Tabys teńsizdigi tereńdep bara ma?

Ranking.kz zertteýine súıen­sek, qazir tabysy eń tómen azamattar men eń dáýlettilerdiń kirisi arasyndaǵy aıyrmashylyq 6 esege jetken. Eldegi jalpy tabystyń 24 paıyzy baqýatty azamattar­dyń enshisine tıesili bolsa, tabysy 1 mln teńgeden asatyn eńbekkerler sany nebári 112 myń adamdy nemese jumys isteıtinderdiń 3,3 paıyzyn ǵana qurap otyr. Al aıyna 100 myń teńgeden az tabys tabatyn azamattar sany 210 myńǵa jýyqtaǵan. 

Joǵary jalaqy eń aldymen qarjy jáne saqtandyrý salasynda tirkelgen. Bul salada 1 mln teńgeden joǵary tabys alatyndar úlesi – 13,9%. Aqparat jáne baılanys sektorynda – 12,6%, ǵylymı jáne tehnıkalyq qyzmet túrlerinde – 10,1%. Bul kórsetkishter el eko­nomıkasyndaǵy tabys teń­gerimsizdigin naqty aıqyndaıdy.

Al memlekettik qyzmettegi jaǵdaı basqasha. Aıyna 1 mln teńgeden kóp tabys tabatyndar 1%-ǵa da jetpeıdi. Tómen jalaqy alatyndar kóbine qyzmet kórsetý men aýyl sharýashylyǵynda. Ákimshilik pen qosalqy qyzmet kórsetý salasynda aıyna 100 myń teńgeden az tabys alatyndar – 18,4%. Aýyl sharýashylyǵynda mundaı adamdar – 12,2%.

Keıingi bes jylda eldegi múliktik teńsizdik te aıtarlyqtaı artqan. Global Wealth Report 2025 dereginshe, 2019–2024 jyldar aralyǵynda elimizdiń  Djını koeffısıenti 3 deńgeıge ósken. Bul koeffısıent tabysy joǵary ıakı tómen azamattardyń jaı-kúıin saralaıtyn kórsetkish. Eger ol 0-ge jaqyn bolsa, qoǵamda teńdik bar, al 1-ge ja­qyndasa, baılyq az ǵana adamnyń qolynda degen sóz. Bizdiń haldi joǵarydaǵy esepke qarap-aq baǵamdaı berýge bolady.

Mundaı úrdis tek bizde ǵana emes. Mysaly, Nıderlandta teńsizdik 5 deńgeıge, Aýstrııada 4 deńgeıge artqan. Al Qytaı men Qazaqstanda ósim 3 deńgeı, Úndistanda 2 deńgeıge kóbeıgen. Kerisinshe, keı damyǵan elderde jaǵdaı jaqsarǵan. AQSh, Fransııa jáne Fınlıandııada baı men kedeı arasyndaǵy alshaqtyq 3 deńgeıge qysqarǵan. Shveısarııa men Ulybrıtanııada da teńsizdik 2 deńgeıge tómendegen.

Ekonomıst Jaras Ahmetovtiń aıtýynsha, elde keıingi jyldary ekonomıkalyq ósim baıqal­ǵanymen, bul jetistik qoǵamnyń barlyq bóligine birdeı áser etip jatqan joq.

«Elimiz 2016–2021 jyldardaǵy tejelý kezeńin eńserdi. Ol kezde álemdik munaı baǵasynyń quldyraýy men COVID-19 pandemııasy ekonomıkany qıyndatqan edi. Keıingi jyldary jaǵdaı túzele bastaǵanymen, ósimniń nátıjesi qarapaıym halyqtyń ómirine aıtarlyqtaı yqpal etpegen. Kerisinshe, baı men áleýmettik az qamtylǵandardyń arasyn­daǵy alshaqtyq ulǵaıyp barady. Buǵan sebep kóp. Halyqtyń kóp bóligi ekonomıkalyq ózgeristerge belsendi aralaspaıdy. Bul olar­dyń damý úderisinen tys qalyp, áleýmettik teńsizdikti kúsheıtýine ákelip otyr», deıdi ekonomıst.

Al ekonomıst Saparbaı Jobaev máseleniń mánisi basqada deıdi. Oǵan birneshe faktor áser etip otyr.

«El ekonomıkasy keıingi jyldary aıtarlyqtaı damydy. Kórshi eldermen, ásirese TMD memleketterimen salystyrǵanda kórsetkishter jaman emes. Dese de birneshe tıimsiz sheshimder qarjylyq teńsizdik týǵyzyp otyr. Mysaly, zeınetaqy qoryndaǵy qarajatty erte sheship alýǵa ruqsat berý – sondaı sheshimniń biri. Úkimet belgili bir somadan artyq jınaqtaǵan azamattarǵa aqshasyn úı alýǵa nemese emdelýge jumsaýǵa múmkindik berdi. Bul baqýattylarǵa tıimdi boldy, sebebi olardyń shotynda qarajat kóp edi. Al qarapaıym azamattarǵa ondaı múmkindik jetpedi. Osy sheshimniń saldarynan aqsha aınalymy kóbeıip, jalpy ekonomıkada 9 trıllıon teńge kóleminde qozǵalys boldy. Bul baılardyń tabysyn arttyryp, ınflıasııany kúsheıtti. 2022 jyly elde ınflıasııa 23% deńgeıine jetti», dep túsindirip berdi sarapshy.

Onyń aıtýynsha, ekinshi sebep – jalaqy aıyrmashylyǵy. Úkimet ortasha jalaqyny 430 myń teńge dep kórsetedi. Biraq bul naq­ty jaǵdaıdy beınelemeıdi. Mysaly, on adamnyń toǵyzy 100 myń teńge alsa, bireýi mıllıon tabady. Ortasha eseppen bári 200 myń alady dep shyǵady. Shyndyǵyn­da, halyqtyń jartysynan kóbi 150-200 myń teńge shamasynda tabys tabady. Al mınıstrler, ákimder men ulttyq kompanııa basshylary aı saıyn 3-5 mıllıon teńge alady. Ár jyly ınflıasııany jeleý etip, óz jalaqysyn da ósirip otyrady. Al eden jýýshy men medbıke sııaqty qyzmetkerlerge bar bolǵany 10 myń teńge qosylady. Osylaısha, tabys aıyrmashylyǵy jyldan-jylǵa ulǵaıyp jatyr.

«Úshinshi mysal – sýbsı­dııa júıesi. Úkimet aýyl sharýa­shy­lyǵyna trıllıondaǵan teńge bólinip jatyr dep málimdeıdi. Biraq bul qarjy qarapaıym fermerge jetpeıdi. О́tinim berý júıesi kúrdeli, ınternet pen kom­pıýter qoljetimsiz. Al negiz­gi qarjy iri kásipkerler men olı­garhtardyń qaltasyna túsedi. Tańdanatyn shyǵarsyz, biraq osy túıtkilge janarmaı baǵa­sy­nyń da qatysy bar. Úkimet benzındi halyqqa arzan baǵamen usynamyz deıdi. Biraq munaı óńdeýmen aınalysatyn zaýyttar men iri kompanııa­lar memleketten júzdegen mıllıard teńge sýbsıdııa alady. Arzan janarmaı keıin kórshi elderge kontrabanda arqyly satylyp, tabys jeke qaltaǵa ketedi. О́zbekstan men Qyrǵyzstanda benzın baǵasy 400-500 teńge, al bizde 235 teńge shamasynda. Sol aıyrmashylyq arqyly al­paýyttar úlken paıda taýyp otyr. Benzındi shekaradan zańsyz ótkizý on jyldan beri toqtamaı keledi», deıdi S.Jobaev.

Sarapshy eger ádildik ornat­qymyz kelse, tabysy joǵary azamattar kóbirek salyq tóleýi kerek deıdi. Mysaly, aıyna 750 myń teńge tabatyndar 15%, mıllıon teńge tabatyndar 20%, al 1,5 mıllıonnan kóp tabatyndar 25% tóleýge tıis. Sonda ǵana bıýdjet tolyq, qoǵam teń bolar edi. Progressıvti salyq júıesi týraly Prezıdent 2019 jyly aıtqan edi. Biraq ony engizýge alty jyl ketti.

Máseleniń sheshimin salyqtan tabamyz ba dep, úńilsek, Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik kirister komıteti 2026 jyldan bas­tap jeke tabys salyǵyn esepteý erejeleri ózgeretinin aıtty. Endi tabysy joǵary azamattar kóbirek salyq tóleıdi. Komıtet qyzmetkeri Aıgúl Abbasovanyń aıtýynsha, jańa júıe progressıvti shkala túrinde engiziledi. Iаǵnı tabysy az adamdar burynǵydaı 10% mólsherlememen tóleıdi, al tabysy joǵary azamattar úshin salyq mólsheri artady.

«2026 jyldan bastap jyldyq tabysy 8500 AEK-ten (shamamen 36 mln teńge) asatyn jeke tulǵalar 15% mólsherlememen salyq tóleıdi. Salyq tek jalaqyǵa emes, azamattyń barlyq kirisine, ıaǵnı birneshe jumystan tabatyn tabysyna nemese shetelden alatyn kirisine de qoldanylady. Biraq jeke kásipkerlerdiń jáne dıvıdend ıeleriniń tabysy bul sanatqa kirmeıdi. Adam tabysty birneshe jerden alýy múmkin. Birneshe jumys isteıtinder bar, keıbiri jeke kásipten nemese shetelden de tabys tabady. Sol sebepti ár azamat óz kirisin jyl sońynda ózi eseptep, tabysynyń jalpy kólemine qaraı osy progressıvti shkalany qoldanýǵa tıis», deıdi maman.

Jalpy, ekonomıkada «Trickle-down economics» degen saıası kózqaras bar. Bul aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «baılyqtyń tamshylap túsý teorııasy» degendi bildiredi. Iаǵnı baılar men iri kásipkerlerdiń tabysy artsa, olardyń ınvestı­sııasy da kóbeıedi. Sol ınvestısııa jańa jumys oryndaryn ashady, ekonomıka jandanady, sóıtip qarapaıym halyqtyń da jaǵdaıy jaqsarady. Mysaly, kásipker jańa zaýyt salyp, júzdegen adamdy jumysqa alady nemese bıznesin keńeıtip, qyzmetkerlerdiń aılyǵyn kóteredi. Syrt kózge bul ekonomıkaǵa serpin beretindeı kórinedi. Alaıda kóptegen elde osy tátti teorııamyz tasada jatady. Kóptegen ekonomıs pen halyqaralyq uıymdardyń zert­teýleri mundaı júıe tabys­tyń shynaıy teń bólinýine alyp kelmeıtinin kórsetti. Baılyq kóbine joǵary taptyń ózinde qalyp, qarapaıym halyqqa tam-tumdap qana jetedi.

Biraq Danııa, Shvesııa, Nor­vegııa sııaqty elderde bul júıe durys jumys isteıdi. Memleket baı­lar­dyń salyǵynan túsken qara­jatty halyqqa qaıta baǵyttap, áleýmettik teńdikti saqtap otyr. Biz de osy jolǵa tústik, dittegen meje de alys emes shyǵar.