Bıyl Ońtústik óńiriniń halqy tarıhshy, aýdarmashy, jazýshy Dýlat Turanteginiń 90 jyldyq mereıtoıyn keń kólemde atap ótti. Merekelik is-shara kózi tirisinde negizin qalap, on úsh jyl alǵashqy dırektory bolǵan Sultanbek Qojanov atyndaǵy ólketaný murajaıynda arnaıy múıistiń ashylýymen bastaldy. Mádenıet úıinde Dýlat Turanteginiń qaıratkerlik jáne shyǵarmashylyq eńbegine arnalǵan keń kólemdi merekelik is-shara uıymdastyryldy. Sozaq aýdanynyń ákimi Muhıt Turysbekov, Dýlat aǵanyń kózin kórgen, qyzmettes bolǵan azamattar men shákirtteri uzaq jyl úıinde jınaǵan mol kitap qoryn aýdandyq ortalyqtandyrylǵan kitaphanaǵa aldyryp, «Dýlat Turantegi atyndaǵy oqý zalyn» ashý, ómiriniń sońynda jazyp ketken Sozaq óńiriniń tarıhı ensıklopedııasyn aýdannyń 100 jyldyǵy qarsańynda jaryqqa shyǵarý máselesin oryndy kóterdi.
...Atqaryp júrgen sharýasy men elmen aralasý úlgisine qarap keıingiler boı túzegen aǵalardyń biri – Sozaqta týyp-ósip, bar ǵumyryn aýylda ótkizgen, álemdik bilim qunaryn boıyna jıǵan, belsendi ómir saltyn ustanǵan sırek talant ıesi Dýlat Turantegi edi. Stýdent kezimizde Almatyda Táken Álimqulov, Tólegen Toqbergenov, Asqar Súleımenovterge jolyqqanda olar aýyldyń amandyǵyn surap, áýeli Dýlat Turanteginiń esimin aýyzǵa alatyn. Oqyǵan-toqyǵany kóp, kez kelgen taqyrypta oıyn júıelep jetkize alatyn, bilimdi azamatty eske alýy — onyń qabilet-qarymy men oıshyldyǵyn baǵalaǵany dep túsinetinbiz. Ol aǵalarymyz jyl aralatyp Sozaqqa joly túskende de Dýlat aǵaǵa sálem berip, áńgime-dúken qurǵandy unatatyn. Bul kezde Dýlat Turantegi aýdandyq partııa komıtetinde jaýapty qyzmet atqaratyn. Asqar Súleımenov kabınetinde otyryp, qaǵazdan bas kótermeıtin joldasyna: «Myna qarjymyńmen nar túıeniń júgin kóterip júrip, bul sharýanyń ushtyǵyna shyǵar ma ekensiń?» degen eken. Sol kezeńniń saıasatyn kúıttep, mindetin atqarmaýǵa sharasy joq, joǵary jaqqa partııa komıtetiniń bar qaǵazyn saýatty jazyp, jóneltýdi júktep qoıǵan. Sol kezde sarylyp qaǵaz jazýdan qoly bosamaıtyn onyń jaı-kúıine janashyrlyq tanytqan Asekeńniń oıyn endi túsingendeımiz. Partııalyq qyzmette júrip te álemdik órkenıet jańalyǵynan tysqary qalmady, mádenıet pen ádebıettegi, ǵylym men tarıhtaǵy, ozyq oı, aǵymdardy Máskeý men Almatydan shyǵatyn gazet-jýrnaldardan, kitaptardan oqyp, ýaqyt kóshine ilesýge umtylyp baqty. Sozaqtyń keshegisi men búgininen habary mol Dýkeńdi aýdanǵa kelgen jýrnalıst pen ǵalym, kókiregi oıaý jannyń bári taýyp alatyn. Partııa taraǵan kezde Dýlat Turantegi aýdandaǵy Sultanbek Qojanuly atyndaǵy tarıhı-ólketaný murajaıyn ashýǵa kirisip, qundy jádigerlermen qamtýǵa kúsh saldy, alǵashqy dırektory boldy. Sozaqtyń kóne tarıhyna qatysty qundy derekterdi jınaqtap, ǵylymı izge túsirip berdi. Osy eldiń ótkeni men búgini, keleshegi týraly sóz qozǵalǵan alqaly jıyndarda Dúkeńniń oıy kóptiń kóńilinen shyǵyp jatatyn. Aýdan basshylary ozyq oıly azamatpen keńesip, aqyl-oıyn qaperge alatyn. «Shirkin-aı, Dýlat aǵamyz da keshegi Asqar men Tólegen dostarymen birge Almatyǵa ketip qalǵanda qazaq ádebıeti kóshiniń belortasynan laıyqty ornyn alǵan bolar edi-aý!» degen oı qylań beretin. Úzdiksiz oqyp-toqyp, qazaqtyń óńsheń yǵaı men syǵaıy bas qosqan zııaly ortada, báseke qyzǵan jerde kórkem oı shyńynyń bıigine qulash urar ma edi?
Orta mektepti aýylda bitirip, Almatydaǵy memlekettik Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń til-ádebıet fakýltetine oqýǵa tústi. Aýdanynyń «Jýantóbe», «Sholaqqoǵan» orta mektepterinde muǵalim bolyp eńbek jolyn bastap, komsomol qyzmetine kiristi. Bólim meńgerýshisi, birinshi hatshy boldy. 1962–1964 jyldary Almaty joǵary partııa mektebinde oqydy. Izdenýshi retinde fılosofııadan kandıdattyq emtıhan tapsyrdy. Turmys jaǵdaıyna baılanysty elge oralyp, 1964–1994 jyldary ákimshilik qyzmetin shıyrlady. Shyǵarmashylyq jumyspen stýdenttik kezden aınalysty. Alǵashqy óleńderi 1955 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde, 1956–1958 jyldary «Juldyz» jýrnalynda jarııalandy. Álemniń klassık aqyndary Gete, Shıller, Geıne, Gıýgo, Petefı, Tagor, Pýshkın, Lermontov, Nekrasov, Fet, Tıýtchev, Esenın, Blok, Pasternak, Mandelshtamm, Ǵamzatov, Voznesenskıı, Rojdestvenskıı, Vysoskıılerdiń úzdik óleńderin aýdardy. Kóptegen tárjima óleńderi «Álem ádebıeti» jýrnalynda jaryq kórdi.
Kórkem shyǵarmaǵa jaýapkershilikpen qarady. Baspalar men gazet-jýrnaldarǵa jazǵandaryn oryndy-orynsyz tyqpalaı bermedi. Sozaqtan shyqqan Táken Álimqulov, Tólegen Toqbergenov, Asqar Súleımenov, Kerimbek Syzdyqov, Rahmanqul Berdibaı tárizdi aıtýly qalamgerlermen ádebıet pen óner týraly pikir alysyp, suhbattasqanynyń paıdasy bolar, ár jyldary «Synshy, ǵalym Rahmanqul Berdibaı», «Asqar álemi», «Synshy Tólegen Toqbergenov» atty ádebı portret kitaptaryn jazdy.
Alǵashqy jyr jınaǵy 1994 jyly «Kókeıtesti» degen atpen jaryq kórdi. Aqyn óleńderiniń beıneli, órnekti bolǵanyna mán beredi. Tabıǵattyń kórkem sýretimen shektelip qalmaı, sol sulý kórinisti adamnyń jan dúnıesimen qabystyryp, fılosofııalyq oı túıetin. Aqyn óleń jazýdy beıneli oılaý dep túsinip, árdaıym osy kórkemdik kredosynan aınymaıdy. «Besin aýyp barady» óleńder jınaǵy Dúkeńniń poezııa álemindegi ózindik úni men qoltańbasyn kórsetip berdi.
Avtordyń qalam qýaty tarıhı taqyrypqa qulash urýdan baıqaldy. Uzaq jyldyq izdenisiniń jemisi retinde 1996 jyly «Baba Túkti Shashty Áziz», kelesi jyly «Shoǵyrdaǵy jaryq juldyz» (memleket qaıratkeri Sultanbek Qojanuly týraly), «Qaıran qarttarym» (poema) kitaptary ómirge keldi. «Jandaýys» (poemalar jınaǵy saıası qýǵyn-súrgin taqyrybyna arnaldy), 1998 jyly «Tarıhı tuǵyr» (Sozaq aýdanynyń tarıhy), 1999 jyly «Ysqaq bab» (ıslamnyń qazaq dalasyna kelý tarıhyn zertteý ocherkteri), 2003 jyly «Kóne de jańa Sozaq» (pýblısıstıkalyq albom), 2005 jyly «Biz jaýyngerlik paryzdy ótedik», 2006 jyly «Tarıhtyń tań shapaǵy» (Baba Túkti Shashty Áziz týraly), 2008 jyly «Tarıhy tereń» — Sozaq aýdanynyń tarıhy, 2009 jyly «Baq juldyzy joǵary» esse-roman kitaptaryn shyǵardy. Kórkem ádebıet synymen de aınalysyp, esse-syn kitaptar jazyp, merzimdi baspasóz betinde «Eger men synshy bolsam» jáne «Talǵam tarazysy» atty maqalalar jazdy.
Shyǵarmalary týraly ár jyldary tanymal synshy-ǵalymdar – R.Berdibaı, N.Ǵabdýllın, T.Kákishevter baǵa berip, K.Syzdyqov, Z.Serikqalıev, T.Toqbergenovter jazǵan kitaptaryna alǵysóz jazyp, jaǵymdy pikir bildirdi. Professor N.Ǵabdýllın «Synshy, ǵalym Rahmanqul Berdibaı» atty ádebı portret kitabyna jazǵan alǵysózinde: «Bul eńbegi Dýlat Turantegin taǵy bir qyrynan tanytqandaı. Ol bul týyndysynda maman zertteýshi atqaratyn iske qol artqan. Bul eńbekte tek qazaq ádebıeti ǵana emes, álem ádebıetiniń qazynasynan habary mol, talǵamy bıik zerdeli oqyrmannyń adal lebizi dep qaraǵan abzal», degen ǵylymı baǵa beredi. «Dala búrkiti, qońyr ul», kúıshi Súgir týraly «Kúıshi-Qyzyr», «Atabaı saqy», ózge de poemalary engen «Jandaýys» poetıkalyq jınaǵyna belgili synshy Zeınolla Serikqalıev: «Dýlat Turantegi — Sozaq óńirinde jastaıynan jaýapty qyzmetterge belsene aralasyp, óz paryzyn abyroımen atqaryp kele jatqan, ómirdiń ózinen oqyp, árli-berli rýhanı asyl qazynalardy óz betinshe izdene júrip bilimin baıytqan zııaly azamattardyń biri. Taǵdyrdyń ózine bergen syıy – Tólegen Toqbergenov, Asqar Súleımenov sııaqty kúni keshege deıin tirshilik qyzyǵyn birge bólisken aıaýly arystardyń júregimen, janymen baıaǵyda-aq Dýlattyń tula boıynda tunǵan kómbeniń erte me, kesh pe, áıteýir, bir ashylatynyn, kún kózine kórinetinin sezgenmin. Alysqa shabar sáıgúliktiń syryn saqtar sátiniń de shegi bolady. Týma talant qaýyzyn jardy» («Jas Alash» gazeti, 3 naýryz, 1993 jyl).
Onyń qalamynan týǵan «It terisi», «Tarǵyl tastardyń kóz jasy», ózge de bir aktili dramalyq shyǵarmalar bar. Tarıhı dramalaryna áıgili Sozaq kóterilisi, saıası qýǵyn-súrgin zobalańyndaǵy oqıǵalar arqaý bolǵan. Olardyń birazy jergilikti halyq teatrynda sahnalandy. Burynǵy Kalının atyndaǵy keńshar mádenıet úıinde ónerpazdardy jıyp, pesasyn sahnaǵa shyǵarǵan kezi de este. Qoıylymnyń dramatýrgııasyn ózi jazyp, rejısseri de ózi bolyp, rólderge laıyq jandardy tańdap, áýre-sarsańǵa túsip júrip, sahnalaǵan pesasy dittegen jerden shyqty ma, shyqpady ma, sol kezde Dýlat aǵanyń óner dese ishken asyn jerge qoıatyn jan ekenine kózimiz jetken edi. Qalamger aǵamyz jasynyń ulǵaıýyna qaramastan ónimdi eńbek etip, asa ózekti, qoǵamdaǵy zárý taqyryptarǵa qalam terbep, ádebı syn, pýblısıstıkalyq maqalalar jazdy. Sozaq kóterilisi týraly derekti hıkaıattaryn «Juldyz», «Aqıqat», «Qazyǵurt», «Álem ádebıeti» jýrnaldarynan keziktirýge bolady. Kóp jyldyq zertteý eńbeginiń nátıjesi sııaqty «Sozaq» atty kólemdi tarıhı-tanymdyq eńbegin bitirdi. Sońǵy kezde aýylǵa telefon shalyp, Dúkeńdi izdegende Reseı jaqqa saparlap ketkenin bildim. «Seksenniń seńgirindegi aýyl qarııasy shalǵaı elge ne úshin bardy eken?» degen de oı kelgen. Uzaq saparlap, muraǵattarda sarylyp otyratyn daǵdysymen júrip-turýǵa jaraıtyn kezde Ombydaǵy qazaqtardy izdep barady. «Ombyda jaqyndaryńyz bar ma edi?» degen saýalymyzǵa: «Shet elde turatynnyń bári meniń jaqynym, baýyrlarym!», dep jaýap berdi. Ombydaǵy Qazaqstan konsýldiginen bastap, qazaq mádenı ortalyǵynda, Shoqan Ýálıhanov kóshesindegi tarıhı tulǵanyń eńseli eskertkishine, jas kezinde oqyǵan Kadet korpýsynda, «Shoqan joly» qoǵamdyq uıymynda, «Zamandas» gazetiniń redaksııasynda bolǵanyn, Alash ardaqtylary týraly tyń derekter tapqanyn qyzyqty etip áńgimelegende jasynyń ulǵaıǵanyna, uzaq jol azabyn tartyp, zeınetaqysyn shyǵyndap, Reseıdegi qandastarymyzben júzdesip, Omby qazaqtarynyń ertedegi tarıhyna qatysty qundy derekter taýyp, rýhanı azyq alyp qaıtqan edi. Osy Reseı sapary týraly jazbalary «Juldyz» jýrnalynyń eki nómirinde jaryq kórdi.
Keıingi kezde D.Turanteginiń «Oı keshý» atty pýblısıstıkalyq, ádebıet synynyń ózekti máselelerine arnalǵan maqalalar jınaǵy, álem aqyndarynyń ozyq óleń úlgilerinen aýdarmalar «Antologııasy», sońǵy jyldary jazǵan óleńderi, týǵan ólkeniń jeti qat jer astyndaǵy qazba baılyǵyn óndirýdiń jaı-kúıin zerttegen «Qut daryǵan ólke» qoljazbasy qazaq, orys, aǵylshyn tilinde jazylyp, jaryqqa shyǵarar demeýshisin kútip turǵan jaıy bar. Avtordyń osy kezge deıin 21 kitaby jaryq kórgen eken. «Egemen Qazaqstan» gazeti syılyǵynyń, Qazaqstan Respýblıkasy Qurmet gramotasynyń, Prezıdent Alǵyshatynyń, 8 medaldyń ıegeri. Sozaq aýdanynyń qurmetti azamaty. Dýlat Turanteginiń esimi bilikti qalamger, óristi ólketanýshy retinde umytylmaq emes.
О́tesh QYRǴYZBAEV,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi