Geodınamıka – qaýipsizdik týraly ǵylym

Ǵarysh qyzmeti búgingi kúni ár úıge, ár otbasyna kirgenin biz keıde oılanbaımyz da, ol solaı bolýy kerek sııaqty qabyldaımyz. Baılanys, teledıdar, jańa materıaldar, navıgasııa. Ǵaryshtyq tehnologııalardyń tipti biz kútpegen salalarda da qoldanys taýyp otyrǵany bar. Mysaly, paıdaly jer qazbalarynyń ken oryndaryn ıgerýdi nemese iri ǵımarattar men qurylystardy ǵaryshtan baqylaýǵa alýǵa bolady eken. Bul qalaı júzege asyrylady? Ol týraly bizge óte sırek ǵylym – geodınamıkamen aınalysatyn ǵalymdar baıandap berdi. Bul ǵalymdar Qazǵaryshtyń «Ulttyq ǵaryshtyq zertteýler men tehnologııalar ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamy quramyndaǵy Ionosfera ınstıtýtynda jumys isteıdi. Instıtýt dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary Asylhan Bıbosynov GPS júıesiniń Jer serikteri (ǵalamdyq pozısııalaý júıesi) jáne jerústi stansııalary toraby kómegimen baqylaýlar júrgiziletinin aıtyp berdi. Geodınamıkalyq qubylystardy zertteýge arnalǵan mundaı stansııa­lar Ortalyq Azııa aýmaǵynda 20 shaqty. Olardyń ishinen Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan ekeýi ǵana álemdik torapqa kiredi. Mine, osy ekeýi otandyq oqshaý toraptyń tiregi bolyp sanalady, al oqshaý toraptar qazirgi kezde 60-qa jýyq. Ǵaryshtyq tehnologııalar­dy paı­dalaný arqyly jer qyrty­syn­daǵy deformasııalyq úrdis­ter­diń geodınamıkalyq monıto­rıngin júrgizý keıingi jyldary Qazaqstanda qarqyndy damyp keledi. Jer betiniń qozǵalysyn anyq­taýda joǵary dáldikti qajet etetin geodınamıkalyq baqylaýdyń maqsattaryna jetý úshin, turmystyq navıgasııamen salystyrǵanda, arnaıy stansııalar jáne derekterdi óńdeýdiń tıisti baǵdarlamalary qoldanylady. Osydan birneshe jyl buryn, «UǴZTO» AQ prezıdenti, fızıka-mate­matıka ǵylymdarynyń doktory Jumabek Jantaevtyń bastamasy­men Ionosfera ınstıtýtynda geodınamıka bólimi ashyldy, onyń bas­ty róli – tabıǵı jáne tehnogendi paıda bolatyn geodınamıkalyq úrdisterge GPS-monıtorıng júrgizý. Seısmologııa ınstıtýtynyń synaq-ádistemelik ekspedısııasymen bir­le­se otyryp Almaty qalasyna ja­qyn ornalasqan stansııalar toraby quryldy. Ol toraptyń mindeti Alma­tynyń seısmologııalyq qaýipti aıma­ǵyndaǵy tabıǵı tektonıkalyq úrdis­ter­diń damýyna baqylaý ornatý. Zerthana meńgerýshisi Aleksandr Fremd bylaı dep túsindiredi: «Zerthana jumysynda zertteýlerdiń eki baǵytyn atap kórsetýge bolady. Birinshisine jer qyrtysyndaǵy tabıǵı jáne tehnogendi sıpattaǵy geodınamıkalyq úrdisterdi zertteý kiredi. Ol úshin radarly Jer serikteriniń túsirilimderi paıdalanylady, ol túsirilimder jer betiniń tik qozǵalysy mánderin bólý, kómir­sýtegi ken oryndarynyń, sondaı-aq geodınamıkalyq qaýip­sizdik turǵysynan qyzyǵýshylyq tanytatyn basqa da nysandardyń kórinisin alýǵa múmkindik beredi. Ekinshi baǵyt jer qyrtysynyń kólemdi modelderin qurastyrýdan turady. Bul úshin mehanıkalyq-matematıkalyq modeldeý ádisteri paıdalanylady. Ol modelder munaı men gazdardyń shoǵyrlanýy múmkin shekaralaryn anyqtaýǵa jáne olardyń ornyn kórsetýge, burǵylardy ońtaıly ornalastyrý oryndaryn belgileýge múmkindik jasaıdy. Osy zertteýlerden alynǵan nátıjeler álsizdengen telimderdi anyqtaý jáne munaı men gaz óndirý jumystaryn arzandatý úshin, sondaı-aq ǵımarattar men ımarattardy jobalaý jáne qurylysyn júrgizý kezinde de paıdalanylýy múmkin. Biz óz jumysymyzda baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdiń belgili paketterine jáne ózimizdiń jeke ázirlemelerimizge de súıenemiz. Astana qalasynyń aýmaǵyn mysalǵa keltirýge bolady. Qala topyraǵy bos jerge salynǵan, jerasty sý deńgeıi de jer betine jaqyn ornalasqan. Záýlim qabatty jáne salmaǵy aýyr ǵımarattar ýaqyt óte kele shógýi múmkin. Biz jasaǵan jekelegen ǵımarattar men qurylys nysandarynyń sońǵy 2-3 jyldaǵy jyljý dınamıkasyn sıpattaıtyn kartalarǵa qalalyq qurylys jáne arhıtektýra (sáýlet) departamenti qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Taǵy bir mysal – qazirgi kezde jumys istep turǵan Teńiz, Botahan t.b. kómirsýtegi ken oryndary. Biz Jer beti núkteleriniń tik jyljýynyń jyldamdyǵy boıynsha tikeleı ken oryndaryndaǵy aýmaqtardy aýdandastyrý jumys­taryn júrgizdik. Árıne, bul nátıjeler ken óndirý jumystaryn júrgizip otyrǵan kompanııalar tarapynan nazarǵa alynýy tıis. Bıylǵy jyly «Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng» konsorsıýmyna tıisti Qarashyǵanaq gaz kondensaty ken ornynda geodınamıkalyq monıtorıng júrgizýge Ionosfera ınstıtýty jáne EkoGeoMunaıGaz arasynda shart jasaldy. Bul Qazaqstandaǵy asa iri ken oryndarynyń biri, ondaǵan jyldardan beri óndiris jumystary atqarylyp keledi. Jyljý deńgeıleri normadan aýytqyǵan telimderdi anyqtaý – óte mańyzdy jáne ózekti mindet. Geoapattardyń yqtımal saldarlary qaýpiniń aldyn alý nemese azaıtý úshin belgili seısmıkalyq telim men jalpy orta kúıiniń sıpattamasy týraly der kezinde, senimdi jáne obektıvti aqparat alýǵa baǵyttalǵan monıtorıng baqylaýlaryn júrgizý óte mańyzdy. Sondaı-aq, onyń deńgeıin baqylaý boıynsha (paıdaly qazbalar óndirý kezinde) nemese asa qaýipti óndiris oryndaryn aldyn ala avtomatty óshirý maqsatynda ýaqytynda sharalar qabyldaý kerek. Árıne, ol jumystar qosymsha shyǵyndardy qajet etedi. Soǵan qaramastan, Qazaqstan aýmaǵynda ken oryndary óndirisi jumystarymen aınalysyp otyrǵan barlyq kompanııalar atalǵan isterdi júrgizýge mindetti, sebebi bul ekologııalyq jáne ónerkásiptik qaýipsizdik talaby. Adam shyǵyny bolýy múmkindigin qospaǵannyń ózinde, yqtımal ekologııalyq apattar saldarlarynan keletin zııan aǵymdaǵy shyǵyndardan birneshe ret asyp ketýi múmkin. Ázirshe áńgime tek zertteýge jatatyn aýmaqtaǵy neǵurlym qaýipti telimderdi tabý jáne deformasııalyq úrdisterdiń júrý jyldamdyǵyn anyqtaý týraly ǵana bolyp otyr. Yqtımal oqıǵanyń bolatyn ýaqytyn dóp basyp aıtý erterek. Bul kóp faktorlarǵa qatysty, kúrdeli mindet jáne onyń biregeı sheshimi, qazirshe tabylǵan joq». Geodınamıkalyq zertteýlerdiń negizgi maqsaty qandaı? Ol týraly zerthana meńgerýshisi Andreı Vılıaevtiń pikirin tyńdasaq: «Geodınamıka keńistiktegi jáne ýaqyt ishindegi geologııalyq nysan­dardyń ózara qarym-qatynasyn zertteıdi. Lıtosferalyq plıtalar­dyń álsiz, eleýsiz jyljýy jáne jer qyrtysy qabattarynyń jyldam, qıratqysh jyljýlary bar. Sońǵylary jer silkinisi retinde belgili. Qazaqstannyń ońtústik-shyǵys aýmaǵynda sońǵy 150 jylda birqatar asa iri jer silkinisi bolyp ótti, onyń ekeýi (Shelek jer silkinisi – 1889 j. jáne Kemın jer silkinisi – 1911 j.) 8-den artyq magnıtýdany qurady. Bul jerlerdiń seısmıkalyq belsendiligi deńgeıi qazirgi kezde de joǵary. Jer silkinisiniń daıyndalýy úrdisteri jer qyrtysynda kerneýdiń toptalýymen baılanysty. Osy kerneýlerdiń áserimen deformasııa energııasy jınalady jáne ol bolashaq jer silkinisi oshaǵyndaǵy jer betiniń jyljýyna alyp keledi. Zamanaýı GPS-baqylaýlar, radarly, gravımetrııalyq ádister osy jyljýlardy mıllımetrlik dáldikke deıin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Sonymen, bizdiń zertteýlerdiń basty maqsaty – jer silkinisiniń daıyndyǵy fızıkasyn túsiný, jáne onyń ınnovasııalyq quramdas bóligi retinde – deformasııanyń aýytqý jyldamdyǵy boıynsha jer silkinisi bolýy múmkin aýmaqty boljaý. Sebebi, jer silkinisiniń saldary óte qaıǵyly bolýy múmkin, al onyń negizine tabıǵı sebepter, sondaı-aq tehnogendi sebepter de (ǵımarattardyń, shahtalardyń, bógetterdiń shógýi t.b.) jatady. Son­dyqtan, bizdiń zertteýler aýdanymyz Ortalyq Azııanyń seısmıkalyq belsendi aýmaqtarynan bastap Qazaqstannyń kómir ken oryndaryn nemese Mańǵystaý oblysynyń kómirsýtegi óndirý ken oryndaryna deıin qamtıdy. Árıne, bizdiń aqparattar ári qaraı qosymsha óńdeý­lerdi qajet etedi jáne onyń negi­zinde atqarýshy organdar tıis­ti sha­ralar qoldanady, mysaly, bel­gili bir aýmaqta qurylys jumys­taryn júrgizýge tyıym salý, bas­qa jerge kóshirý, ken óndirý jumys­taryn toqtata turý jáne t.b. Osy shara­lardyń bári halyqty apatty saldarlardan qutqarýǵa kómegin tıgizedi». Geodınamıkalyq zertteýler is júzinde bylaısha júrgiziledi: Jer seri­giniń geodezııalyq zert­teý­lerin júrgizý úshin, arnaıy tuǵyr­larǵa otyrǵyzylǵan, Leica fırma­synyń ekijıilikti GPS-qabyl­daǵyshtarynyń parki paıdalanylady. О́lsheýler ár 30 sekýnd saıyn oryndalady. Derekterdi óńdeý úshin arnaıy baǵdarlamalyq qamtamasyz etý qoldanylady. Túsirilimder dál­digi alǵashqy mıllımetrlerden tura­dy, ol dástúrli geodezııalyq ádis­terge qaraǵanda 3-5 ese joǵary. Odan soń jer betiniń qazirgi kezdegi kólde­neń jáne tik qozǵalystary jyl­dam­dyǵynyń kartasy jasalady, onda jyldamdyq rejimindegi aýytqý telimderi kórsetiledi. So­dan keıin jer beti jyljýynyń baqy­laýlary boıynsha jyljý kerneý­leri men deformasııalary esep­telip shyǵarylady. Kartalary qury­lady. Qala qurylystaryna kel­sek, onda, mysaly, Astana jáne Al­maty qalalary aýmaqtarynda radarly ınterferometrııanyń Jer serigi ádisimen túrli nysandardyń «shógýin» anyqtaýymyz múmkin. On­daı qaýipti nysandardy nyǵaıtý kerek. Bizdiń mamandardyń pikirinshe, biz mundaı zertteýler salasynda sheteldik mamandardan qalmaı­myz jáne álemdik tendensııalar aǵy­nymen kelemiz. Árıne, bizde de, shetelde de jer silkinisin boljaýdyń daýsyz, biregeı ádisi joq, biraq ta jer qoınaýy fızıkasyn zertteý úshin Jer serigi ádisterin paıdalaný qajet, bul bizdi osy saladaǵy problemalardy sheshýge jaqyndata túsedi. Taǵy bir aıta ketetin nárse – mundaı zertteýlerdiń qunyn aqshamen esepteý múmkin emes, sebebi, adam taǵdyry basty mańyzdy másele bolyp tabylady. Alen ASQAROV.