Qolǵabys

Almaty oblysynyń alystaǵy aýyldaryna avtokólik jolyn salyp, sol eldi elektr qýatymen qamtamasyz etip, eldi mekenderde óndiris oryndaryn ashyp, halyqtyń áleýmettik máselelerin rettep, ómirlik qajettilikterdi memlekettik saıasatqa saı atqaryp júrgen mesenat Baýyrjan Ospanovtyń eńbegi eren. Týǵan jerge týyń tik Qazaqta «halyqtyń baǵyna týǵan ul» degen jaqsy bir sóz bar. О́mirdiń ózinen alynǵan osynaý ulaǵat Alakól aýdany, Jylandy aýylynyń týmasy Baýyrjan Ospanovqa da arnalyp aıtylǵan deýge bolady. Halyq osy mesenat aýyldar arasyndaǵy qarym-qatynasty jaqsartý úshin salǵan taqtaıdaı tegis jolmen avtokólikterin júıtkite júrgende de, aýyl kóshelerinde samaladaı jarqyraǵan elektr jaryǵynyń astynda júrgende de, kúndelikti turmys qajettiligin óteý úshin ashylǵan óndiris oryndarynda eńbek ete júrip te alǵys aıtýdan áste tanbaıdy. Balalarynyń zamanaýı tehnıkanyń san túrin kórip, meńgerip, oqý ordalarynda ınternet jelisi arqyly shetelderde júrgen aýyldastarymen baılanysyp otyrǵanyn kórip soǵan jaǵdaı jasaǵan Baýyrjan Ospanovpen qalaı ǵana maqtanbassyń?! О́ıtkeni, qaı kezeńde bolsyn ár óńirden tabıǵat-ana týma talantty ómirge ákelip, tanytyp eline, jerine qyzmet etýge múmkindik berip otyrǵan. Sol múmkindikti paıdalana biletin, aspaıtyn, taspaıtyn, qarapaıymdylyǵynan tanbaıtyn arda oıly jandar bolady. Salqyn oıy, ystyq yqylasy aralasa et júreginde qaınaǵanda aqylynyń keni sanasynda shymyrlaı shyǵyp Baýyrjan Ospanov syndy atpal azamattar ǵana jol taýyp bıikten bıikke kóterile biledi. Bıiktegen saıyn eline, jerine degen iltıpaty bekı túsip, araqatynasty jaqsartqan ústine jaqsarta túsýi de paıymdylyǵyn, parasattylyǵyn hám kisilik kelbetin kórsetedi. Taý balasy taýǵa qarap ósedi demekshi, Baýyrjan Ospanov ta ózi týyp-ósken ólke ispetti bıik ári keń. Ol Jetisý Alataýynyń soltústigi Shyǵys Qazaqstan oblysymen, al kúnshyǵysy Qytaı shekarasymen shektesip jatqan ásem de symbatty Jylandy atty aýylda týyp-ósti. Salystyrmaly túrde alsaq úlken júrekti azamat shyqqan aýyldyń úlkendigi Belgııa memleketiniń, áıtpese eki eselengen Izraıl eliniń jerimen teń. Eń bastysy, tabıǵaty óte baı. Zańǵar taýlar baýraıynda ornalasqan aıadaı aýylda tek dárilik shóptiń san myń túri ósedi. Kóktem shyǵysymen qulpyryp, jazǵyturym jaınaı, jarysa óskende súısinbeske áddińiz qalmaıdy. Baýyrjan Keńesbekuly Ospanov «ZHERSU» atty óndiristik ınvestısııalyq korporasııanyń negizin qalap, salýshy ári basshysy bolyp tabylady. Bul kompanııanyń quramyna Taldyqorǵandaǵy «TATEK» AAQ, « Saıman Korporasııasy», ZHERSU ROWER, ZHERSU METAL AQ, Alakol Riant, Kerneu Limited kiredi. Sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵy qurylymynda egin jáne mal sharýashylyǵyn ósirý úshin 160 myń gektar jer taǵy bar. Tanymal bıznesmen, mesenat Almaty energetıkalyq ýnıversıtetiniń túlegi. Onyń 2012 jyly Qazaqstandaǵy óte yqpaldy 50 bıznesmenniń tiziminde 48-oryn alyp turǵanyn aıtsaq jetkilikti. Sál sheginis jasap, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan bir mysal alsaq, qala men aýyl turǵyndarynyń turmysy óte nashar bolǵany aıan. Qarapaıym halyq ildáldalap kúnkóris qamyn kúıttegen bazarlar birtindep jabyldy, aýylsharýashylyq qurylymdar jumystaryn toqtatqandyqtan olarǵa esh jerden nesıe de, qajetti tehnıka da, tyńaıtqysh ta berilmegendikten ónim túsimdiligi joq boldy. Mal basy azaıdy. Mine, sol kezeńde Alakól aýdandyq máslıhatynyń depýtattary bas bolyp, óńirden shyqqan bıznesmenderden kómek suraǵanda birinshi kezekte jurttyń aýzyna Baýyrjan Ospanov túsken edi. Úmit aqtalyp, ol halyq seniminen shyqty. Taǵy bir elge tıgizgen paıdasyn pash etsek 2010 jyly Jylandy aýylynyń qurylǵanyna 80 jyl tolǵanda Baýyrjan Ospanov aýyldy qaq jaryp jatqan ortalyq kóshege asfalt tósetip, aýyl sánin kirgizip, «Nur-aı» atty kafeni jáne sport keshenin salyp bergen edi. Árıne, aýyl klýby da kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Negizi, Jylandy aýylynda Baýyrjan Ospanovtyń kómegin kórmegen otbasy kem de kem. Jylandy qazaq orta mektebi kúrdeli jóndeýden ótkizilip, keń de jaryq kabınetterde lıngafondy synyp, ınteraktıvti taqta qoıylǵany taǵy bar. Bul qajettilikterdi óteýge 150 mln. teńge jumsaldy. Onyń syrtynda 40 oqýshyny tamaqtandyrýǵa qarajat bólingen-tin. Sol shákirtterdiń teń jartysy az qamtylǵan otbasylardan shyqqan. Aýylda bos qalǵan ǵımaratty kúrdeli jóndeýden ótkizip, Alataý ulttyq parkine paıdalanýǵa berdi. Bıznes jumysy óz aldyna desek, Baýyrjan Ospanovtyń taǵy bir qyry meıirim men rýhanııatty da umytpaıdy. Aýyldan shyqqan jas mamandarǵa qoldaý kórsetý taǵy bar. Mysalǵa, «Dıplommen – aýylǵa!» atty joba aıasynda Baýyrjan Ospanov týǵan aýylynda 9 turǵyn úıdi satyp alyp, kúrdeli jóndeýden ótkizip, jas mamandardyń paıdalanýyna berdi. Onyń syrtynda árqaısysyna 200000 teńge syıaqyny da ózi berdi. Elbasynyń «2050» Strategııasyna oraı naqty da júıeli jumys júrgize bilgen Baýyrjan Ospanov Jylandy aýylyndaǵy orta mektepti fızıka-matematıka baǵy­tyndaǵy mamandandyrylǵan mektep-gımnazııasyna aınaldyra bildi. Nátıjesi jaqsy.   Derek pen dáıek Baýyrjan Keńesbekulynyń Jylandy aýyldyq okrýgine kórsetilgen demeýshiligi. 2002 jyl. Jylandy aýylynda 130 oryndy meshit salyndy, 2010 jyly Jylandy aýyldyq mádenıet úıi kúrdeli jóndeýden ótkizilip, Sport kesheni salyndy, 2011 jyly Jylandy orta mektebi kúrdeli jóndeýden ótkizildi. 2012 jyl. Halyqqa turmystyq qyzmet kórsetý ortalyǵy jáne 15 adamdyq jumys orny ashyldy (tigin sehy, shashtaraz, aıaq kıim jóndeý). Jas mamandarǵa 3 turǵyn úı salyndy. 2013 jyly Jylandy mektep-lıseı mamandaryna 11 turǵyn úı salynyp, (turmystyq tehnıkasymen, jıhazdarymen) berildi. 3 turǵyn úı kúrdeli jóndeýden ótki­zildi. Aýyldyq mádenıet úıine kınoteatr qoıyldy. Aýyldyń jastaryna dema­lys saıabaǵy salynyp, kóshelerge jaryq baǵana­lary ornatyldy. «Mektepke jol» aksııasy­men mektep oqýshylary men ustazdary jáne kishi tehnıkalyq qyzmetkerleri tolyqtaı kıimmen qamtyldy. Mektep kitaphanasy oqý quraldarymen elektrondy oqý kitaptarymen, jıhazdarymen tolyq jabdyqtaldy. Mektepke 15 kompıýter men 40 parta berildi. Mektep ınternatynda 40 oryndyq jatar jer tolyqtaı jabdyqtaldy. Mekteptiń fızıka, bıologııa, hımııa zerthanalary tolyqtaı jabdyqtaldy. Jetisý Alataýy ulttyq tabıǵı parkine ǵımarat salynyp berildi. Jyl saıyn jaǵdaıy tómen otbasylarǵa, kóp balalylarǵa, jetim-jesirlerge aqshalaı, zattaı, maldaı kómek kórsetiledi. Jylandy aýyldyq okrýgi ákimdiginiń ǵımaraty tolyq kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Mádenıet úıi aǵymdy jóndeýden ótkizildi. 2002 jyldan beri Jylandy aýyldyq meshiti (qysqy jylytý kezeńi, aǵymdy jóndeý, ımamnyń eńbekaqysy, barlyq dinı merekeler) tolyq qarjylandyryldy. 1998 jyldan bastap aýyldaǵy mádenı is-sharalardy tolyǵymen qarjylandyrady. Densaýlyǵy nashar azamattardyń em alýyna tolyq kómek kórsetiledi. 2014 jyly 2 turǵyn úı salyndy. Ortalyq monsha salyp, qoldanysqa berildi. 2015 jyly ortalyq saıabaqqa sport jabdyqtary, soǵys qurbandaryna arnalǵan eskertkish ornatty. Lepsi aýyldyq okrýginde 2014 jyly «Aýylym» kafesi kúrdeli jóndeýden ótip, barlyq jıhazymen halyq ıgiligine berildi. 2014 jyly aýyldyq mádenıet úıine kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, kınoteatr ashyldy. 2014 jyly bal qoraptaý sehy ashyldy; 2014 jyly aýyldyń ishki kóshelerine kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Bul jumystarǵa barlyǵy 280 mln. teńge qarajat bólingen. Memlekettik saıasatqa saı áreket etip, Elbasynyń aıtqan jumysyn alystaǵy aýyldarda júzege asyryp, halyqtyń kókeıindegi kóp oıdy dóp basyp júrgen mesenatpen júzbe-júz kezdesýdiń sáti Taldyqorǵanda tústi. Az sózben kóp oı jetkizetin qarymdy qabileti birden ańǵarylady. Almaty qalasynyń jáne Mańǵystaý, Ońtústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, sondaı-aq, Jetisý jerinen shyqqan tanymal bıznesmenderdiń basyn qosyp ótkizgen keleli jıynda jaqsy ári oramdy oılaryn ortaǵa tastady. Sonda Baýyrjan Ospanov qazaq saharasynda, naqtylaı tússek, Jetisý jerinde alǵash ashylǵan bilim ordasy Mamanııa mektebi týraly qundy pikir aıtty. Mamanııa mektebi týraly Jetisý ensıklopedııasynda da jazylǵan. «Mamanııa» mektebi Jetisý óńirindegi alǵashqy ulttyq-dúnıetanymdyq oqý oryndarynyń biri. 1909 jyly Aqsý aýdany, Qaraǵash mekeninde medrese retinde ashyldy. Alaıda, onyń tarıhy odan áriden, ıaǵnı Maman balasy Turysbektiń osy mekenge 3 klastyq mektep úıin saldyrýynan – 1899 jyldan bastalǵan. Mektepte 2 tatar moldasy sabaq berip, shákirtterge ıslam dininiń tarıhyn, sharıǵat jolyn, Quran túsirmelerin oqytqan. El arasynda «Mamanııa» mektebi atalyp ketken oqý ornynyń alǵashqy túlekteri Ilııas Jansúgirov pen Bilál Súleev. Alǵashynda tatar muǵalimderi sabaq berip, keıin medrese ıeleri «Aıqap» jýrnaly, «Qazaq» gazeti arqyly bilimdi qazaq zııalylaryn jumysqa shaqyrdy. Maman urpaqtary shetten kelgen muǵalimderge baspana berip, jylyna 2500 som jalaqy tóleýdi (sol kezde 3 somǵa 1 qoı jáne 1 eshki satyp alýǵa bolatyn) óz mindetterine aldy. 1911-15 jyldary aralyǵynda Qazannan, Chelıabınskiden, Semeıden, Oraldan ártúrli pán muǵalimderi kelip, sabaq bergen. Dinı-dúnıetanymdyq sabaqtarmen qatar medresede oqıtyn shákirt qyzdarǵa qolóner mashyǵy úıretilgen. Shákirtter 1-klastan bastap qazaq tili, arıfmetıka, 2-klastan ıman-shart, Quran, 3-klas­tan orys tili, paıǵambarlar tarıhy, geografııa, 4-klastan zoologııa, 5 klastan ıslam tarıhy, tatar tarıhy, hadıs pánderin qazaq tilinde oqyp úırendi. Mektep janynan eresekterge orys tilin úıretetin keshki kýrstar ashyldy. Ahmet Baıtursynov mektep shákirtteriniń arasynan zerekterin tańdap alyp, Ýfa, Orynbor, Troısk, Qazan jáne taǵy basqa qalalarǵa oqýǵa jiberýdi, olarǵa jyl saıyn 300 som mólsherinde járdemaqy jáne stıpendııa tóleýdi de Maman urpaqtary óz mindetterine alǵanyn úlgi etip, «Qazaq» gazetiniń №174 sanynda jazdy. 3 qabatty mektepke 1963 jyly Ybyraı Altynsarın esimi beriledi. 1998 jyly oǵan tarıhı ataýy qaıtarylyp, «Maman qazaq orta mektebi» dep atalady. Bul jerde aıtaıyn dep otyrǵan oıymyz taý tulǵaly hám iri oıly azamattyń kesek oı aıtýmen shektelmeı, naqty ómirde ult bolashaǵy úshin is atqaryp ta júrgendigi edi. «Alakól aýdanynda agrarly salany damytýǵa Baýyrjan Keńesbekulynyń bas­tamasymen «Iri qara mal etiniń eksporttyq áleýetin damytý» baǵdarlamasy aıasynda «Arqarly-Maıbúırek» seriktestigine Avstralııadan 3 mlrd. teńgege 5563 bas etti baǵyttaǵy «Gereford», «Angýs» asyl tuqymdy iri qara maly satyp alyndy. Búginde 3400 bas tól alynyp, asyl tuqymdy mal basy 8 myńnan asty. «Arqarly-Maıbúırek» seriktestigine 2 mlrd. 812 mln. teńge kóleminde ınvestısııa tartyldy. Keleshekte ishki naryqty mal ónimderimen qamtamasyz etý jáne eksporttaý maqsatynda aýdanda 5000 basqa arnalǵan mal bordaqylaý alańy salynady jáne 2016-2017 jyldary et kombınatyn iske qosý jospary bar. Seriktestiktiń eń basty maqsaty – iri qara mal tuqymyn asyldandyrý. Onda 24 adam jumysqa ornalasyp, turaqty jalaqylaryn alyp otyr. «Kompanııa Taý Samal LTD» seriktestiginde sútti baǵyttaǵy iri qara maly, «Qaıyńdy» seriktestiginde jylqy maly, «Alakól-Agro» seriktestiginde usaq maldar ósiriledi, egin sharýashylyǵymen de aınalysady. Bıyl Jylandy aýylynda Baýyrjan Ospanovtyń demeýshiligimen Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı Jylandy aýylynan soǵysqa qatysqandarǵa arnap eskertkish ashyldy. Qazirgi tańda Lepsi aýylyndaǵy bos turǵan ǵımaratty alyp kúrdeli jóndeýden ótkizip, sport keshenin jabdyqtaýda. Árbir aýqatty azamat Baýyrjan Ospanovtaı týǵan jerine, eline eńbek sińirse, ıgi is bolar edi», dedi Alakól aýdanynyń ákimi Álibek Jaqanbaev. Qoryta aıtqanda, maqalanyń «Qolǵabys» degen taqyryppen berilýiniń ózindik bir máni bar. Elbasynyń ıgi bastamalarynyń el ishinde durys júzege asyrylýyna Baýyrjan Ospanov syndy tanymal bıznesmenderdiń qoldaý kórsetip, ózindik qolǵabystaryn tıgizip júrgendigin oqyrmandarǵa jetkizýdi maqsat ettik.   Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.