jattym» dep jazypty. Ǵalymjan aǵam iri sary jigit edi, qara kúshtiń ıesi bolatyn. Aýylda júrgende jurt shóp tasýǵa bir ógiz arbamen barsa, Ǵalymjan eki ógiz arbamen baratyn. Shópti oryp, eki arbaǵa birdeı tıep tasıdy eken. Oǵan qandaı kúsh kerek deseńshi! Aǵanyń iriligi ózimizdiń ákemizge tartsa kerek-ti. Ospan óte iri, ańǵa shyqqanda attyń beli qaıysyp ketetin bolǵan soń, qysy-jazy jaıaý júredi eken. Bir qoıdyń etin bir kún­­de jeıtin, qomaǵaı kisi bolǵan. Dalada kóship-qonyp, qandaı qıynshylyq kórse de, qazaq oıyn-toıyn esh qalys qaldyrmaǵan ǵoı. Soǵystyń aldyndaǵy jyldary qazaq aýyldarynda «ógiz tartys» degen oıyn bolypty. Jıyn-toılarda eki jigit ıyǵyna arqan salyp, eki jaqqa tartysady eken. Ǵalymjanǵa jigit shaq kelmeıtin kórinedi. Aǵamnyń Stalıngrad maıdanynan joldaǵan sońǵy haty 1943 jyly kelipti. Onda: «Úlken aǵa, aıaǵymnan jeńil jaralanyp edim, táýir boldym. Endi urysqa qaıta kirgeli turmyn», dep jazady. Sol sońǵy hattan keıin habarsyz... Negizi bizdiń áýletten maıdan­ǵa alty adam ketti. Aǵaıyn­dy Shaı­sultan men Qabden Janbo­sy­novtar, Toǵaev Qalpaq, Esmaǵambetov Myj­ǵym­baı, Qosjanov Baıqońyr degen aǵalarymnyń barlyǵy qaıtyp oralmady. Kútýmen ómir ótti. Qaıǵy aýylynda sol 1943-44 jyldary maıdannan haty úzilip qalǵan aǵalarymyzdan «qara qaǵaz» da kelmepti. Soǵys bitip, qýanyshtyń kóz jasy omyraýdy jýsa da, ol qaıǵynyń ýytyn basa almady. Aýyldaǵy jaqynyn, baýyryn, jaryn, ulyn kútken úlken-kishi «ah» degende aýzynan jalyn atatyn. Ishtegi kúıik pen saǵynyshtan, beınetten aýyldastarymnyń ezilip ketkenin de kórgenmin. Ýaqyt óte kele bozdaqtardyń sońynan «qara qaǵazdyń» kelmegeni de belgili bola bastady. Sol kezdegi sharýashylyq basshylary, aýyldyq keńestiń tóraǵasy, onyń aınalasyndaǵylar kóbine «qara qaǵazdy» qaraly úıge jetkizbegen. Onsyz da qaýsap otyrǵan aýyldaǵylardy jylata bermeıik, úmit súırep júre bersin degeni bolar. Ekinshi jaǵynan sharýashylyqtyń jumysyn aqsatpaıyq degender de tabylǵan. О́ıtkeni, kolhozda jumys isteıtin adam az bolǵan. Bir úıge «qara qaǵaz» kelse, búkil aýyl shýlap jy­laıtyn, qaraly úıden adam arylmaı­tyn. Qaıǵy jumystan, jumys qaıǵy­dan beter ózekti bolǵan zaman edi. Qalaı degende de, Qaıǵy aýyly kóktemdi jaqsy kóretin. Soǵys kóktemde bitti, aýylǵa Jeńistiń súıinshi habary jetkende jerdiń júzi masatydaı qulpyryp, mal toıyna bas­tap edi. Aǵash gúldep, qustar kelip, mal tóldep, yrys-qut, shadyman-shý, qýanysh birge kelgendeı, aýyldyń rýhy kóterilgen. Sol sýret meniń kóz aldymda da, kóńilimde de qalyp qoıǵan. Jeńis kelgende aýyldastar maıdannan haty keshigip, habarsyz jatqan aýyldyń jigitteri de keledi dep úmittendi. Soǵysqa aýyldan Tolyqbaev Ábdibek, Sándibek, Rahymbek degen úsh jigit ketken edi. Aldyńǵy ekeýi oralmady, jaraly Rahymbek qana qaıtyp keldi. Ábdibek esin bilgennen namazǵa jyǵylǵan dindar, Sándibek oqyǵan saýatty jigit edi. Ábdibektiń uly Muhtar toǵyz aıynda qalǵan. Anasy kolhozdyń jumysyna jegildi, úıde qalǵan balaǵa ájesi Márııa sheshemiz sıyrdyń sútin bere bergen. Balanyń ishi ketip, óler áletke kelgen soń, Sándibektiń áıeli Rahıma jeńgesi emizip, adam qataryna qosyldy. Qazir sol Muhtar úbirli-shúbirli shal boldy. Qaıǵy aýylynda mundaı mysal ekiniń birinen tabylady. Osydan tórt-bes jyl buryn Qaıǵy aýylynyń ortalyǵyna maıdanǵa ketip oralmaǵan bozdaqtarǵa arnap, memorıaldyq eskertkish ornattyq. Olardyń týǵan, maıdanǵa ketken jyldary jazyldy. Bozdaqtardyń basym kópshiligi jar qushyp ta úlgermegen jas jigitter edi. Bıyl da kóktem jaqsy shyqty, qustyń qıqýyna kári qulaǵymdy tosamyn. Sol baıaǵy Qaıǵy aýylynyń sýreti kóz aldymda, qus daýysyn estigen saıyn aǵalarym kelip qalatyndaı júregim lúpildep, órekpip basylady. Ǵalymjan aǵataıymnyń tonynyń ıisi murnyma kelgendeı bolady...   Suńqar OSPANOV, eńbek ardageri. Qostanaı.