Saıatshylyq sýretkeri

Osy oraıda aıtpaǵymyz, jazýshy Saparǵalı Ysqaqulynyń basqa qalamgerlerden erekshe­ligi – ult­tyq etnografııa taqy­rybyna, sonyń ishinde saıatshylyq týraly kóp jazdy. Buǵan dálel av­tordyń «Qyran kegi», «Qyran týraly ańyz», t.b. týyndylary. Ásirese jazýshynyń «Saıatshy áńgimeleri» atty hıkaıasynda qarshyǵa tektes (qarshyǵa, tuıǵyn, qyrǵı, tunjyr, t.b.) sháýli qyrandar haqynda óte qyzyqty jazbalary bar.

Mysaly, jazýshy sháýli tuı­ǵyndy túri men bolmys-biti­mine qatysty myrza tuıǵyn, qul tuıǵyn dep eki túrge bólip, olar­dy jeke-jeke sıpattaıdy. «Myr­za tuıǵynnyń denesi appaq, kózi qara, moıny, quıryǵy uzyn bolady, al qul tuıǵynnyń sıpa­ty: túsi surǵylt, arqa jaǵy qońyr-kókshil, moıny men quıryǵy qys­qa, jumyr, dembelshe keledi. Myrza tuıǵyn ań-qus qaqqan kezde qanatyna qan tıse, kelesi qaz-úırekke ushpaı, taranyp oty­ryp alady. Al qul tuıǵyn qanatyna juq­qan qanǵa qaramaıdy, qash­qan úırekpen birge batpaqqa túsip, alymyna qaraı usha beredi», dep baıandaıdy.

Jalpy, saıat qustary ishinde almyry qarshyǵa. Onyń basqa sháýli qyrandardan ereksheligi – jan saýǵalap qashqan olja­syn indetip qýyp júrip ustaı­dy. Tipti buta-búrgendi panalap tyǵylǵan qoıandy nemese tal-terektiń butaǵyna baryp tyǵylǵan jelbesin (jyl qustary) qustardy ustamaı qoımaıdy. Bir alańdarlyq dúnıe – qarshyǵa ustaǵan oljasyn qaltarys jerge basyp otyryp, ıesine kórsetpeı jep qoıatyndyqtan, ıesi onyń aıaǵyna, bolmasa arqa júnine kishkentaı qońyraý baılap, syldyry arqyly taýyp alady.

Sóıte tura qarshyǵa – baby tez buzylatyn qus. Qalamger jaz­balarynda qarshyǵanyń baby úsh sebepten buzylady depti. Birinshisi, semizdikten, ekinshisi, aryqtaýdan, úshinshi qyzyl maılanýdan eken.

«Baby buzylǵan qarshyǵany túzeý úshin: semizin aryqtatady, ary­ǵyn kúılendiredi, qyzyl maı bolǵanyn túzeý qıyn. Qar­shy­­ǵa­nyń qyzyl maılanýy dege­ni­miz – semizden aryqtatqanda ta­maq­ty birtindep azaıtpaı, kenet ashyq­tyrǵandyqtan qaýyr­syn úl­persheginde maı bólinip qa­lýyn aıtady. Qyzyl maılan­ǵan qar­shyǵanyń belgisi – qolda oty­ryp, qus kórse talpynady, al ush­sa, eti qyzyp aınyp ketedi. Ony­syn ketirý úshin – buzylǵan qar­shyǵaǵa jem berip semirtedi. Odan keıin qaıta qaıyryp, bir­tin­dep aryqtatady. Osy kezde saıat­shy onyń qaýyrsyn túbin­de, úl­per­sheginde maı qalyp qoı­maýyn qadaǵalaıdy», dep jazady qart qalamger.

Saıatshylar jaqsy biledi, qar­­shyǵanyń qaz alýy qıyn. Táji­­­rıbesiz saıatshy toptanǵan qaz­ǵa qar­shyǵasyn jiberip, qapy qal­ǵany týraly áńgimeler kóp. Iаǵnı qoldan ushqan qarshyǵa toptana ushqan qazdyń birin ilip túsip jerge qonady. Osy sátte bas­qa qazdar qaıta ushyp kelip, árip­tesin qutqarý úshin qar­shy­ǵany qanatynyń shybyǵymen sabalaıdy. Taıaq jegen qarshyǵa ustaǵan oljasyn bosatyp, qashyp shyǵady nemese murnynan qan ketip óledi. Odan da jamany qat­ty taıaq ótken qarshyǵa ekinshi qaıta jelbesin qustarǵa jolamaıtyn bolady.

Qalamger jazbalaryn­da osyndaı oqıǵa týraly baıan­­da­­lyp­ty. «Ertistiń arǵy ja­ǵyn­da úsh ­bolys el ýaq turady. Osy elde Uzaq atty ataqty saıat­­shy ótken, – dep bastaıdy Saparǵalı qart. – Osy kisi tús­tik­tegi qaraǵaıly ólkege adam attan­dyryp, sháýli qyran aldyrady eken. Birde qo­lyna qy­ran qarshyǵa túsedi. ­Onyń atyn «Kókjendet» dep qoıady. Bul qusy qaz, dýadaq, úırekti qy­ryp salady. Birde saıatshy egin orma­synda otyrǵan top qazǵa qu­syn jiberedi. Qazdar dereý qamdanyp, shúıilip túsken jaýyn­ qanatymen sabalap óltiredi. Oqysta qusynan aıyrylǵan saıat­shy qaıǵyryp jatyp qalady. Sodan qaıǵysyn jeńildetý úshin qyran qarshyǵasyna án arnaǵy­sy keledi. Sóıtip, Arqa óńirine áıgili, rýy jarylǵap Balta aqyn Tasybaı balasyn qos atpen adam jiberip aldyrady. Saıatshynyń kóńil kúıin túsingen aqyn:

Kókjendet, tuǵyryń altyn marjan býly,

Turýshy eń aǵash úıde asyraýly.

On bes qaz, otyz úırek bir kúnde alyp,

Qaıtpaǵan qustan betiń qyran sháýli.

Shyǵýshy em Kókjendetpen qusqa keshke,

Qus ushsa, Kókjendetim túsedi eske.

Qaz sabap qaıran qyran jyǵylǵanda,

Shaýyp em qazdy atam dep qozykóshke... –

dep óleń shyǵarady».