2015 jylǵy 18 mamyr, Astana qalasy
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 27-babynyń 1-tarmaǵyn resmı túsindirý jáne «Balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyn jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkestigi turǵysynda tekserý týraly
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi, Tóraǵa I.I.Rogov, Keńes músheleri I.J.Baqtybaev, N.V.Belorýkov, A.N.Jaıylǵanova, V.A.Malınovskıı, A.M.Nurmaǵambetov, Ú.M.Stamqulov qatysqan quramda, mynalardyń:
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty Tóraǵasynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty V.N.Redkokashınniń,
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi Tóraǵasynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty R.Q.Sárpekovtiń,
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstriniń orynbasary Z.H.Baımoldınanyń,
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy Ǵ.B. Aqqýovanyń,
Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Bas Prokýrorynyń orynbasary J.Q.Asanovtyń,
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıteti Tóraǵasynyń orynbasary M.О́.Qalqabaevtyń,
Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary E.N.Ashyqbaevtyń,
Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý birinshi vıse-mınıstri S.Z.Qaıyrbekovanyń,
Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy Z.J.Orazalıevanyń,
Qazaqstan Respýblıkasy Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń Baılanys, aqparattandyrý jáne aqparat komıteti Tóraǵasynyń orynbasary D.V.Golobýrdanyń,
Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń ókili – Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń basshysy V.A.Kalıýjnyıdyń qatysýymen,
óziniń ashyq otyrysynda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Q.K.Toqaevtyń, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti 2015 jylǵy 19 aqpanda qabyldaǵan jáne 2015 jylǵy 28 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine qol qoıýǵa berilgen, «Balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkestigi turǵysynda tekserý týraly ótinishin, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy Q.Q.Jaqypovtyń Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń keıbir normalaryna resmı túsindirme berý týraly ótinishin qarady.
Baıandamashy – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń múshesi A.M.Nurmaǵambetovtiń habarlaýyn, otyrysqa qatysýshylardyń sóılegen sózderin tyńdap, sarapshylar: medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń «Respýblıkalyq psıhıatrııa, psıhoterapııa jáne narkologııa ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy» sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy respýblıkalyq memlekettik kásiporynnyń dırektory S.A.Altynbekovtiń; tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor, «Astana Medısınalyq ýnıversıteti» Aksıonerlik qoǵamynyń Qazaqstan tarıhy jáne fılosofııa kafedrasynyń meńgerýshisi T.M.Ámınovtiń; zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń Sot tóreligi ınstıtýtynyń dırektory M.S.Beıbitovtiń; fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, «QGZÝ Ýnıversıteti» Aksıonerlik qoǵamynyń qazaq jáne orys tilderi kafedrasynyń meńgerýshisi J.S.Beısenovanyń; medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, S.D.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń «Sporttyq medısına» Modýliniń jetekshisi G.P.Qasymovanyń; zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń «Qazaqstan Respýblıkasy Zań shyǵarý ınstıtýty» memlekettik mekemesiniń bas ǵylymı qyzmetkeri S.M.Rahmetovtiń qorytyndylaryn zerdelep, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń, «QGZÝ Ýnıversıteti» Aksıonerlik qoǵamynyń, «Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń sot saraptamasy ortalyǵy» memlekettik mekemesiniń pikirlerimen, sondaı-aq konstıtýsııalyq is júrgizýdiń ózge de materıaldarymen tanysyp, halyqaralyq-quqyqtyq aktilerdi, jekelegen shet elderdiń zańnamasy men praktıkasyn taldap shyǵyp, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi
anyqtady:
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesine 2015 jylǵy 17 naýryzda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty Tóraǵasynyń, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti 2015 jylǵy 19 aqpanda qabyldaǵan jáne 2015 jylǵy 28 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine qol qoıýǵa berilgen, «Balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkestigi turǵysynda qaraý týraly ótinishi kelip tústi.
2015 jylǵy 16 sáýirde Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 27-babynyń 1-tarmaǵyna mynadaı: «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 27-babynyń 1-tarmaǵynda ana men áke jáne bala memlekettiń qorǵaýynda bolady dep jazylǵan. Osyǵan baılanysty, memleket osy konstıtýsııalyq normanyń iske asyrylýyn qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 20-babynyń 2-tarmaǵynda kózdelgen quqyqtardy shekteıtin zańdar qabyldaýǵa quqyly ma?» degen máselege qatysty resmı túsindirme berýdi surap, Konstıtýsııalyq Keńeske ótinishpen júgindi.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 2737 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 26-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes bul kórsetilgen ótinishter Konstıtýsııalyq Keńestiń 2015 jylǵy 16 sáýirdegi № 3/1 qaýlysymen bir konstıtýsııalyq is júrgizýge biriktirildi.
Konstıtýsııalyq Keńes, atalǵan ótinishterdi qaraý kezinde, kelip túsken zańdardyń konstıtýsııalyǵyn tekserýden buryn, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 27-babynyń 1-tarmaǵyna Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi Tóraǵasynyń ótinishine nysana bolyp otyrǵan bóliginde resmı túsindirme berilýge tıis dep paıymdaıdy.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń normalaryn ótinishter nysanasyna qatysty taldap shyǵyp, Konstıtýsııalyq Keńes mynany negizge aldy.
1. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 27-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes neke men otbasy, ana men áke jáne bala memlekettiń qorǵaýynda bolady jáne olar Negizgi Zańda tujyrymdalǵan bıik maqsattar men bazalyq qaǵıdattardan zańdy túrde týyndaıtyn Respýblıkanyń irgeli konstıtýsııalyq qundylyqtary qataryna jatady. О́ziniń jıyntyǵynda olar urpaqtar sabaqtastyǵyn qamtamasyz etedi, egemendiktiń ıesi, memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy bolyp tabylatyn Qazaqstan halqynyń saqtalýy men damýynyń sharttary retinde kórinedi.
Konstıtýsııalyq Keńestiń normatıvtik qaýlylarynda, memleket adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryna Konstıtýsııada jáne oǵan sáıkes keletin normatıvtik quqyqtyq aktilerde belgilengen shekterde kepildik beredi, olar osy quqyqtar men bostandyqtardy iske asyrýdyń sharttary men tártibin aıqyndaıtyn zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleý jáne qabyldaý kezinde túbegeıli bolyp tabylady. Kórsetilgen quqyqtyq ustanym Qazaqstannyń qoldanystaǵy quqyǵynyń tujyrymdamalyq quramdas bóligi bolyp tabylady, dep birneshe ret atap ótilgen bolatyn (1996 jylǵy 28 qazandaǵy № 6/2, 2003 jylǵy 10 maýsymdaǵy № 8, 2007 jylǵy 18 sáýirdegi № 4, 2009 jylǵy 20 tamyzdaǵy № 5 jáne basqalar).
Osy konstıtýsııalyq erejeler balalardyń arnaıy quqyqtyq mártebesin salalyq zańnamada keıinnen bekitý jáne retteý úshin, balalyqty qorǵaýdyń keshendi memlekettik júıesiniń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası-quqyqtyq bastaýlaryn qalaıdy.
О́ziniń jas shamasyna baılanysty balalar kúsheıtilgen qorǵaýdy jáne qamqorlyqty qajet etetindikten, Respýblıka Konstıtýsııasy kámeletke tolmaǵandardyń tolyqqandy jáne úılesimdi damýyna qajetti barlyq jaǵdaıdy jasaý jáne olardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin quqyqqa teris qol suǵýshylyqtan jáne ártúrli jaısyz faktorlardyń yqpalynan, onyń ishinde densaýlyǵy men damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý mindetin memleketke júkteıdi.
2. Konstıtýsııanyń 20-babynyń 2 jáne 3-tarmaqtaryna saı árkimniń zań júzinde tyıym salynbaǵan kez kelgen tásilmen erkin aqparat alýǵa jáne taratýǵa quqyǵy bar. Bul rette Respýblıkanyń konstıtýsııalyq qurylysyn kúshtep ózgertýdi, onyń tutastyǵyn buzýdy, memleket qaýipsizdigine nuqsan keltirýdi, soǵysty, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik-toptyq jáne rýlyq astamshylyqty, sondaı-aq qatygezdik pen zorlyq-zombylyqqa bas urýdy nasıhattaýǵa nemese úgitteýge jol berilmeıdi.
Konstıtýsııanyń 20-babynyń 2-tarmaǵynda kózdelgen konstıtýsııalyq quqyq zańdarmen aıqyndalatyn shekterde jáne tártippen júzege asyrylady, jáne Negizgi Zańnyń 39-babynyń 3-tarmaǵymen belgilengen, eshbir jaǵdaılarda da shektelmeýge tıis quqyqtar men bostandyqtardyń tizbesine kirmeıdi. Konstıtýsııanyń 39-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes ol konstıtýsııalyq qurylysty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyn saqtaý maqsatyna qajetti shamada ǵana jáne tek zańmen shektelýi múmkin (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2002 jylǵy 4 sáýirdegi № 2, 2002 jylǵy 5 tamyzdaǵy № 5 jáne 2004 jylǵy 21 sáýirdegi № 4 normatıvtik qaýlylary).
Zań shyǵarýshy, osyndaı zańdardy qabyldaı otyryp, konstıtýsııalyq quqyqtar men bostandyqtardyń mán-jaıyn burmalamaı jáne konstıtýsııalyq turǵydan aıqyndalǵan maqsatqa saı kelmeıtin shekteýler engizbeı, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn shekteýdiń jol beriletin konstıtýsııalyq shekterin negizge alýǵa mindetti (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy № 2 jáne 2009 jylǵy 20 tamyzdaǵy № 5 normatıvtik qaýlylary).
Konstıtýsııalyq Keńestiń bul quqyqtyq ustanymdary jalpy jurt tanyǵan halyqaralyq aktilerdiń erejelerine negizdeledi.
Bala quqyqtary deklarasııasynda (Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 1959 jylǵy 20 qarashadaǵy 1386 (XIV) qararymen qabyldanǵan) «balaǵa zańmen jáne ózge de quraldarmen arnaıy qorǵaý qamtamasyz etilýge jáne onyń dene bitimi, aqyl-esi jaǵynan, ımandylyq, rýhanılyq jáne áleýmettik turǵydan salaýatty jáne durys jolmen, erkindik jáne qadir-qasıet jaǵdaıynda damýyna jol beretin múmkindikter men qolaıly jaǵdaı jasalýy tıis. Osy maqsatta zańdar shyǵarǵan kezde balanyń múddelerin neǵurlym jaqsy qamtamasyz etý basty nazarda turýǵa tıis», dep atap ótiledi.
Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy 1966 jyly 16 jeltoqsanda qabyldaǵan jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń 2005 jylǵy 28 qarashadaǵy № 91-III Zańymen ratıfıkasııalanǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktide «árbir bala násiline, túr-túsine, jynysyna, tiline, dinine, ulttyq, nemese áleýmettik tegine, múliktik nemese týý jaǵdaıattaryna qaramastan, eshqandaı kemsitýsiz otbasy, qoǵam jáne memleket tarapynan, óziniń jas shamasy talap etetin tıisti qorǵaý sharalaryn ıelenýge quqyly» dep belgilengen (24-baptyń 1-tarmaǵy).
Bala quqyqtary týraly konvensııa (Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy 1989 jylǵy 20 qarashada qabyldaǵan, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń 1994 jylǵy 8 maýsymdaǵy qaýlysymen ratıfıkasııalanǵan) qatysýshy memleketterdi balanyń ıgiligi úshin qajetti qorǵaý men qamqorlyqty qamtamasyz etýge (3-baptyń 2-tarmaǵy), jáne balanyń tánine jasalatyn nemese psıhologııalyq túrdegi zorlyq-zombylyqtyń, qorlaý nemese teris qylyqtardyń barlyq nysandapynan qorǵaý maqsatynda barlyq zańdy, ákimshilik, áleýmettik jáne aǵartýshylyq sharalaryn qabyldaýǵa (19-baptyń 1-tarmaǵy) mindetteıdi.
Konvensııanyń 13-babyna saı «bala óz pikirin erkin bildirýge quqyly; bul quqyqqa shekaralarǵa qaramastan aýyzsha, jazbasha nemese bacylym nysanynda, kórkemóner shyǵarmasy nysanynda ne bolmasa balanyń óz tańdaýy boıynsha basqa da quraldapdyń kómegimen ár túrli aqparat pen ıdeıalardy izdeý, aly jáne bepý erkindigi kiredi. Osy quqyqty júzege asypý keıbir shekteýlerge ákep soǵýy múmkin, alaıda, bul shekteýler tek zańmen kózdelgen jáne:
a) basqa da adamdardyń quqyqtapy men abyroıyn qurmetteý úshin; nemese
b) memlekettik qaýipsizdikti nemese qoǵamdyq tártipti ne bolmasa halyqtyń pýhanı izgiligin qorǵaý úshin qajet shekteýler ǵana bolýy múmkin».
Konvensııanyń 17-babyna sáıkes «qatysýshy memlekettep buqaralyq aqparat quraldarynyń mańyzdy rólin tanıdy jáne balanyń ár túrli ulttyq jáne halyqapalyq aqparat kózderinen alynǵan aqparattar men materıaldarǵa, ásipese balanyń áleýmettik, rýhanı jáne moraldyq turǵydaǵy rýhanı izgiligine, condaı-aq tán jáne psıhıkalyq jaǵynan salaýatty damýyna kómektesýge baǵyttalǵan aqparattar men materıaldarǵa qol jetkizýin qamtamasyz etedi. Osy maqsatta qatysýshy memleketter balanyń salaýattylyǵyna zalal keltiretin aqpapattapdan jáne materıaldardan ony qorǵaýdyń tıisti qaǵıdattaryn ázirleydi kótermeleıdi».
Osylaısha, Konstıtýsııalyq Keńes, memleket Konstıtýsııanyń 27-babynyń 1-tarmaǵynan týyndaıtyn balalyqty qorǵaý jónindegi óz mindettemeleriniń iske asyrylýyn qamtamasyz etý maqsatynda, Negizgi Zańnyń 20-babynyń 2-tarmaǵymen kózdelgen adam quqyǵyn shekteıtin zańdardy qabyldaýǵa jáne kámeletke tolmaǵandardyń ómiri men densaýlyǵyn saqtaýǵa, olardyń dene bitimi jaǵynan, ımandylyq, rýhanılyq jáne psıhıkalyq turǵydan tolyqqandy damýyn qamtamasyz etý úshin jaǵdaı jasaýǵa jaýap beretin tulǵalarǵa qosymsha mindetter júkteýge haqyly dep paıymdaıdy.
3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkestigi turǵysynda tekserilip otyrǵan «Balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý týraly» (budan ári – №1 Zań) jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» (budan ári – №2 Zań) Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryn Respýblıka Parlamenti onyń depýtattarynyń zań shyǵarý bastamasy tártibimen, belgilengen konstıtýsııalyq rásimderdi saqtaı otyryp, balalardyń ózderiniń jasyna sáıkes aqparat alý jáne taratý quqyqtaryn iske asyrýyna baılanysty týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy retteý úshin qabyldady jáne ol balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaýǵa baǵyttalǵan.
Konstıtýsııanyń 61-babynyń 1 jáne 3-tarmaqtaryna sáıkes Parlament zań normalaryn belgileýge jáne Konstıtýsııaǵa sáıkes jeke jáne zańdy tulǵalar qyzmetiniń sharttary men olardyń jaýapkershiligin zańmen aıqyndaýǵa haqyly (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2005 jylǵy 23 tamyzdaǵy № 6, 2008 jylǵy 15 qazandaǵy № 8, 2009 jylǵy 11 aqpandaǵy № 1 jáne basqa normatıvtik qaýlylary).
№ 1 Zańnyń 4-babynyń 3) tarmaqshasynda balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý salasyndaǵy memlekettik saıasat qaǵıdattarynyń biri balalardy tıisinshe tárbıeleý jáne tolyqqandy damytý maqsatynda tarıhı jáne ózge de dástúrlerdi, qoǵam men memlekettiń mádenı qundylyqtaryn eskerý bolyp tabylatyndyǵy belgilengen.
Bul norma Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń tarıhı jáne mádenı muralardyń saqtalýyna qamqorlyq jasaýǵa, tarıh pen mádenıet eskertkishterin qorǵaýǵa mindettiligi týraly konstıtýsııalyq talaptan (Negizgi Zańnyń 37-baby), sondaı-aq Balalardyń tiri qalýyn, qorǵalýyn jáne damýyn qamtamasyz etý týraly búkilálemdik deklarasııadan (Búkilálemdik joǵary deńgeıdegi kezdesýde balalar múddesine oraı 1990 jylǵy 30 qyrkúıekte qabyldanǵan) týyndaıdy, oǵan sáıkes «ártúrli elderdegi ártúrli mádenı jáne áleýmettik qundylyqtardy eskere otyryp, balalar quqyǵy týraly aqparat usyný jónindegi baǵdarlamalardy búkil álemde júrgizý kerek».
№ 1 Zańnyń 8-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes jas synyptamasy júzege asyrylmaı, aqparattyq ónimniń aınalymyna tyıym salynady. Bul talap árkim zań júzinde tyıym salynbaǵan kez kelgen tásilmen aqparat taratýǵa quqyly ǵana emes, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyn jáne zańnamasyn saqtaýǵa, basqa adamdardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn, abyroıy men ar-namysyn qurmetteýge mindetti de, degen konstıtýsııalyq normalarmen úılesedi (Negizgi Zańnyń 20-babynyń 2-tarmaǵy jáne 34-babynyń 1-tarmaǵy).
№ 2 Zań birqatar zańnamalyq aktilerge № 1 Zańda belgilenip otyrǵan quqyqtyq retteý tártibinen týyndaıtyn ózgerister men tolyqtyrýlardy engizedi.
Tutastaı alǵanda, № 1 Zańdaǵy jáne № 2 Zańdaǵy shekteýler men tyıymdarǵa zań júzinde jol beriledi.
4. Birqatar normatıvtik qaýlylarda Konstıtýsııalyq Keńes adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn shekteıtin zań zańdyq turǵydan dálme-dál jáne ákep soqtyratyn saldary boljaýly bolýǵa tıis, ıaǵnı onyń normalary jetkilikti dárejede anyq tujyrymdalyp jáne zań erejelerin ózinshe paıymdaý múmkindigin joqqa shyǵara otyryp, zańdyly minez-qulyqty zańsyzdyǵynan meılinshe aıqyndyqpen ajyratýǵa múmkindik beretin túsinikti ólshemderge negizdelýge tıis dep atap kórsetti (2008 jylǵy 27 aqpandaǵy № 2, 2009 jylǵy 11 aqpandaǵy № 1, 2011 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy № 5, 2014 jylǵy 11 maýsymdaǵy № 2 jáne basqalar).
Alaıda, taldaý kórsetkendeı, № 1 Zańnyń jáne № 2 Zańnyń jekelegen erejeleri jetkilikti túrde aıqyn tujyrymdalmaǵan, sonyń saldarynan olardy qoldaný kezinde adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń buzylý yqtımaldyǵy joqqa shyǵarylmaıdy.
4.1. № 1 Zańnyń 5-babynyń 2) tarmaqshasyna sáıkes balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organdy aıqyndaý Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń quzyretine jatqyzylǵan, al 1-baptyń 13) tarmaqshasyna saı balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý salasyndaǵy basshylyqty júzege asyratyn ortalyq atqarýshy organ osyndaı ýákiletti organ bolyp tabylady.
№ 1 Zańnyń kórsetilgen normalarynyń mazmunynan Respýblıka Úkimetiniń ýákiletti organdy qalaı aıqyndaıtyny – qyzmet atqaryp otyrǵan ortalyq atqarýshy organǵa qosymsha fýnksııalar júkteıtindigi nemese jańa ýákiletti organ quratyndyǵy túsiniksiz.
Sonymen birge, Konstıtýsııanyń 44-babynyń 3) tarmaqshasynda, sondaı-aq «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti týraly» 1995 jylǵy 18 jeltoqsandaǵy № 2688 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 3-babynda, 22-babynyń 2-tarmaǵynda jáne 23-babynyń 1-tarmaǵynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Respýblıka Úkimetiniń qurylymyn aıqyndaıdy, Respýblıkanyń ortalyq atqarýshy organdaryn qurady, taratady jáne qaıta qurady dep bekitilgen.
Konstıtýsııada bolsyn, atalǵan Konstıtýsııalyq zańda bolsyn, Úkimettiń ýákiletti organdy aıqyndaý jónindegi ókilettikteri kózdeletin normalar joq.
«Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 54-babyn, 61-baby 3-tarmaǵynyń 1) jáne 3) tarmaqshalaryn, sondaı-aq memlekettik basqarýdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha basqa da birqatar normalaryn resmı túsindirý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń 2008 jylǵy 15 qazandaǵy № 8 normatıvtik qaýlysyna túsindirme berý týraly» Konstıtýsııalyq Keńestiń 2013 jylǵy 16 mamyrdaǵy № 2 qosymsha qaýlysynda «Memleket basshysynyń memlekettik organdardy qurý jónindegi konstıtýsııalyq quzyretinen (Konstıtýsııanyń 44-babynyń 3), 5), 12), 18 – 20) tarmaqshalary) kelip shyǵatyn Respýblıka Prezıdentiniń memlekettik organdardyń fýnksııalary men ókilettikterin aıqyndaý jónindegi quqyǵy shektelmeýge tıis» dep túsindirildi.
Osylaısha, № 1 Zań, Respýblıka Úkimetine ortalyq atqarýshy organnyń mártebesi bar ýákiletti organdy aıqyndaý boıynsha ókilettik bere otyryp, Memleket basshysynyń kórsetilgen quqyqtylyǵyn quqyqqa syıymsyz túrde taryltady, al bul Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesinen týyndaıtyn, onyń dara basshylyq ókilettikterin bekitetin Konstıtýsııanyń 44-babyna qaıshy keledi (Negizgi Zańnyń 40-baby).
4.2. №1 Zańnyń 4-babynyń 4) tarmaqshasyna sáıkes balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý salasyndaǵy memlekettik saıasat, onyń ishinde, balalardyń densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparatty erkin alý jáne taratý quqyǵyn shekteýge jol beriletindigi qaǵıdatyna negizdeledi.
Bul norma Konstıtýsııanyń 39-baby 1-tarmaǵymen («Adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary ... tek zańmen shektelýi múmkin.») úılespeıdi, óıtkeni onda tıisti shekteýler kózdeletin normatıvtik quqyqtyq aktiniń nysany kórsetilmegen (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2004 jylǵy 21 sáýirdegi №4 normatıvtik qaýlysy).
4.3. №1 Zańnyń 12-babynyń 1) tarmaǵyna sáıkes «14 jastan bastap» jas sanatynyń aqparattyq ónimine sondaı-aq esirtkini, psıhotroptyq zattar men prekýrsorlardy, temeki buıymdaryn, alkogol ónimin qoǵamǵa qarsy áreketterge ıtermeleýshi retinde olarǵa áýestenýdi jazǵyratyn, olardy tutynýdyń qaýiptiligi týraly eskertýi bar epızodtyq sıpattaýdyń jáne (nemese) beıneleýdiń aqtalǵan janryn jáne (nemese) sıýjetin qamtıtyn aqparattyq ónim jatady.
Mamandandyrylǵan derekkózderde «prekýrsorlar» degen uǵym jetkilikti túrde keń túsindiriletinin jáne olar jańa zatty quraýǵa ákeletin reaksııaǵa qatysatyn kez kelgen hımııalyq zattardy qamtıtynyn atap ótken jón. Prekýrsorlardyń keıbir túrleri zańdy negizderde ónerkásiptiń, medısınanyń, aýyl sharýashylyǵynyń, kólik qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin, turmysta jáne basqa da salalarda paıdalanylady. Bul zattar týraly málimetter adamdardyń keń tobyna qol jetimdi. Zań shyǵarýshy prekýrsorlardyń bárin emes, dál aıtqanda esirtkiniń, psıhotroptyq zattardyń jáne olardyń analogtarynyń prekýrsorlaryn nasıhattaýǵa tyıym salynatynyn atap ótkeni jón bolar edi.
Konstıtýsııalyq Keńes, № 1 Zańnyń 12-baby 1) tarmaqshasynyń redaksııasy onyń mazmunyn orynsyz keń túsindirýge, demek, óz erkinshe qoldaný múmkindigine de jol beredi dep paıymdaıdy.
4.4. Budan buryn Konstıtýsııalyq Keńes, konstıtýsııalyq qurylysty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyn saqtaý maqsatynda, eger mundaı shekteý zańdy túrde negizdelgen maqsattarǵa barabar bolsa jáne ádildik talaptaryna jaýap berse, tepe-teń, mólsherles jáne konstıtýsııalyq mańyzy bar qundylyqtardy qorǵaý úshin demokratııalyq memlekette qajet bolsa, quqyqtar men bostandyqtardy shekteýge sebep bola alady dep atap kórsetken bolatyn (2008 jylǵy 27 aqpandaǵy № 2 normatıvtik qaýly).
Konstıtýsııalyq Keńestiń bul quqyqtyq ustanymymen №1 Zańnyń 15-baby 3-tarmaǵynyń normasy ushtaspaıdy, ol telekommýnıkasııa jelileri arqyly taratylatyn aqparattyq ónimdi qospaǵanda, balalarǵa tyıym salynǵan aqparatty qamtıtyn aqparattyq ónimdi taratýǵa jol berilmeıtinin aıqyndaıdy.
Konstıtýsııalyq Keńes, zań shyǵarýshy tarapynan osy tyıymnyń qoldanylýynyń naqty sharttary men shekteri (aralarynda mundaı aqparattyń aınalymyna jol berilmeıtin tulǵalar sanaty, buqaralyq aqparat quraldarynyń ýaqyty, orny, túrleri jáne t.b.) anyq aıqyndalmaǵan, bul mundaı aqparatty balalardyń arasynda da, kámeletke tolǵandardyń arasynda da taratýǵa jol berilmeıdi degendi bildiredi dep keńinen túsindirýge múmkindik beredi dep esepteıdi.
4.5. № 2 Zańnyń 1-baby 2-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyn 2014 jylǵy 5 shildedegi № 235-V Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń (budan ári – ÁQtK) 134-babyndaǵy (ekinshi bóligi) saralaý belgilerin anyqtaý bóliginde tekserý kezinde Konstıtýsııalyq Keńes onyń qazaq jáne orys tilderindegi mátinderinen quqyqtyq normanyń mazmunyn burmalaıtyn, ony birjaqty túsinýge jáne qoldanýǵa múmkindik bermeıtin maǵynalyq sáıkessizdikti anyqtady.
ÁQtK-tiń kórsetilgen babynyń ekinshi bóligi qazaq tilinde bylaı dep jazylǵan: «2. Osy baptyń birinshi bóliginde kózdelgen, ákimshilik jaza qoldanylǵannan keıin bir jyl ishinde qaıtalap, sol sııaqty telekommýnıkasııa jelileri paıdalanyla otyryp jasalǵan áreket». Al orys tilinde ÁQtK-tiń bul erejeleri mynadaı redaksııada tujyrymdalǵan:
«2. Deıstvıe, predýsmotrennoe chastıý pervoı nastoıasheı statı, sovershennoe povtorno, a ravno s ıspolzovanıem seteı telekommýnıkasıı v techenıe goda posle nalojenııa admınıstratıvnogo vzyskanııa».
Aıtylǵannan kelip shyǵatyny, eger qazaq tilindegi mátinde «ákimshilik jaza qoldanylǵannan keıin bir jyl ishinde» degen sózder tek qaıtalaý belgisine ǵana qatysty bolyp, al telekommýnıkasııa jelilerin paıdalaný quqyq buzýshylyqtyń jasalý ýaqytyna baılanyssyz derbes saralaýshy belgi bolyp tabylsa, qaralyp otyrǵan normanyń orys tilindegi redaksııasynda «ákimshilik jaza qoldanylǵannan keıin bir jyl ishinde» degen sózder eki saralaýshy belgige – qaıtalanýshylyqqa jáne telekommýnıkasııa jelilerin paıdalanýǵa qatysty.
Konstıtýsııalyq Keńestiń 2007 jylǵy 23 aqpandaǵy № 3 qosymsha qaýlysynan jáne Konstıtýsııalyq Keńestiń 2009 jylǵy 11 aqpandaǵy № 1 normatıvtik qaýlysynan kelip shyǵatyny, qazaq jáne orys tilderiniń qoldanylýdaǵy teńdigi sondaı-aq normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń qazaq jáne orys tilderindegi mátinderiniń zań túrindegi teń mańyzdylyǵyn bildiredi, al quqyqtyq normanyń mazmunyn burmalaıtyn jáne ony birjaqty túsinýge múmkindik bermeıtin maǵynalyq sáıkessizdik, Respýblıka Konstıtýsııasynyń 7-baby 2-tarmaǵynyń mazmunyna negizdele otyryp, mundaı normanyń praktıkada qoldanylýyn joqqa shyǵarady.
Qaralyp otyrǵan zańdardyń birqatar erejeleri zań men sot aldynda jurttyń báriniń teńdigi týraly konstıtýsııalyq qaǵıdattan (Negizgi Zańnyń 14-baby) týyndaıtyn, zańnamalyq talaptar zańdyq turǵydan dálme-dál jáne saldary boljamdy, aıqyn jáne bir maǵynaly bolýǵa tıis degen talaptarǵa sáıkes kelmeıtinin joǵaryda baıandalǵan kemshilikter aıǵaqtaıdy. О́ıtkeni mundaı teńdik quqyqtyq normany birizdilikpen túsingende, túsindirgende jáne qoldanǵanda ǵana qamtamasyz etilýi múmkin. Buzǵany úshin jaýaptylyq belgilenetin qaǵıdalar olardyń iske asyrylýyna mindetti tulǵalar úshin de, olardyń oryndalýyn baqylaıtyn memlekettik organdar úshin de naqty ári túsinikti bolýǵa tıis.
Qaralyp otyrǵan zańdarda kózdelgen jekelegen tyıymdar men shekteýler qanshalyqty quqyly bolǵanymen, olardy daıyndaý jáne qabyldaý kezinde jol berilgen quqyqtyq sıpattaǵy eleýli kemshilikter zańdardy tutastaı alǵanda Konstıtýsııanyń talaptaryna jaýap beredi dep baǵalaýǵa múmkindik bermeıdi.
Osylaısha Konstıtýsııalyq Keńes «Balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdary Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 7-babynyń 2-tarmaǵyna, 14-babyna, 20-babynyń 2-tarmaǵyna, 39-babynyń 1-tarmaǵyna, 40 jáne 44-baptaryna sáıkes kelmeıdi degen uıǵarymǵa keldi.
Baıandalǵannyń negizinde, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 72-baby 1-tarmaǵynyń 2) jáne 4) tarmaqshalaryn, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 2737 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 17-baby 2-tarmaǵynyń 1) tarmaqshasyn jáne 3-tarmaǵynyń 1) tarmaqshasyn, 31-33, 37-baptaryn jáne 41-baby 1-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyn basshylyqqa alyp, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi
qaýly etedi:
1. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 27-baby 1-tarmaǵynyń normasyn, Negizgi Zańnyń 39-babynyń 1-tarmaǵymen ózara baılanystylyǵynda, ótinish nysanasyna qatysty, memleket neke men otbasyn, ana men ákeni jáne balany qorǵaý jónindegi óz mindettemelerin oryndaý maqsatynda, Konstıtýsııanyń 20-babynyń 2-tarmaǵynda kózdelgen adam quqyǵyn shekteıtin zańdar qabyldaýǵa haqyly dep túsingen jón.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti 2015 jylǵy 19 aqpanda qabyldaǵan jáne 2015 jylǵy 28 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine qol qoıýǵa berilgen «Balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdary Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes emes dep tanylsyn.
3. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 74-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes «Balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine balalardy densaýlyǵyna jáne damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna qol qoıylmaıdy jáne olar qoldanysqa engizilmeıdi.
4. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 74-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes normatıvtik qaýly ony qabyldaǵan kúnnen bastap kúshine enedi, shaǵymdanýǵa jatpaıdy, Respýblıkanyń búkil aýmaǵynda jalpyǵa birdeı mindetti jáne Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 73-babynyń 4-tarmaǵynda kózdelgen retti eskere otyryp, túpkilikti bolyp tabylady.
5. Osy normatıvtik qaýly respýblıkalyq resmı basylymdarda qazaq jáne orys tilderinde jarııalansyn.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy I.ROGOV.