Jaqynda kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, saıasat ǵylymdarynyń doktory, dıplomat Taıyr Mansurovtyń Máskeýdiń «Rýsskıı rarıtet» baspasynan jaryq kórgen «Poznanıe lıchnostı. Tulǵany taný» atty ǵylymı-zertteý eńbegi qolyma tıdi. Kólemi 58,5 baspa tabaqtyq qomaqty kitap yqylasymdy birden aýdardy. Eńbektiń keńestik dıplomatııa tarıhyn jasaýshylardyń qataryna tolyq negizben qosýǵa bolatyn qazaq halqynyń birtýar uldarynyń biri, memleket qaıratkeri, dıplomat Názir Tórequlovqa arnalǵany onyń muqabasynan-aq kórinip tur.
Oıyma Názir Tórequlovtyń týǵanyna 120 jyl tolýy qarsańynda Taıyr Aımuhametulymen bolǵan áńgime oraldy. («Egemen Qazaqstan», 5 qazan, 2012 j.) «Qalaı oılaısyz? Biz N.Tórequlovty tanyp boldyq pa? Álde ondaı alasapyran, qıyn-qystaý zamanda ómir súrip, eńbek etken tulǵanyń áli de aıtylmaǵan tustary, ashylmaǵan syrlary bar ma?» dep suraǵan edim. «Názirdi tanyp-boldyq dep aıtýǵa áli erte» degen suhbattasym negizinen onyń 1928-1936 jyldar aralyǵynda Saýd Arabııasy Koroldiginde О́kiletti ókil retinde atqarǵan dıplomatııalyq qyzmetin Reseıdiń muraǵattarynda saqtalǵan qujattar arqyly zerttegenin, tipti, elshi bolǵanǵa deıin Túrkistan Kompartııasy ortalyq komıtetiniń jaýapty hatshysy, Túrkistan Respýblıkasy Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, RKP(b) ortalyq komıteti Ortalyq Azııa bıýrosynyń múshesi, Túrkistan maıdany revolıýsııalyq-áskerı keńesiniń múshesi, KSRO Ortalyq atqarý komıteti janyndaǵy Ortalyq baspa basqarmasynyń tóraǵasy sııaqty birneshe jaýapty jáne basshylyq qyzmetter atqarǵan, al, Saýd Arabııasynan oralǵannan keıin shamaly ýaqyt, ıaǵnı 1936-1937 jyldary KSRO Ulttar Keńesi janyndaǵy Ortalyq til jáne jazý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri bolyp jumys istegen N.Tórequlovtyń elshilik qyzmetiniń de qamtylmaǵan, qaǵazǵa túspegen nemese taǵy bir jerde eleýsiz jatqan tustary men faktileri bolýy múmkin ekenin aıtqan. Sóıtip, osyǵan deıin maqsatkerliginiń, óz qyzmetiniń san alýan salasynda jıǵan tájirıbesiniń arqasynda jasyndaı qysqa ǵumyrynda týǵan halqy men Otanyna paıdaly kóp is tyndyrǵan, Otanǵa qyzmet etýge jumsalǵan ǵumyrynyń arqaýy – jemisti ıdeıalar, jasampaz eńbek, shyǵarmashylyq izdenisterge toly bolǵan, óte jigerli, bilmekke qushtar, eren eńbekqor, asa daryndy segiz qyrly, bir syrly tulǵa – Názir Tórequlov týraly «Nazır Tıýrıakýlov – polpred SSSR v Korolevstve Saýdovskaıa Arabııa» (orys tilinde), «Elshi Názir Tórequlovtyń Arabııa dastany» (orys, qazaq, aǵylshyn jáne arab tilderinde), «О́kiletti ókil Názir Tórequlov. Dıplomat, saıasatker, azamat» (orys, aǵylshyn, arab tilderinde), Máskeýdiń ataqty «Molodaıa gvardııa» baspasynan álemge áıgili «JZL» (Tamasha adamdar ómiri) serııasymen tarıhı ocherk janrynda «Polpred Nazır Tıýrıakýlov» – barlyǵy – segiz kitap jazyp, qalyń oqyrmanǵa usynǵan avtordyń bul baǵyttaǵy izdenisterin jalǵastyra beretinin uqqan edim. Taıyr Mansurovtyń qolyma tıgen jańa eńbegimen tanysý barysynda ózimniń qatelespegenimdi túsindim.
Kitaptyń alǵysózin Reseı Federasııasynyń taıaýda ǵana ómirden ozǵan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, belgili shyǵystanýshy-arabıst, halyqaralyq deńgeıdegi saıasatker, akademık E. M. Prımakov jazypty. Oǵan tańdanýǵa bolmaıdy. Birde Taıyr Aımuhametuly: «Názir Tórequlov syndy memlekettik aýqymda jumys istegen saıasatker, joǵary deńgeıdegi dıplomattyń ómiri men qyzmetine qatysty qujattardyń arnaıy muraǵattarda, jeti qulyptyń astynda saqtalatyny belgili. Osyǵan baılanysty men Reseı Federasııasynyń sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri E. M. Prımakovqa ózimniń syılas, dostyq qarym-qatynasymdy paıdalanyp: «...arhıvte shań basyp jatqan Tórequlov jaıyndaǵy qaǵazdardy Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi men izdemesem kim izdeıdi?» degendeı saýal tastap, ótinish aıttym. Sonda Evgenıı Maksımovıch: «Men Taıaý Shyǵysta, arab elderinde uzaq jyl qyzmet istedim. Názir Tórequlov týraly estigenim bar. Biraq, onyń sizderdiń otandastaryńyz ekenin bilmeppin. Ol qazaq eken ǵoı?» – dedi. Sóıtip, qoldan kelgen kómegin berdi. Mine, sondaı bıik parasatty jáne adamgershiligi mol azamattyń arqasynda Reseıdiń Syrtqy saıasat arhıvinen 750 betten astam qaǵaz-qujattardyń resmı kóshirmesin alýdyń sáti tústi. E.M. Prımakovqa bizdiń tarıhymyzǵa, Tórequlovtaı ardaqty azamatymyzdyń dıplomatııalyq-elshilik qyzmetine qatysty asa baǵaly málimetterdi alýǵa kómekteskeni úshin áli kúnge rızashylyǵymdy bildirip otyramyn» degen bolatyn.
«Qandaı da bir memleketke qatysty saıası baǵdar kóbine ony kim jáne qalaı júzege asyratyndyǵyna baılanysty bolady. Bul rette KSRO-nyń Saýd Arabııasyndaǵy ókiletti ókili N.Tórequlovtyń asa kórnekti róli daýsyz. Sol jyldardaǵy basshylyqtyń ıslam jerindegi óz ókili retinde, birinshiden, dinniń barlyq qaltarystaryn tereń túsinetin, ekinshiden, asa zııaly, bilimdar, revolıýsııa isine adal memleket qaıratkerin sanaly túrde tańdap alǵan kadr saıasatyna da tıisti baǵasyn berý kerek. Bul ózin tolyǵymen aqtaǵan tańdaý edi. Názir Tórekulov segiz jyl boıy (1928-1936 jyldar) óz eliniń Saýd Arabııasyndaǵy laıyqty ókili bola bildi – bul sol ýaqyttaǵy rekordtyq merzim. Saıasat ǵylymdarynyń doktory T.A.Mansurovtyń oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan bul kitabynda qazaqtan tuńǵysh shyqqan osynaý keńestik ókiletti ókil týraly áńgime egjeı-tegjeıli órbitiledi, sonaý bir kezeńde Keńes-Saýd qarym-qatynasynyń qalaı qalyptasyp, damyǵany jan-jaqty qamtylady. Muraǵat materıaldarynyń negizinde avtor aqyldy da jigerli elshiniń Keńes Odaǵynyń Arabııa túbegindegi yqpaly jolyndaǵy kúresine qatysty osyǵan deıin syryn ishine búkken faktilerdiń betin ashady... Kitap avtorynyń basty eńbegi – osynaý iri tulǵany túnekten aramyzǵa oraltyp qana qoımaı, KSRO-nyń Taıaý Shyǵystaǵy dıplomatııasy tarıhynyń tutas bir qabatyn jarqyrata kórsete alǵanynda», dep jazypty E.M.Prımakov Arabııa túbegindegi keńestik dıplomatııanyń asa qyzǵylyqty betteriniń birin qamtyǵan osynaý zertteýge, N.Tórequlovtyń syrtqy saıasattaǵy atqarǵan ıgilikti isterine, aqylmandyq tulǵasyna asqan tántilikpen rıza bolyp jyly lebiz arnaǵan memleket qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev óz oıyn: «Taıyr Mansurovtyń kitaptary jóninde qazaqstandyq jáne sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan kóptegen jyly pikirler men maqalalar jurtshylyqtyń aty ańyzǵa bergisiz ókiletti ókil, aıtýly tulǵaǵa degen yqylasy men qyzyǵýshylyǵynyń belgisi bolsa kerek» dep túıindepti.
Aıtsa aıtqandaı, bul zertteýdiń Taıyr Mansurovtyń burynǵy eńbekterinen qurylymy da, aıtary da bólek. Avtor aıtýly tarıhı tulǵanyń, onyń kásibı qyzmetiniń eleýli kezeńderin tek qujattar ǵana tolyq beıneleı alatynyn eskere otyryp, 1928-1936 jyldary Keńes Odaǵynyń Saýd Arabııasyndaǵy ókiletti ókili, tarıhymyzdaǵy tuńǵysh qazaq elshisi Názir Tórequlovtyń syrtqy saıasattaǵy qyzmetin, Keńes Odaǵynyń Arabııa túbeginde óziniń yqpalyn nyǵaıtý jolyndaǵy kúresin, KSRO-nyń aty ańyzǵa aınalǵan ókiletti ókiliniń buryndary beımálim bolyp kelgen qyzmetin baı tarıhı-muraǵat derekterimen, sarǵaıǵan sýrettermen baıyta túsken.
Álemdik qaýymdastyqtaǵy memleketterdiń ózderiniń ózge eldermen saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik qarym-qatynastar ornatýy – baǵzy zamandardan tamyr tartyp kele jatqan úrdis. Ár memlekettiń syrtqy saıasatyna negizdeletin bul qarym-qatynastar elshiler arqyly júzege asyrylady. Halqymyzdyń «Eldestirmek – elshiden» degen ulaǵatty naqyly da osyny uqtyrady.
Árıne, ózge memlekette turyp, óz eliniń múddesin qorǵaı bilý ońaı sharýa emes. Sondyqtan elshiniń boıynan erekshe qasıetter – zııalylyq, asqan bilimdarlyq, qajyr-qaırat, jiger, kúrmeýi qıyn máselelerdi óz eliniń paıdasyn kózdeı otyryp, sheshe bilýdegi tanympazdyq, oılaý qabiletiniń keńdigi, sol memlekettiń basshylary ózine senim artatyndaı daryndylyq talap etiledi.
Elshilik qyzmette tájirıbesi áli qalyptaspaǵan, syrtqy saıasatta asa tanylmaǵan jas memleketterdiń ókiletti ókilderine bul jaǵdaı qıyndyq týdyratyny anyq. О́ıtkeni, álemdik qaýymdastyqtaǵy memlekettiń ózge eldermen belgili bir deńgeılerde qarym-qatynas ornatýy op-ońaı sheshiletin másele emes. Muny aıtyp otyrǵanymyz – 1917 jyldan keıin jas Keńes Odaǵyn álem elderiniń bári birdeı tanı qoımaǵany belgili.
Bul oraıda Keńes Odaǵy men Saýd Arabııasy arasynda baılanys, yntymaq ornatý sol kezdegi syrtqy saıasattaǵy aıryqsha mańyzy zor qadam edi. Elshi Saýd Arabııasynyń tarıhyna, ejelden qalyptasqan dástúrlerine, mádenı órleý deńgeıine, ony mekendeıtin ulttardyń diline, tiline, dinı ustanymdaryna asa jetik adam bolýy kerek. Mine, KSRO-nyń Saýd Arabııasyndaǵy ókiletti ókili Názir Tórequlov ózin osy talaptarǵa saı tulǵa retinde tanytty.
О́tken ǵasyrdyń 20 – 30-jyldarynda eki el arasyndaǵy saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı baılanystardyń bastaýynda turyp, qaderı-halinshe Keńes Odaǵynyń múddesine nuqsan kelmeıtindeı qalypty, yntymaqty jaǵdaıǵa qol jetkizý osy suńǵyla da bilikti saıasatkerdiń asqan qabileti arqyly júzege asyryldy.
Bul asa qıyn mindet edi. О́ıtkeni, bul elde de ózge memleketter óz múddelerin kózdep, qarsy jaqtardyń jolyn bógeýge, ásirese, jas Keńes Odaǵynyń aldyn orap ketýge, Saýd Arabııasy basshylyǵynyń senimine kirýge, sol arqyly bul memlekette ózderiniń yqpalyn ornatýǵa tyrysqany aıtpasa da, túsinikti. Elshiler arasyndaǵy osyndaı syrt kózge túspegen, ishteı júrgizilgen kúreste Názir Tórequlovtyń ózgelerge esesin jibermegeni, alpys astarly saıası teketireste kóp rette asyǵy alshy túsip, aıy ońynan týyp otyrǵany aıyzyńdy qandyrady ári onyń asqan alǵyrlyǵy men bolashaqty boljaı bilgen kemeldigi qaıran qaldyrady.
Syrtqy saıasattyń aı saıyn emes-aý, kúnde qubylyp turatyn joldarymen adaspaı júrip, eki eldiń ózara senimine selkeý túsirmeý Názir Tórequlovqa ońaı bolmaǵanyn onyń osy maqsattaǵy atqarǵan isteriniń tereń tamyrlaryn kóre bilgen zertteýshilerdiń eńbekterin oqyp, paıymdap júrmiz. Solardyń biri de, biregeıi de kórnekti memleket qaıratkeri jáne saıasatker Taıyr Mansurov desek, oryndy.
Zertteýshi tuńǵysh qazaq elshisi, Keńes Odaǵynyń kórnekti saıasatkeri Názir Tórequlovtyń 1928-1936 jyldar aralyǵynda, segiz jyl boıy, Saýd koroldigindegi elshilik qyzmetin zerdelep, saıasatkerdiń ǵajaıyp tulǵasyn elge, álemge desek te artyq emes, tanytsa, bul eńbeginde osy baǵyttaǵy izdenisterin barynsha tereńdete túsken. KSRO Memlekettik syılyǵynyń ıegeri, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábdijámil Núrpeıisovtiń: «Meniń Taıyr dosym ózi dıplomatııa salasynda suńǵyla saıasatker bola júrip, KSRO-nyń álemdik arenadaǵy qalyptasýynyń kezindegi asqan ókiletti ókili, tuńǵysh qazaqtyń uly tulǵasyn Otan tarıhymen astastyra otyryp, perzenttik paryzben, uqyptylyqpen beıneledi», deýi de osyny ańǵartady. Esimi álemge áıgili aqyn, Qazaqstan Respýblıkasynyń IýNESKO-daǵy (Parıj) turaqty ókili, elshisi Oljas Súleımenovtiń: «Názir Tórequlovtyń ómiri onyń qurdastary Sáken, Ilııas, Beıimbet, Maǵjan jáne olar jaıynda kitaptar áli jazylmaǵan myńdaǵan basqa da adamdar sııaqty qyrshynynan qıyldy. Eger muny jadymyzdan shyǵarsaq, osynaý qaterli shyndyq qaıtalanýy ǵajap emes. О́kinishke qaraı, buǵan bizdiń kózimiz jetti de», degen lebizi de tebirentpeı qoımaıdy.
1937 jyldardyń quryǵy Názir Tórequlov syndy uly perzentimizdiń de moınyna túsip, ol da stalındik zulmattyń qurbany boldy. 1936 jyly ol Jıddadan ketkennen keıin Keńes-Saýd qatynasy da onyń taǵdyryn kıgendeı úzilip, bergi 1990 jyly ǵana qaıta qalpyna keltirilgeni dıplomatııa tarıhynan belgili.
Osy súbeli eńbekke Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń uıymdastyrýymen Astanada «N.Tórequlov – kórnekti memleket qaıratkeri, dıplomat jáne aǵartýshy» (10 jeltoqsan 2002 jyl), «Názir Tórequlov – asa kórnekti memleket qaıratkeri, dıplomat jáne jýrnalıst» (7 shilde 2013 jyl) degen taqyryptarda ótken halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııalardyń jáne 2006 jylǵy 10 qarashada Túrkistanda Názir Tórequlovtyń dıplomatııalyq jáne saıası qyzmetine arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııanyń materıaldarynyń engizilýi de oryndy dep bilemiz. О́ıtkeni, osy basqosýlardy uıymdastyrýǵa uıytqy bolyp, negizgi baıandamalardy jasaǵan naq T.A.Mansurovtyń ózi bolatyn.
Názir Tórequlovtyń biz joǵaryda aıtyp ótken iskerlik, ózge memleketterdiń elshilerimen aradaǵy qarym-qatynastardaǵy ishteı kúresindegi jeńisi ókiletti ókildiń Syrtqy ister halyq komıssarıatyna joldaǵan hattarynan, habarlamalarynan aıqyn ańǵarylady. Sóz reti kelip turǵanda aıtar bolsaq, tilge tıek etetin mundaı mysaldar atalǵan kitapta molynan qamtylǵan. Solardyń birinde ol álemdik saıasatta únemi óz óktemdigin júrgizip, ózgelerge astamshylyqpen qaraıtyn aǵylshyn elshisimen qarym-qatynasy týraly bylaı dep jazady: «Qurmetti Pastýhov joldas! Korpýstaǵy tór ıelený týraly aıtaıyn. Korpýstaǵy tór ıelenýde aǵylshyndarmen aradaǵy tarıhı báseke bizdiń paıdamyzǵa sheshildi. О́zińiz biletindeı, sońǵy ýaqytqa deıin biz aǵylshyndarmen júzdespeı keldik qoı. Aǵylshyn elshisi Andrıý Raıan myrzanyń kelýimen másele sheshimin tapty: ol bizge keldi, men onda qajylyqta júrgen edim. Sóıtip, bizdiń aǵylshyndarmen aramyzda endi barynsha qalypty qarym-qatynas ornatyldy. Resmı saltanattarda men eń aldyńǵy orynda otyramyn, Raıan – ekinshi, fransýzdyń senim kórsetilgen ókili Megre myrza – úshinshi, Aınol-Molk tórtinshi orynǵa jaıǵasady.
Túrik elshisi Senı beıdiń jaǵdaıy osy ýaqytqa deıin anyqtalmaýda. Angora úndemeıdi, óziniń qazirgi jaǵdaıyna rıza bolmaǵan Senı beı «artqy jaqta» qalmaýy úshin saltanatty qabyldaýlardan boı tasalaıdy. Raıan keıbir jaǵdaılarda maǵan jol berip, ózin óte sypaıy ustaıdy».
Osy mazmundas habarlamalar kólemdi eńbektiń biraz betterine ornalastyrylǵan. Sóıtip, bular Názir Tórequlovtyń ózgelerden óresiniń bıiktigin aıǵaqtaı túsedi.
Stalındik zorlyq-zombylyq, soqyr saıasat Názir Tórequlovty ǵana emes, Keńes Odaǵynyń osyndaı adal, júrekteri «Otanym!» dep jalyndaǵan birshoǵyr patrıottarynyń da ǵumyryn óziniń qanquıly tegershigimen ezip-janshyp, túnekke attandyrsa da, aqıqat ólmeı, olardy halyq jadynan óshirmedi. Osy azaby qıyn aqıqatty tiriltýge Taıyr Mansurov sııaqty asyl azamattyń, kórnekti memleket qaıratkeriniń, saıasatkerdiń sińirgen eńbegi ólsheýsiz, baǵa jetkisiz, desek, artyq emes. Onyń «Tulǵany taný» kitabyn oqı otyryp, osyndaı oıdy júrekke uıalatamyz.
Jarasbaı SÚLEIMENOV,
jýrnalıst.
PETROPAVL.