Bakýden bastalǵan ún

Baký sezi alǵash ret túrki halyq­ta­rynyń kórnekti ǵalymdaryn, tilshi­lerin, ádebıettanýshyla­ryn, tarıhshylaryn bir alańǵa jınady. Maqsaty – ǵylym, bilim, mádenıet salasynda ortaq damýǵa jol ashý. Atalǵan sezge Ázerbaı­jan, Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tatarstan, Bashqurtstan, Túrikmenstan sekildi respýblıkalardan, sondaı-aq Reseı men Eýropadan kelgen ǵalymdar qatysty. Olardyń qatarynda Ahmet Baıtursynuly, Eldes Omaruly, Halel Dosmuhameduly, Bekir Chobanzade, Aleksandr Samoılovıch syndy túrki­taný­dyń iri tulǵalary da boldy.

Ǵasyr ýaqyt ótken soń, bul basqosýǵa qaıyryla nazar salsaq, bul jıyn tarıhy men taǵdyry bir, «aýyly aralas, qoıy qoralas» jatqan túrki halyqtarynyń tildik, mádenı jáne ǵylymı máselelerin júıeli túrde talqylaǵan tuńǵysh iri halyqaralyq forým retinde tarıhta qaldy. Ǵalymdardyń dereginshe, osy alqaly otyrysta latyn álipbıi jáne taǵdyrly sheshimder týraly oqyǵandar oı ortaqtastyrǵan. Aıtalyq, sezdiń eń mańyzdy taqyryptyń biri – túrki tilderin latyn grafıkasyna kóshirý máselesi edi. Bul másele sol kezeńde túrki halyqtarynyń saýattylyǵyn arttyrý, ǵylym men bilimge jol ashý turǵysynan oń qadam boldy. Nátıjesinde, latyn álipbıi birqatar túrki elderinde ýaqytsha bolsa da keń qoldanysqa endi.

Alaıda bul sheshimniń artynda saıası astar da jatqanyn ýaqyt kórsetti. Keıi­ni­rek stalındik repressııa jyldary osy sezge qatysqan kóptegen ǵalym «ult­shyl», «pantúrkıst» degen aıyptarmen qýǵyn­dalyp, atyldy nemese túrmege toǵytyldy. Osy turǵydan alǵanda, Baký sezi – ǵylymı erkindik pen saıası qysym toǵysqan tragedııalyq beles te bolǵany shúbásiz. Bul sózimizge Oljas Súleımenovtiń «Barlyq túrki halyqtary úshin mańyzy joǵary bolǵan tarıhı sezge Qazaqstannyń atynan Ahmet Baıtursynuly, Názir Tórequlov, Eldes Omarov, Bilál Súleev qatysyp, sóz sóılegen. Sezge barlyǵy ­130 delegat qatys­qan. Biraq osy bir-bir eldiń ­rýhy men týyn kóterip barǵan marǵasqalardyń ­bári derlik, Máskeýden barǵan Bartold, ­Malov, Ashmarın sekildi birdi-ekili ǵalym­dardan ózgesiniń bári de keıin tutas atylyp ketti», degen pikiri dálel.

Ahmet Baıtursynuly bastaǵan qazaq zııaly­lary bul jıynda qazaq tiliniń bola­shaǵy, termınologııa, álipbı, oqý-aǵartý máse­lelerin kóterdi. Olar túrki halyq­tarynyń tildik tamyryn buzbaı, tipti ózara jaqyndyǵyn saqtaı otyryp, ár ulttyń derbes damýyna mán berý qajettigin aıtty. Zerdelep kórsek, bul kózqaras pen osyǵan baılanysty qadamdar qazaq til bilimi men ulttyq ǵylymnyń qalyptasý jolyn­daǵy batyl ári jaýapty sheshimderdiń biri edi.

Shyndyǵynda, Bakýde ótken túrkitaný­shylar jınalysynyń tarıhı mańyzy búgin de kúshi joıylǵan joq. Kerisinshe, qazirgi ýaqytta túrki memleketteriniń ıntegra­sııasy, ortaq mádenı keńistik, tildik sabaqtastyq máseleleri qaıta kún tártibine shyǵyp keledi. Sol úshin de búgingi kúnde atalǵan basqosýdyń ıdeıalyq murasy jańa qyrynan baǵalanýda. Tyǵyz baılanysty ustanǵan túrki memleketteri uıymy aıasyndaǵy ǵylymı yntymaqtas­tyq, ortaq álipbı máse­lesi, túrki áleminiń gýmanıtarlyq baılanys­tary eskere bilsek, sonaý 1926 jylǵy Baký sezinde kóterilgen oılarmen úndes, murattas hám tilektes.

Sodan beri neshe túrli zaman boldy, týysqan túrki halyqtary alýan keıiptegi almaǵaıyp sátterdi bastan ótkerdi. Kisenin ajyratqysy kelmegen KSRO-nyń temir qursaýynda da olar óz mádenıetin, til-jazýyn, bolmys-bitimin saqtap qaldy. Bulttan shyqqan jaryq kúndeı bolyp kelgen táýelsizdik túrki halyqtarynyń basyn qaıtadan bir araǵa toǵystyrýǵa jol ashty. Endi mine, ǵasyr ýaqyttan keıin sol sezdiń batyl sheshimderine qaıtadan bas shulǵyp, ılanyp, qýattap otyrmyz.

Bir sózben aıtqanda, júz jyl buryn ót­ken túrkitanýshylar sezi – bir ǵana ǵyly­mı jıyn emes, tutas dáýirdiń ıntellektýal­­dyq aınasy. Ol túrki halyqtarynyń óz taǵdy­ryn ǵylymnyń kúshimen bıik beleske kóterý­ge umtylǵan sátin kórsetedi. Arada attaı jelip bir ǵasyr ótken soń, bul tarıhı oqıǵa bizge ǵylymnyń erkindigi, ulttyq múdde men jaýapkershilik, rýhanı tutastyq týraly tereń oı salady, sala beredi de. Endeshe, Bakýden bastalǵan ortaq únge búgin de ún qosýǵa haqylymyz.