Qalam qıcaısa, qasiret

Atalǵan maqala jaryq kórgen soń, Batys jýrnalısteri Garet Djons pen Malkolm Maggerıdj Ýkraınaǵa jasyryn baryp, naǵyz shyndyqty jazyp, Ýolter Dıýrantıdiń neden jaltarǵanyn kúlli jurtqa jarııa etti. Ýolter Dıýrantı – Stalın bıligi tusynda Reseıdegi «The New York Times» gazetiniń menshikti tilshisi mindetin atqarǵan jýrnalıst. Ol ózin keńes bıliginiń vızantııalyq qupııalaryn meńgergen adam retinde kórsetti. Úlken gazettiń tilshisi retinde ol komıssarlarmen birge keshki as iship, ár jazbasynda Lenınniń sózderin bas taqyrypqa keltirip júrdi. Onymen qoımaı, «Metropol» qonaqúıiniń jumsaq dıvandarynda shalqyp otyratyn.

Bolshevızmnen úreılengen amerı­kalyq oqyrmandarǵa Dıýrantı jubatý ­mate­rıal­daryn jazyp, gazetterge usyn­dy. «Stalın esi aýysqan tıran emes, bolashaqty qa­lyp­­tastyrý jolynda kúresip júrgen qatal basshy ǵana» degendi de jazǵan sol edi. «Jumyrtqa jarylmaı, omlet jasalmaıdy», dep jazady ol 1933 jylǵy jazbasynda. Bul sóz tirkesi keıingi onjyldyqtar boıy Stalın saıa­satyn aqtaýdyń da, Dıýrantıdiń ózine arnalǵan epıtafııanyń da rámizine aınaldy. Dıýrantıdiń bul maqtaýlarynyń tasa­synda Qazaqstan men Ýkraına dalasynda ádeıi qoldan jasalǵan ashtyqtan qyrylǵan mıl­­lıon­daǵan adamnyń qańqa­lary shashylyp jatty.

Shyndyǵynda, Dıýrantıdiń reportajdary moraldyq jaltarýdyń na­ǵyz úlgisi edi. Bir ǵana mysal aıtaıyq. Stalın qoldan jasaǵan ashtyqtan Ýkraınada keminde 3,9 mıllıon adam qyr­ǵynǵa ushyrady. Osyny bile tura, estı tura Dıýrantı: «Eshqandaı ashtyq bolǵan joq, tek durys tamaqtanbaýdan týǵan aýrýlardan bolǵan ólim-jitim bar», dep jazdy. Garet Djons sııaqty sheteldik jýrnalıster keńes bıliginiń qylmysy men bolǵan shyndyqty jazyp, qaraqan basyn qaterge tikti. Al Dıýrantı olardy «asyra silteýshi» nemese «qasaqana ótirik taratýshylar» dep aıyptady. «Ashtyq týraly jazylǵan kez kelgen materıal­ ásirelengen nemese jaýlyq nıettegi propaganda», dep qasarysty ol. Al jeke áńgime barysynda brıtan dıplomattaryna mıllıondaǵan adam­nyń shyn máninde qyrylyp jatqanyn moıyn­da­ǵan. Osyndaı etıkalyq arsyzdyǵy men burmalaýshylyǵyna qaramastan ol 1932 jyly Pýlıtser syıly­ǵyn aldy, al onyń maqalalary AQSh-tyń eko­no­mıka­lyq daǵdarys kezindegi keıbir solshyl top­tarǵa keńes progresiniń «naqty beınesi» dep dáripteldi.

Qashanda ádilettilik óte baıaý ári kesh keledi. Qyrǵıqabaq soǵystan keıin muraǵat­­tar ashy­lyp, arhıvter sóıleı bastaǵanda, alapat ashtyqtan aman qal­ǵandar kýálik bergende, Dıýrantıge nálet aıtqandar kóbeıdi. Shyndyǵynda, ol bilip turyp qasaqana istedi me, ol jaǵy óz aryna belgili. Al onyń sol tusta jýr­nalıstik laýazymdy buldap, Stalınge kópe-kórneý qyzmet etkeni shyndyq. Bylaısha aıtqanda, bılik pen bedel­diń býyna arbaldy. Jýrnalıst Malkolm Maggerıdj bul oqıǵa týraly: «Men jýr­nalısterdiń ishinde bulaı ótirik jazatyndaryn eshqashan kórgen emespin», deıdi.

Ol Dıýrantıdi shyndyqqa satqyn­dyq jasa­ǵan adam retinde baǵalaıtynyn qosady. Ýolter Dıýrantı tek bir ultty aldaǵan joq, ol tarıh­taǵy eń qandy tırandardyń birin Batys­tyń senim ja­myl­ǵysymen búrke­me­leý­ge kómektesti. Sol úshin tarıh onyń betine máń­gilik qara tańba basa bermek.

Jýrnalısterdiń ne jazsa da shyndyqty jazýy – kez kelgen qoǵamnyń damýy men turaqtylyǵy úshin asa mańyzdy prınsıp. Bul kásibı etıka nemese mindet qana emes, sonymen birge qoǵamdyq senimniń, ashyq­tyq­tyń jáne ádildiktiń negizgi tiregi bolmaq. О́z kezeginde jýrnalıst qalamy ádilet­sizdikti, zańsyzdyqty, jemqor­lyq­ty nemese áleýmettik máselelerdi der kezinde jarııalasa,  qoǵamdy oılanýǵa, áreket etýge yntalandyrady. Shyndyqty jazǵan materıaldar – kóp jaǵdaıda ózgeris jasaýdyń alǵashqy qadamy.

Qalaı degenmen de, bul oqıǵa qazirgi qalam ustap júrgen ár jýrnalıske sabaq bolsa ıgi.