Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy demokratııa men erkin naryq qaǵıdattaryn basshylyqqa alyp jumys isteıtin álemniń damyǵan elderiniń halyqaralyq ekonomıkalyq uıymy bolyp tabylady. Ol 1948 jyly qurylǵan. Shtab-páteri Parıj qalasynda ornalasqan. Uıymǵa Batys Eýropanyń kóptegen elderi, AQSh, Kanada, Túrkııa, Meksıka, Ońtústik Koreıa, Japonııa jáne jaǵdaıy myǵym taǵy birqatar elder múshe. Osy uıymǵa kirýge Qazaqstan da ynta tanytýda. О́ıtkeni, damyǵan elderdiń basyn biriktirip otyrǵan uıymǵa múshe bolýdyń máni zor. Bir qýanyshtysy, kóp elderge jyly qabaq tanyta bermeıtin, qataryna kirgisi kelgen birqatar elge toqtaý salǵan osy bekzat uıym da Qazaqstanmen yntymaqtastyq ornatýdan ketári emes. Qaıta jyldan-jylǵa qarym-qatynasyn jaqsartyp kele jatyr. Sonyń bir dáleli osy uıym men Qazaqstan arasynda eldik yntymaqtastyq baǵdarlamasynyń ázirlenýi bolyp tabylady. Osy baǵdarlamaǵa sáıkes memlekettik basqarý, fıskaldyq saıasat, básekelestik jáne iskerlik ahýaldy jaqsartý, ornyqty damý baǵytynda birlesken bastamalar júzege asyrylatyn bolady. Aldaǵy ýaqytta bul baǵdarlamanyń aıasy odan ári keńeıe túsýi tıis.
Qazaqstandyq birqatar mamandardyń boljaýynsha, biz aldaǵy ýaqytta bul uıymmen bilim jáne ǵylym salasynda da tıimdi yntymaqtastyqqa qol jetkize alamyz. Mine, osyndaı baǵytta zertteýler júrgizip júrgen Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jibek Nesipbaevany áńgimege tarttyq.
– Jibek Jumabekqyzy, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev óziniń halyqqa arnaǵan Joldaýynda qazirgi kúni irgeli damý kórsetkishterin Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna qatysýshy memleketterdiń kórsetip otyrǵandyǵyn aıtqan bolatyn. Aldaǵy ýaqyttarda bizdiń bul uıymmen aralasýymyzdyń qandaı múmkindikteri bar?
– Belsendi ıntegrasııalyq jáne modernızasııalyq úderisterdiń qazirgi kezeńderinde árbir el álemdik qaýymdastyqqa, sonyń ishinde onyń aldyńǵy qatarly elderine beıimdelýdiń joldaryn qarastyrýda. Bizdiń elimizdiń jyl ótken saıyn jańa tehnologııalardy ıgerip, halyqaralyq uıymdar qyzmetine qatysýshylyǵyn arttyryp keledi. Jalpy, syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq qyzmet salasynda qol jetkizgen tabystarymyz da barshylyq. Máselen, 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýimiz osynyń bir jarqyn kórinisi boldy.
Qazaqstan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń Básekelestik jónindegi komıtetimen qazirdiń ózinde jaqsy yntymaqtastyq ornatyp otyrǵandyǵyn aıtýymyz kerek. Sondyqtan, túbi bul uıymnyń músheligine ótýimiz de ábden múmkin. Bylaı dep aıtýymyzǵa Qazaqstan men atalǵan uıym arasyndaǵy qarym-qatynastardyń jyl ótken saıyn jaqsara túsýi sebep bolyp otyr.
Bul uıym basynda Eýropalyq yntymaqtastyq uıymy dep atalǵan bolatyn. Sodan keıin onyń irgesi keńeıip, álemniń basqa da óńirlerinde ornalasqan damyǵan elderdi qamtyp otyr. Qazirgi kúni onyń quramynda qyryqqa jýyq el múshe bolyp tabylady. Bul elder qosyla kelip álemdik ishki jalpy ónimniń 60 paıyzdan astamyn óndiredi. Elbasymyz osy uıym jaıynda aıta kelip, oǵan múshe elderdiń jańǵyrtý joldarynan ótkendigin, ınvestısııalar, ǵylymı ázirlemeler, eńbek ónimdiligi, bıznestiń damýy, halyq turmysynyń standarttary jóninde joǵarǵy kórsetkishterge qol jetkizgendikterin, bul kórsetkishterdiń álemdegi eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna kirýde biz úshin ózindik bir meje bolyp tabylatyndyǵyn atap kórsetken bolatyn.
– Qazaqstannyń bul uıymmen qarym-qatynasy qalaı óris alyp keledi? Sonyń ishinde bilim salasynda qalaı yntymaqtasa alamyz?
– 2011 jyly Qazaqstan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy Keńesiniń tórt birdeı komıtetine baqylaýshy mártebesine ıe bolý úshin tapsyrys jasady. Sol tórt komıtettiń biri Bilim jónindegi komıtet bolyp tabylady.
Osy oqıǵadan 1 jyl buryn Qazaqstan 15 jastaǵy oqýshylardyń oqý jetistikterin baǵalaýǵa arnalǵan PISA Halyqaralyq baǵdarlamasyna birinshi ret qatysqan bolatyn. Osy baǵdarlama elimizdegi 200 bilim oshaǵynda oqıtyn oqýshylardyń bilimin baǵalady. Mundaı baǵalaýlar bizge bilimniń jańa standarttaryna kóshý jáne bilim sapasyn taldaýdyń ulttyq júıesin qurý múmkindigin beredi. Dál osy maqsat elimizdiń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan bilim salasyn damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynda bekitilgen bolatyn.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń deklarasııasynda bilim salasyndaǵy saıasat búgingi jedel ózgeris ústindegi zamanda bilimniń de osy úderiske sáıkes bolýyn, ıaǵnı bilim júıesiniń barlyq komponentteri (bilim jónindegi ulttyq standart, muǵalim, mektep, oqýshylar) ózgeristerdi qabyldaýǵa ázir turý qajettigin jáne jańalyqtardy alǵa jyljytýda belsendi áreketter jasaýǵa qabilettilikterin esepke alatyndyǵy aıtylǵan bolatyn. Bul degenimiz ne? Bul degenimiz júıeli túrde damý, múmkindikterdi turaqty túrde keńeıtip otyrý jáne halyqtyń qalyń bóligi arasynda bilim alýǵa, damýǵa teń múmkindik qalyptastyrý degen sóz. Mine, atalǵan deklarasııa osy qaǵıdattardy eskeredi.
Deklarasııanyń qabyldanǵanyna biraz ýaqyt ótse de, onda aıtylǵan jaıttar búgingi kún úshin barynsha ómirsheń bolyp tabylady jáne mańyzy da jyl ótken saıyn artyp keledi. Barlyq damyǵan elder osy deklarasııany esepke ala otyryp, ózderiniń bilim salasyndaǵy saıasattaryn júzege asyrýda. Básekege qabiletti ekonomıkany, ornyqty qoǵamdy qurý isi de búgingi kúnderi mektep qabyrǵalarynan bastaý alatyndyǵy jasyryn emes.
Bul jaǵynan alǵanda Qazaqstannyń bilim men ǵylym jónindegi qazirgi qolǵa alyp jatqan isteri Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń atalǵan deklarasııasyndaǵy kórsetilgen maqsattarmen jáne qaǵıdattarymen ábden qabysyp tur. Demek biz bul uıymmen bilim jáne ǵylym salasynda yntymaqtasyp jumys isteýge ázirmiz dep aıtýǵa bolady.
– Al endi halyqaralyq uıymmen yntymaqtasýda bizdiń bilim salamyzda júrgizilgen qandaı jumystar bar?
– Eger Qazaqstannyń Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý elderinde qoldanylatyn halyqaralyq salystyrmaly baǵalaý zertteýlerine qatysýshylyq máselesine kelsek, biz qazir osy jolǵa túse bastadyq dep aıtýǵa bolady. Munyń ózi Elbasynyń tapsyrmasymen elimizdiń Úkimeti sońǵy jyldary júrgizip kele jatqan bilim jónindegi saıasattyń mańyzdy jetistikteriniń biri. Bul saıasat Qazaqstandy damyǵan elderde moıyndalǵan memlekettik basqarýdyń halyqaralyq standarttaryn engizýge baǵyttalyp otyr. Máselen, osy saıasattyń jáne Elbasynyń bes reformasynyń negizinde Qazaqstan aldaǵy ýaqytta bastaýysh mektepter oqýshylarynyń oqýy men túsiniginiń sapasyn baǵalaıtyn PRILS, 11-shi synyp oqýshylarynyń matematıkalyq jáne jaratylystaný ǵylymdary baǵytyndaǵy saýattylyǵyn baǵalaıtyn TIMSS-ADVANCED, 8-shi synyp oqýshylarynyń kompıýterlik jáne aqparattyq saýattylyǵyn baǵalaıtyn ICILS halyqaralyq zertteý baǵdarlamalaryna qatysýdy josparlaýda. Bul rette Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderinde de osy baǵdarlamalarǵa mán beriletindigin aıtýymyz kerek.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».