Ajalsyz Sherlok Holms

Biraq Doıl bárinen sharshady. Shyndyǵynda ol medısına salasynda bilim alǵan dáriger bolatyn. Qalamger qym-qýyt oqıǵa­lar tizbegin baıandaıtyn detektıv áńgimelerimen emes, tarıhı romandarymen ádebıet áleminde óz esi­min qaldyrǵysy kelgen edi. Sondyq­tan ol «The Final Problem» (Soń­ǵy másele) áńgimesinde uly detek­tıvti óltiredi. Shyǵarmada keıip­ker Holms óz qarsylasy professor Morıartımen Shveısarııa­daǵy áıgili Reıhenbah sarqyramasy­­­nyń ústinde arpalysady. Aqyryn­da ekeýi de quzǵa qulap, birge joǵaldy.

Keıipkerinen «qutylǵan» Konan Doıl anasyna jazǵan ha­tyn­da «eski keıipkerinen sharsha­ǵanyn» aıtyp, endi basqa baǵyt­qa bet burǵysy keletinin jazady. Alaıda anasy oǵan «raıyńnan qaıt, bul durys tańdaý emes» degen ótinishpen hat qaıtarady. Ábden qal­jyraǵan jazýshy óz tańdaýyn ózgertpedi. Anasyn da tyńdamady.

Sóıtip qoǵamda buryn-soń­dy bolmaǵan dúrbeleń oryn aldy. Dúnıeniń ár túkpirindegi oqyr­mandar Holmstyń ólimin ká­dim­gi shynaıy adam ólimi retinde qabyldady. Az ǵana ýaqytta aty aspandap turǵan «The Strand Magazine» jýrnaly 20 000-nan astam jazylýshysynan aıyryl­dy. Kóp ótpeı Doılge jan-jaq­tan ashýly hattar legi jaýyp jatty. Bir oqyrman áıel tipti hatyn «Siz haıýansyz!» degen sózben bas­taıdy. Bunymen qoımaı Lon­don kóshelerinde oqyrmandar jınalyp qara tústi shúberek baılap, qaraly kúı keshedi. Gazetter Holms úshin beıit tastarynyń sýretterin jarııalady, al synshylar Doıldiń sheshimin «ádebı qylmys» dep baǵalaıdy.

Osylaısha, tarıhta tuńǵysh ret oıdan shyǵarylǵan keıipker­diń «ólimi» jalpy halyqtyq narazylyq týǵyzdy. Holms endi jaı ro­man­nyń keıipkeri emes, mádenı qu­bylysqa aınalyp shyǵa keldi. Biraq Doıldiń júregi tas eken, ol ózi «óltirgen» keıipkerin qaı­ta tiriltýden úzildi-kesildi bas tar­t­ty. Sóıtip, toǵyz jyl boıy Sher­lok Holms «óli» kúıinde qala berdi.

Arada attaı jelip talaı jyl­dar ótse de, oqyrmandardyń Sher­lok Holmsqa degen mahabbaty basylar emes, kerisinshe kúsheıe tústi. Qarjylyq qıyndyqtar men baspagerdiń ótinishi Doıldi aqyry raıynan qaıtardy. 1901 jyly ol «Baskervıldiń ıti» atty jańa shyǵarmasyn jarııa­lady. Bul týyndydaǵy oqıǵa Holms­tyń óliminen buryn bolǵan dep kórsetildi. Kitap baspadan shyqqan beti qoǵamda úlken dúmpý týdyrdy, biraq Holmsty «joqtaǵan» oqyrmandarǵa bul da jetkiliksiz edi. Olar óz detektıvterin tiri kórgisi keldi.

Aqyry, 1903 jyly Doıl oqyr­­­­mandarynyń yǵyna jyǵy­lý­­ǵa máj­­búr boldy. Ol «The Adventure of the Empty House» (Eles úıdegi oqıǵa) atty áńgimesinde Holms­tyń Reıhenbah sarqyramasynda óli­min qoldan uıymdastyrǵanyn, al ózi jyldar boıy jasyryn ómir súrip júrgenin málimdedi. Osylaısha, ál­deqashan «ólgen» Holms araǵa san jyl salyp, oqyrmandarynyń nazaryna saltanatty kúıde oral­dy. Holms qaıtadan álemniń súıikti detektıvine aınaldy, al onyń avtorynyń ómiri bir sydyrǵy jaǵ­daıda óte berdi.

О́zi oıdan qurastyrǵan ke­ıipkeri Holmsty óltirý arqyly Konan Doıl mańyzdy bir shyn­dyqty túsingendeı boldy. Keıde keıipkerler óz avtoryna emes, oqyr­manǵa tıesili bolady eken. Muny Holmstyń ólimine qarsy qoǵam­dy shýlatqan qozǵalys dálel­deı aldy. Oqyrmannyń kóńilinen shyqqan Holms shyndyǵynda qaǵaz ben sııanyń qosyndysymen shyq­qan beıne emes, oqyrmandardyń júregindegi máńgilik qaharman edi.

Osylaısha, óz jaratýshysy­nyń erkine qarsy Sherlok Holms ómir súre berdi. Bul – ádebıet tarı­hyndaǵy eń áıgili «qaıta tiri­lý» oqıǵasy shyǵar. Biz bul oqı­ǵa­dan ne túıemiz? Osy bir oqı­ǵa osydan 132 jyl burynǵy aǵyl­shyn qoǵamynyń, kitapty júre­k­pen súıgen oqyrmandardyń qan­daı joǵary deńgeıde bolǵanyn kór­setedi. Al biz qazirdiń ózinde osyn­daı deńgeıge jete aldyq pa degen suraq mazalaıdy. Shy­nyn aıtsaq, ómirde bolmaǵan keıip­kerdi «joqtaǵan» London jurt­shylyǵynyń bul is-áreketine súıin­beı tura almaspyz. Al biz she? Tiri tulǵalar men qolda bar baı­lyqtyń, ulttyq qasıettiń qadirine jete almaı júrgen joqpyz ba?