Keıingi jyldary elimizde kitap shyǵarý mádenıeti ilgerilep keledi. Jaqynda buǵan kózimiz taǵy bir jetti. Kórnekti qalamger, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Saýytbek Abdrahmanovtyń 10 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń mazmun baılyǵyn, qurylymdyq sıpatyn, jarııalanǵan eńbekterdiń taqyryptyq túzilisin, ǵylymı aqparatynyń dáldigin bylaı qoıǵanda, taza baspa týyndysy retindegi deńgeıi de joǵary eken. Kózdiń jaýyn alady. Qolymyzǵa tıgen sol qazynamen tanysyp shyqqannan keıin qadirli aǵamen habarlasyp, jańa basylym jaıynda áńgime qurýǵa asyqtyq.
– Saýytbek aǵa, 10 tomdyǵyńyz qutty bolsyn! Ádette kitap týraly sózdi onyń mazmunynan, mátininen bastaıdy ǵoı. Áıtse de, alǵashqy suraǵymyzdy basylymnyń kózben kórip, qolmen ustaǵannan-aq birden razy etetin polıgrafııalyq sıpatyna baılanysty qoıǵym kelip otyr. Kitap qaıda basyldy?
– Rahmet. Basylymnyń siz aıtqan polıgrafııalyq sıpatyna keleıin. 10 tomdyqty Almatydaǵy «Merekeniń baspalar úıi» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi shyǵardy. Baspanyń biraz ónimin burynnan baqylap, baǵalap júretinmin. Ásirese Ábish Kekilbaevtyń 80 jyldyǵyna oraılas jaryq kórgen jazýshynyń 20 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń symbaty (ıá, kitap ta symbatty bola alady, bolýǵa tıis!) sondaı súısindirgen edi. Baspagerler dermantınmen qaptalǵan «jetinshi tystaý» («sedmoı pereplet») dep sóıleıtin terideı jumsaq muqabasy da, sál sarǵyshtaý, jep-jeńil, sapaly fın qaǵazy da qyzyqtyrǵan. 500 bettik kitaptyń salmaǵy ádettegi 300 bettik kitaptyń salmaǵyndaı ǵana bolady. Sol muqaba da, sol qaǵaz da atalǵan baspada barshylyq eken. Kóptomdyqtyń kólemdi kitaptarǵa jarasatyn, mátinge syıymdy 70h100 pishimimen basylýy, qariptiń sátimen tańdalýy, jol arasyndaǵy qashyqtyqtyń dál saqtalýy, ár taraý turmaq, ár maqalanyń bólek-bólek berilýi de kóńilden shyqty.
– Iá, aıtary joq, on tomdyǵyńyz qyzdyń jıǵan júgindeı shyǵypty. Al endi basylymnyń ózindik sıpatyna aýyssaq...
– Bul turǵydan aldymen aıtatyn jaı – osy on tomdyqtyń meniń jýrnalıstik jolymnyń úlken bir bıigi ekendigi. Ekinshi jaǵynan bul kóptomdyq jalpy jýrnalıst eńbeginiń janýy, baǵalanýy deýdiń de artyǵy joq. Naqty aıtqanda, buǵan deıin negizgi ustanǵan joly gazet jýrnalıstıkasy bolyp keletin qazaq qalamgeriniń uzyn sany shamamen 320 baspatabaqtyq, jalpy kólemi úlken pishimmen 5000 betke jýyq týyndysy birigip shyǵa qoımaǵanyn da basyn asha kórsetýdiń jóni bar. Kóptomdyqqa kúndelikti gazettik janrlarǵa (maqala, ocherk, suhbat, resenzııa, esep, sholý, reportaj, t.b.) qosa, ádebıettaný, mádenıettaný, ónertaný, saıasattaný, tarıhtaný baǵyttaryndaǵy eńbekter de kirgenimen, solardyń báriniń bastaýynda myna ómirdiń bar qubylysyn, bar qyryn qatar kórýge múmkindik ashqan jýrnalıstıka turǵany talassyz. Sondyqtan bul basylymnyń dúnıege kelýine óz basym o bastan janym súıgen jýrnalıst mamandyǵy negizgi sebepker dep bilemin. Jýrnalıstıka shalt jazýǵa da, qalt jibermeýge de úıretedi.
Mamandyqtyń mán-mańyzyn sonshalyqty sergek sezingen bir sátimdi eske túsirgim kelip otyr. Osydan dál 49 jyl buryn, 1976 jyldyń jazynda Máskeýde jas jýrnalısterdiń búkilodaqtyq semınar-keńesi ótti. Ideologııaǵa qatty kóńil bólinetin kez. Jıyrma bes pen otyzdyń arasyndaǵy qylqandaı jastar aldynda keńes jýrnalıstıkasynyń kileń bir yǵaıy men syǵaıy sóz sóıledi, baı tájirıbesin bólisti. Solardyń biri – ataǵy jer jarǵan pýblısıst Genrıh Borovıktiń jýrnalıst jumysynyń qadiri jaıynda aıtqany esimde qalyp qoıdy. «Myna dúnıede óziniń bir ómirinde júzdegen jannyń ómirin súrip kórgendeı kúı keshetin, ondaǵan kásip ıesiniń tynys-tirshiligin sezinetin eki mamandyq bar. Olardyń qandaı mamandyqtar ekenin bilesizder me?», degen edi Genrıh Avıezerovıch. Qol kótergen jigit: «Bireýi – akter mamandyǵy. Akter patsha da bolady, baqtashy da bolady, soldat ta bolady...» degen turǵyda aıtty da toqtap qaldy. Basqa eshkim sýyrylyp shyǵyp, onyń sózin tolyqtyra qoımady. Ne aıtaryn kútip turmyz. «Ekinshi mamandyq – jýrnalıst. Sizder tańdaǵan mamandyq», dedi metr. Bárimiz serpilip sala berdik. Sóıtti de, sózin bylaı jalǵady: «Jýrnalıst bir aptada dárigerdiń, kelesi aptada muǵalimniń, odan keıingi aptada sportshynyń ishki dúnıesine enip, solardyń keıpine kirip jatady, sol mamandyqtardyń báriniń de jaı-japsaryn jalpylama bolsa da jan-tánimen sezine alady. Sondyqtan da sizder – adamǵa bir-aq ret beriletin myna ómirde tirshiliktiń barynsha kóp qyryn kórýge múmkindik jasaıtyn eń jaqsy mamandyqty tańdaǵan baqytty adamsyzdar»... Osy sózdi umytqan emespin. Jýrnalıstik joldy tańdaǵan jastar bile júrsin dep eske salyp jatyrmyn. Ýnıversıtet stýdentterine dáris oqyǵanda da osy jaıdy aıtýdy umytpaımyn.
Iá, jýrnalıst – baqytty mamandyq, baqytty bolýǵa barynsha keń jol asha alatyn mamandyq. Neshe túrli adamdardyń ómirin súrip kórýdiń, neshe túrli kásiptiń qyr-syryn sezinip qalýdyń syrtynda, bul mamandyqtyń saǵan syılaıtyn múmkindiginiń ózi qyrýar.
– Kóptomdyqtyń qurylymymen tanystyryp ótseńiz.
– Birinshi tom «О́ner ólkesi» dep atalady. Ondaǵy materıaldar «Stýdent dápterinen», «Sosıalıstik Qazaqstannyń» sarǵaıǵan betterinen», «Erkin eldiń «Egemeninen» degen taraýlarǵa toptastyrylǵan. Atynan bári kórinip tur. Stýdenttik jyldarda kınoresenzııany kóp jazǵanmyn, sol kezdegi Odaqqa aty málim biraz óner adamdarymen suhbat jasaǵanmyn. Eń ataqtysy – Shyńǵys Aıtmatov. Jazýshymen sol suhbattyń jarııalanǵanyna da 50 jyl tolyp ketti degenge qazir ózge turmaq, ózim de zorǵa senemin... Aıtqandaı, dál sol suhbat gazetke shyqqannan eki kúnnen keıin «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti redaksııasynyń Ádebıet jáne óner bólimine jumysqa qabyldanǵan edim.
Ekinshi tomnyń aty – «Ádebıet álemi». Ol osydan tup-týra 55 jyl buryn, ıaǵnı ýnıversıtetke túspeı turǵanymda «Juldyz» jýrnalyna (1970 jyl, №5) jarııalanǵan resenzııadan bastalyp, ustazym Seıit Qasqabasovtyń 80 jyldyǵyna arnalǵan maqalamen («Egemen Qazaqstan», 2019 jyl, 1 mamyr) aıaqtalady. Osylaı tomnan tomǵa kóship aıta bereıin be?
– Iá, bul shaǵyn suhbattyń maqsaty kóptomdyqty aıqara ashý emes, jańa basylym jóninde oqyrmanǵa baǵyt-baǵdar berý ǵoı.
– Úshinshi, tórtinshi, besinshi, altynshy, jetinshi tomdar – osy basylymnyń basty ereksheligi. О́ıtkeni olarda 2001–2021 jyldar ishindegi pýblısıstıka toptastyrylǵan. Bári de gazetke shyqqan kúıinde jarııalandy. Bári de jahandaný jaǵdaıyndaǵy jańa jýrnalıstıkanyń ónimi, bútin bir dáýirdiń dereknamasy, óz ýaqytynyń úni. Olarǵa solaı qaraý kerek. Maqalalarynyń jalpy kólemi 2500 betke jýyq kólemdi bes tomǵa basy biriktirilgenin kórý de jýrnalıst úshin edáýir abyroı dep bilemin. Bir kezderi ádebıetke ýaqtyly aýysyp ketpegen, áńgimege, povestke, romanǵa qulash urmaǵan burynǵy redaksııa qyzmetkerin «gazetchık kúıinde qaldy» dep sóıleıtin, jazýshy bolmaǵannyń bárin bola almaǵandaı qaraıtyn túsinik, qudaıǵa shúkir, bizde ábden eńserildi. Ásirese táýelsizdik tusynda jýrnalıst sóz maıdanynyń aldyna shyqty, pýblısıstiń qalamgerlik mártebesi bıikteı tústi. Bul tomdarda san taqyryptaǵy, san janrdaǵy gazet materıaldary, álemniń qıyr-qıyrynan joldanǵan saparnamalar, kórnekti tulǵalarmen suhbattar engizilgen. Olardyń arasynda Qasym-Jomart Toqaev, Nursultan Nazarbaev, Emomolı Rahmon, Edýard Shevardnadze, Báıken Áshimov, Tóregeldi Sharmanov, Valerııa Porohova, Marta Brıll Olkott, Berdibek Saparbaev, Baqtyqoja Izmuhambetov sııaqty memleket tulǵalary, Ǵabıt Músirepov, Shyńǵys Aıtmatov, Sergeı Mıhalkov, Oljas Súleımenov, Nurmuhan Jantórın, Mıhaıl Ýlıanov, Lıýdmıla Zykına, Bıbigúl Tólegenova, Natalıa Arynbasarova, Andreı Konchalovskıı, Sergeı Solovev, Asanáli Áshimov, Sábıt Orazbaev sııaqty ádebıet pen mádenıet qaıratkerleri bar.
Osy gazettiń betinde kóp jyldar boıy «Álemge áıgili» atty avtorlyq aıdarmen tanymdyq maqalalar jarııalap kelgenimdi kózi qaraqty jurtshylyq biledi. Segizinshi tomda sol aıdardyń aıasynda 2002 jyly shyqqan «Muhammed paıǵambardan» 2015 jyly basylǵan «Shanaqqalaǵa» deıingi aralyqtaǵy 67 maqala qamtylǵan. Toǵyzynshy tom aýdarmatanýshylyq jáne pýshkıntanýshylyq eńbekterden, atap aıtqanda, óleń aýdarmasynyń teorııasy men poetıkasyn taldaǵan «Tóltýma men teltýma» zertteýinen jáne «Pýshkıntaný paraqtary» degen taraýǵa biriktirilgen maqalalardan turady.
Onynshy tom – «Abyz Ábish» atty mádenıettanýshylyq zertteý. Ol kitap jurtshylyqqa táp-táýir belgili.
– Osy tomdyqtar shyǵarmashylyǵyńyzdy tolyq qamtı ma?
– Molynan qamtıdy. Negizinen qamtıdy. On tomdyqqa «Táýelsizdik shejiresi», «Adamzat kúntizbesi» degen kitaptar, HH ǵasyrdaǵy qazaq poezııasynyń qos tomdyq avtorlyq antologııasy, orys tilindegi «Koran ı Pýshkın», «Perevod poezıı ı poezııa perevoda» atty kitaptar, 2021 jyldan bergi baspasóz materıaldary, osy arada kitap baspaǵa 2021 jyldyń aıaǵynda tapsyrylǵanyn eskerte keteıin, sondaı-aq orys tilindegi maqalalar men suhbattar (olardyń da kólemi bir tomǵa baryp qaldy) kirgen joq. «Kirmeı qaldy» demeımin. Táýbe. Qanaǵat kerek. Aldaǵy ýaqytta olar da, bıyl shyqqan 600 bettik «Alyp Abaı» atty zertteýim de qaıta basyla jatar dep úmit etemin. Júgirte sholyp, sanamalap qana shyqqan osy eńbektiń ózi jýrnalıstik joldyń jaqsy jemisi dep bilemin.
– Qomaqty eńbek eken. «Jýrnalıstik joldyń jeńisi» dese de jarasqandaı. Taǵy da qutty bolsyn deımiz. Jazaryńyz taýsylmasyn. Aldaǵy 75 jyldyǵyńyzǵa tolaıym tabyspen baratynyńyzǵa senemiz.
– Osy on tomdyqtaǵy jarııalanymdardyń toqsan paıyzdaıy qara shańyraq gazette qyzmette júrgende jazylǵanyn aıryqsha aıtqym keledi. Japyryp jumys istegen jaqsy jyldarym ótken bas basylymǵa taǵy da razylyǵymdy bildiremin.
Áńgimelesken –
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»