Jaýyn jýsandaı jaıpaǵan... pýlemetshi Jápek aqsaqal týraly syr
...Sol kezdegi jalyndaǵan jastyqtyń áseri me, álde týǵan el men jerge degen saǵynyshtan ba, bálkim, urys dalasynan uzap, oı-kóńili ornyqqandyqtan bolar, áıteýir shıneliniń bir etegin astyna basyp, ekinshisin jamylǵan kúıde shyrt uıqyǵa ketti. Qulan jortpas qý medıen dalada qystyń qaqaǵan qara sýyǵy edi. Qatyp qalamyn-aý, bolmasa antalaǵan ash qasqyrdyń jemine aınalamyn-aý degen oı múldem oralmapty basyna. Bir zamandarda Raıymbek babasy jońǵar basqynshylaryn talqandaǵan ataqty Oırantóbede aıaldady. Bul – 1942 jyldyń jeltoqsan aıy-tyn.
Sol kezde ol nebári 22 ǵana jasta-tyn. Qan maıdannan bir qoly sholaq, bir aıaǵy aqsaq bolyp qaıtyp kele jatqan beti edi. Biraq oǵan jasıtyn Jápek pe? Jastaıynan taǵdyrdyń talaı taýqymetin tartyp ósken jigit osy joly da kórer jaryǵynyń bar ekenine shúkirshilik etip, týǵan aýylyna qaraı jaıaýlatyp ilbip keledi. Áıtpese, janyndaǵy joldastarynyń talaıy, tipti dál túbindegi orys kómekshisi de oqqa ushyp opat bolyp jatqanda óziniń qalaı tiri qalǵanyna áli ań-tań...
...Iá, olar, bas-aıaǵy 11 jigit, Kegen aýdandyq áskerı komıssarıatynan 1940 jyldyń qazan aıynda áskerge attanady. Almatydan júk poıyzyna tıelgen jigitter Baıkaldy asyp, Býrıatııanyń Kıahta shaharyna aıaldap, odan ári Mońǵolııanyń Ýlan-Ýde qalasynan bir-aq shyǵady. Sol toptyń bel ortasynda búgingi bizdiń keıipkerimiz – Soltústik-batys maıdany, 37- dıvızııa, 24-atqyshtar polki, 146-derbes batalony, 1-shi rotanyń pýlemetshisi Jápek Babasharuly Moldabaev ta bolatyn.
«Qazir esime tússe, denem túrshigedi. Osyndaıda babalarymyzdyń «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óler» degen naqyly oıyma orala beredi» deıdi aqsaqal.
«1941 jyldyń tamyz aıynyń 1-i kúni túnde búkil armııa boıynsha áskerı dabyl kóterilip, biz Manchjýrııa shekarasyna jaqyn jerdegi Saınsan qalasynyń mańyna ornalastyq. Osy eki aralyqtaǵy 2000 shaqyrymdaı jerdi jaıaý júrip óttik. Sondaǵy qolbasshylardyń maqsaty – elimizdiń shyǵys shekarasyn qorǵaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan eken. Japondardyń soǵys ashý qaýpi bolǵanǵa uqsaıdy. Shyǵys shekara kúzetinde 1941 jyldyń aıaǵyna deıin turdyq», deıdi toqsan besti alqymdaǵan qarııa.
– Nemis basqynshylary elimizdiń kóptegen iri qalalaryn basyp alyp, Máskeýge taıap qaldy, áıgili Lenıngrad qalasy qorshaýda. Batys maıdanynda jaǵdaı qıyndap ketti dep, 1942 jyldyń qańtarynda buıryq kelip, bizdiń armııa batysqa bet aldy.
Aqpannyń qaqap turǵan sýyǵynda Kalının qalasynyń mańyna jettik. Qalanyń batys betindegi toǵaıǵa ornalastyq. Qar qalyń, syqyrlaǵan sary aıaz. Jolda eshelonymyzdy nemisterdiń ushaqtary bombalap, qatarymyz birtalaı sırep qalǵan edi. Munda jetkenshe de ashtyq pen sýyqtan taǵy birshama jigit qaıtys bolyp ketti.
Kelgen boıda surapyl soǵysqa aralastyq. Kóp shyǵynmen Kalının qalasyn azat ettik. Qýanyshta shek joq. Jas ta, kári de, soldat ta, komandır de shapkamyzdy aspanǵa atyp, jas balasha qýanyp, tanımyz-tanymaımyz áıteýir bir-birimizdi quttyqtap júrmiz. Jergilikti halyq qýanyshtan jylap júr».
Rasynda da, Kalının qalasy (búgingi Tver) soǵys bastalǵaly bergi nemis basqynshylarynan azat etilgen eń alǵashqy oblys ortalyǵy edi. «Bul jeńistiń mańyzy óte zor edi», deıdi qart batyr. О́ıtkeni, «bul jeńis – keńes áskerleriniń, búkil keńes halqynyń rýhyn kóterdi, jeńiske degen senimin nyǵaıtty», degen edi komandırlerimiz. Olar bizderge joǵarǵy komandovanıeniń alǵysyn jetkizdi. Bizdiń Batys maıdanyna kelgendegi alǵashqy shaıqasymyz da, alǵashqy jeńisimiz de osy bolatyn.
Shyǵynnyń ornyn toltyryp, Velıkıe Lýkı qalasyn bosatýǵa bet túzedik. Velıkıe Lýkıdi azat etýdiń strategııalyq mańyzy óte zor edi, sebebi, munda Ortalyq, Ýkraın, Belarýs, Soltústik-batys maıdandaryn baılanystyratyn toǵyz joldyń toraby úlken temirjol stansasy bar eken. Nemister de sony bilse kerek, basyp alyp, myqty bekiniske aınaldyryp tastapty. Sodan jan alyp, jan berisken qyrǵyn shaıqastar júrdi. Bul qalany da úsh aı degende áreń jaýdan tazarttyq. Eki jaqtan da shyǵyn kóp...
Pýlemetshi bolǵandyqtan, fashısterdiń negizgi tiri kúshin joıý úshin biz árqashan aldyńǵy shepte bolamyz. Pýlemetten jaqsy qarý joq, jaýdy jýsandaı japyrasyń... «Otan úshin, jer úshin, artta qalǵan el úshin!» dep ózimizdi jigerlendiremiz. Osy qalalardy azat etýdegi kórsetken erligim úshin meni «Za otvagý” medalimen marapattady. Polk týynyń qasyna sýretke túsirip, alǵys hatpen aýylǵa salyp jiberdi. Bul – 1942 jyldyń shilde aıy edi.
Sodan qorshaýda qalǵan Lenıngrad qalasyn jaý qolynan azat etý úshin, bizdiń dıvızııa Soltústik-Batysqa qaraı jol tartty. Arpalysyp júrip Volhov qalasyn alyp, ózenniń shyǵysyn bosattyq. Al batys jaǵalaýdaǵy nemis bekinisteri óte myqty, jaqsy qarýlanǵan eken, ózennen ótý ońaıǵa túsken joq. О́te kóp shyǵynmen Volhov ózeniniń batys jaǵalaýyndaǵy nemis bekinisterin talqandap, basyp alyp, negizgi kúsh kelgenshe táýlik boıyna qorǵap ta turdyq».
...Osy bir qyrǵyn, ııý-qııý shaıqasta ol úsh jerinen jaralanyp, kontýzııa alady. Esin sanbatta ǵana jınaıdy. Qalaı kelgenin de, kim ákelgenin de bilmeıdi. Surastyra kelse, sanıtar qyzdar alyp kelipti súırelep. «Olarǵa myń da bir rahmet!» deıdi maıdanger.
1942 jyldyń 15 jeltoqsanynda áskerı komıssııa tekserip, «jaraqaty aýyr, soǵysqa jaramsyz, II top múgedegi» dep qorytyndy shyǵarady. Elge qaıtqandaǵy jalǵyz joldasy – «Za otvagý» medali edi.
Elge kelse, sheshesi Qalamqas qatty aýyryp, tósek tartyp qalypty. Qol-aıaqty syltaýratyp qarap jatar kez emes. Eptep el tirligine aralasady. Qoldan kelgenshe qyzmet etedi. Júrgen-turǵan jerinde abyroıdan kende bolmaıdy. Ana aqylynan attamaı, 1943 jyldyń aqpanynda bala kezden birge ósken Tursynhan Beısembaıqyzymen shańyraq kóteredi. Ekeýi Alla bergen 11 qursaq súıip, kózi tiri toǵyzyn oqytyp-toqytyp, óz aldaryna jeke-jeke otaý etip qondyrady. Búginde olardan 31 nemere men 24 shóbere súıip otyr. Tek Tursynhan apaıdyń «arǵy aýylǵa» tym erterek «túıe qarap ketkeni» bolmasa...
Jaýǵan oq pen janǵan ottan aman-saý oralǵan ardager, mine búgin, ıaǵnı Uly Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıy atalyp jatqan 9 mamyr kúni óziniń torqaly 95 jas mereıtoıyn ataǵaly otyr. I-II dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordenderiniń, maıdandaǵy «Erligi úshin» medaliniń jáne t.b. jıyrmadan asa memlekettik nagradalardyń ıegeri. Jápek Babasharulyna «soǵys soldaty, saý júrsin!» dep tilek qosqymyz keledi.
Amangeldi Qııas, «Egemen Qazaqstan».