Álemge áıgili babamyz Ál-Farabı: «Adamǵa eń birinshi bilim emes, rýhanı tárbıe berilýi kerek, tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy», degen eken. Sol ataly sózdi eskergen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev urpaq tárbıesine aıryqsha mán berip, udaıy kóńil bólip otyrǵandyqtan, elimizdiń bilim salasynda seń qozǵalǵandaı serpindi betburys jasaldy.
Naqty aıtsaq, ótken oqý jylynda mektepterde «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasy engizildi. Barlyq óńirde balalarǵa arnalǵan Psıhologııalyq qoldaý ortalyǵy ashyldy. Bıyl Ulttyq quryltaıdyń Býrabaıda bolǵan tórtinshi otyrysynda Memleket basshysy tárbıe jumysy ártúrli qujatpen retteletindikten, shashyrańqylyqqa jol berilgendigin synaı kelip, birtutas baǵdarlama qabyldaýdy tapsyrǵan edi. Osy tapsyrmaǵa sáıkes «Adal azamat» birtutas tárbıe baǵdarlamasy ázirlenip, bıylǵy oqý jylynda memlekettik jáne jekemenshik mektepterdiń barlyǵynda júzege asyryla bastady. Ol Prezıdent usynǵan «Adal azamat – adal eńbek – adal tabys» ıdeologııalyq qaǵıdasymen úndes. Jobany úılestirýshi – Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń málimdeýinshe, tárbıe júıesi jalpyulttyq qundylyqtarǵa negizdelip, mektep, ata-ana jáne qoǵam arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Baǵdarlamany júzege asyrý alǵash ret jekemenshik mektepterge de mindettelgeni tárbıe jumysynyń el kóleminde biryńǵaı standartpen júrgizilýine ári barlyq oqýshy úshin teń orta qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Mektepterdegi tárbıe isi memlekettik organdarmen, quqyq qorǵaý, densaýlyq saqtaý, ishki saıasat salasyndaǵy qurylymdarmen tyǵyz baılanysta júrgiziledi. Aı saıyn belgilengen arnaıy taqyryptar sabaq pen synyptan tys is-sharalardy bir-birimen sabaqtastyrady. Ádildik, eńbekqorlyq, patrıotızm syndy qundylyqtar oqý úderisiniń ózegine aınalyp otyr. Mektep qyzmetine «О́negeli 15 mınýt», kúı áýenimen qońyraý soǵý, ulttyq oıyndar sekildi jańa formattar engizildi. Sondaı-aq árbir oqýshynyń mektepten tys ómirlik tájirıbesin baıytýǵa da erekshe kóńil bólý kózdelgen. Buǵan deıingi «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasy aıasynda «Qamqor» (ekologııa jáne volonterlik), «Eńbegi adal jas óren» (eńbekke baýlý jáne mamandyqqa baǵdar), «Smart Bala» (IT jáne ınnovasııalyq oılaýdy qoldaý), «Shabyt» (óner men mádenıet arqyly rýhanı damý), «Ushqyr oı alańy» (pikirsaıys pen zııatkerlik oıyndar), «Balalar kitaphanasy» (oqý saýattylyǵy men kitap mádenıetin damytý) sekildi 6 iri joba júzege asyrylǵan edi. Qazir solarmen qatar, quqyqbuzýshylyq pen balalar arasyndaǵy qaýiptiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan «Sıfrlyq álemde qaýipsiz qadam», «Býllıngten qorǵan!», «Qaýipsiz qoǵam» jobalary qolǵa alyndy. Árıne, urpaq tárbıesine osyndaı betburysty bekemdeı túseıik desek, áli de oılanarlyq jaılar bar.
Jýyrda elordaǵa jaqyn ornalasqan Qosshy qalasynda turatyn belgili kıno jáne teatr akteri Nartaı Saýdanbekuly áleýmettik jelide: «Keıingi kezde kenje qyzymnyń oqýy qatty alańdata bastady. Tiliniń orysshasy basym. Kóp qazaqy sózdi uǵa qoımaıdy. Synyptastary «shalaqazaq» dep mazaqtap, qysym da kórsetedi eken. Sodan bolar, mektepke barýǵa esh qulqy joq. Barǵan kúnniń ózinde úıge tezirek qaıtqysy kelip turady. «Men aýyryp otyrmyn, muǵalimnen surap alyńyzshy», degen kúnderi, sabaqtan ketip qalǵan kezderi az bolǵan joq. Oılana kele mektebin aýystyrý kerek dep sheshtik. «Qazaqsha oqı beremin», dedi qyzym. Sol kezde elordadaǵy «Qazbilim» ulttyq lıseıi jaıly jaqsy pikir estidim. Sóıtip, qyzymyz jetinshi synypty jańa oqý ordasynan bastady. Mine, úshinshi aıdy támamdap jatyr. Dán rızamyz. Tańerteń turýy qıyn qyzymyz qazir tańǵy saǵat 6-da oıanady. Sebebi Qosshydan Astanadaǵy lıseıge deıin – 1 saǵattyq jol. Sabaqqa keshikkisi kelmeıdi. Dombyra da úırenip, qazir eki-úsh kúıdi meńgerip qalǵan jaıy bar. Qazaqshasy da túzelip keledi. Eń bastysy, burynǵy mektebi men synyby týraly teris pikir aıtyp otyratyn qyzymyz qazir: «Jańa mektebim unaıdy», deıdi.
Bul lıseıdiń taǵy bir jaqsy jaǵy – oqýshylar men muǵalimder arasyndaǵy baılanys basqasha. Balany oqytyp qana qoımaı, úlken hám kúrdeli ómirge beıimdep, ulttyq qundylyqty mol sińirgen tulǵa bolyp shyǵýyna atsalysatyn bilim ordasy bolyp kórindi maǵan», dep jazdy. Demek, «Qazbilim» ulttyq lıseıi sııaqty ulttyq tárbıege basa den qoıǵan bilim uıymdarynyń oń tájirıbesin keńinen taratý qajet.
Ortaǵa salar taǵy bir oı – halqymyzdyń «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń», degen danalyq sózin de jete eskergen jón. Sebebi kez kelgen bala úshin otbasy tárbıesiniń, ata-ana ónegesiniń mańyzy zor. Bir mysal: keńes zamanynda ákesi saýdamen aınalysatyn jumysshylar kooperatıvin basqarǵandyqtan, molshylyqta ósken erke-totaı tanysym aqshaǵa, dúnıe-múlikke óte qumar edi. Keıin zootehnık mamandyǵyn alyp, qyzmet qýyp, baılyq jınady. Aqyry aýdan ákimi bolyp turǵan kezinde para alyp ustalyp, birneshe jylyn temir tordyń arǵy jaǵynda ótkizdi. Sol kisiniń uly da ońaı baıý jolyna túsip, uıymdasqan qylmystyq toptyń múshesi boldy. Quqyq qorǵaý organdarynan boı tasalap júrip, Astanadaǵy ákesiniń jeke úıine kelip tyǵylǵan eken. Onyń izine túsken krımınaldyq polısııa qyzmetkerleri arnaıy maqsattaǵy bólimshe jaýyngerlerimen birge úıdi qorshaýǵa alyp, qarsylaspaı berilýin talap etken. Istiń nasyrǵa shabatynyn túsingen ákesi qylmysker ulyn qolynan jetelep ákelip, polıseılerge tapsyrýǵa májbúr bolypty. Balasyn dúnıeqońyz qylyp tárbıelegenine qatty ókindi me eken, kim bilsin, sol tanysym arada birer aı ótkende mıyna qan quıylyp, ómirden mezgilsiz ozdy...
Osy oraıda erterekte Petropavl qalasyndaǵy Safýan Shaımerdenov atyndaǵy qazaq klassıkalyq gımnazııasynda kórnekti jazýshynyń «Bir taba nan» áńgimesi boıynsha ótkizilgen oqyrmandar konferensııasyna qatysqanym esimnen ketpeıdi. Oqýshylar atalǵan shyǵarmany oqyp keremet áserlenip, óz pikirlerin tebirene ortaǵa salǵan edi. Mundaı shyǵarmalardyń tárbıelik mańyzy zor ekendigi sózsiz.
О́z basym ákem erte qaıtys bolyp, bala kezimde jetimdiktiń taqsyretin tartyp óstim. Ásirese joqshylyq qolymdy baılap-matap, qatty qınalǵan kezderim boldy. Sonda turmys taýqymetinen qutylyp, baılyqta shalqyp ómir súrem dep armandadym. Biraq áýeli Djek Londonnyń «Martın Iden» romanyn, odan keıin Oralhan Bókeı men Dýlat Isabekovtiń shyǵarmalaryn qyzyǵa oqyǵan soń ómirge kózqarasym kúrt ózgerip, rýhanı baılyqty materıaldyq baılyqtan joǵary qoıdym. Sol sebepti adaldyq pen ádildik jarshysy – jýrnalıst mamandyǵyn tańdadym. О́z tańdaýyma ókingen emespin. «Kitap – adamnyń eń jaqsy dosy», degen sóz ras.
О́kinishke qaraı, uzaq jyl boıy urpaq tálimine onsha kóńil bólinbeı, rýhanı qundylyqtar quldyrap, aqshaǵa, dúnıe-baılyqqa tabynýdyń saldarynan sybaılas jemqorlyq indetke aınalǵan qoǵamymyzda mundaı mysal az emes. Sondyqtan da mektepterdegi synyp jetekshileri qaramaqtaryndaǵy shákirtterin qandaı qundylyqtar qyzyqtyratynyna, olarǵa ata-analary qandaı tárbıe berip júrgenine muqııat nazar aýdarsa, quba-qup. Materıaldyq ıgilikterge basymdyq berilgen otbasylarda tárbıelenip júrgen balalardyń boıyna rýhanı qundylyqtardy darytý joldaryn izdestirse, ıgi. Sondaı joldyń biri – oqýshylarǵa kórkem ádebıetti oqytý. Bul rette Memleket basshysynyń: «Ashyǵyn aıtsaq, ınternetti talǵamsyz paıdalaný bala tárbıesine teris yqpal etip jatyr. Bul, ókinishke qaraı, aqıqat. Balalar túgili, ata-analar da áleýmettik jelidegi maǵynasyz kontentke tym áýes. Biz, eń aldymen, jastardy kitap oqýǵa baýlýymyz kerek. Sonda jappaı kitap oqıtyn ultqa aınalamyz. Shyn máninde, ozyq oıly ult bolýdyń eń tóte joly – kitap oqý. Sondyqtan kitap oqý mádenıetin qoǵamda barynsha ornyqtyrýymyz kerek», degen pikiri kimdi bolsyn oılandyrýǵa tıis.