Birde «Ońtústik Qazaqstan» gazetinen jýrnalıst Aman Jaıymbetovtiń «О́nertapqysh ógeı bala emes, ókimet...» degen problemalyq maqalasyn oqydym. Onda osy Ońtústik ólkesinde turatyn jas ónertapqyshtardyń joqtan bar jasap ashqan jankeshti eńbegi elden qoldaý tappaı eskerýsiz qalǵany jazylǵan.
Álemde eń baı ári baqýatty AQSh, Qytaı, Japonııa sekildi memleketter búgingi kóshbasshylyq dárejege qalaı jetti? Olar osy ónertapqyshtardyń jumysyn baǵalaý arqyly, tipten sheteldik maman bolsa da shaqyryp, el ónerkásibin aıaqqa turǵyzý arqyly jetkenin búginde kóziqaraqty qaýym jaqsy biledi.
Al «Qazpatent» sekildi ondaı mekeme bizde de bar. Biraq ol mekeme ne isteıdi? El qajetine jarar qandaı jańalyq ashyldy jáne olardyń qanshasy óndiriske jiberildi? О́nertapqyshtarǵa qandaı kómek berilip jatyr, bul týraly eshkim bilmeıdi. О́ıtkeni halyq ondaı mekemeniń el aldyna shyǵyp esep bergenin estigen de, kórgen de emes.
Áıtse de men sol uıymmen kópten beri tanyspyn. 2014 jyly «Kún elektr stansasyna» alǵan ınnovasııalyq patentim bar. 2021 jyly avtomobıldi jol apatynan saqtaıtyn magnıttik qurylǵyǵa alǵan patentim jáne bar. Budan bólek, 2024 jyly kúz aıynda tapsyrǵan «Jasyl energetıkaǵa» arnalǵan tórt patenttik jobam taǵy jatyr. Biraq men áli kúnge deıin olardan tolyqqandy jaýap alǵan joqpyn. Degenmen patentti alǵan kúnde de, ol syzbalar boıynsha jasalatyn maketti qaıda jasatyp, qaıda synaqtan ótkizem degen ekiudaı úreıdemin. О́ıtkeni men ony «Kún elektr stansasynyń» patentin alǵanda kórgenmin.
Árıne, ónertapqyshtyq óte abyroıly jáne saýapty is. Qazir kúnde qoldanatyn elektr energııasy, gaz ben munaı óndirý ádisteri, ushaqtar men avtomobılderdiń bári – osy ónertabystyq izdenýdiń arqasynda tabylǵan. Eger meniń jol apatyn boldyrmaıtyn magnıttik qondyrǵym qazir qoldanysta bolǵanda talaı jannyń ómirin jalmaǵan jol apaty azaıar edi dep oılaımyn.
Elimizdegi patenttik qyzmettiń jumysyna qarap otyryp, ónertapqyshtarǵa beriletin patent pen qoldaý múlde syn kótermeıtinin aıtqym keledi. Búgingi ónertapqyshtardyń jumysyn baǵalap, olarmen durys jumys júrgizý, el ónerkásipterimen baılanys jasaý múlde aqsap jatyr. Sondyqtan bul jumystyń bárin jolǵa qoıý úshin ónertabys ortalyǵyn qaıta qurý kerek dep bilemin. Eger ondaı jaǵdaı bolsa, men oǵan mynadaı óz jobamdy usynamyn.
Menińshe, ónertabys jańalyqtaryn jasaıtyn bul mekeme mynadaı úsh bólimnen tursa deımin.
Birinshi – túsken usynystardy taldaý bólimi. Munda 2 nemese 3 – myqty fızık, hımık jáne bıolog bolýy kerek. Mekemege kelip túsken usynystardy eń birinshi kezekte osy mamandar qarap, kóńilge qonymdy, elge ıgiligi tıetin jaqsy ıdeıa bolsa, ony kelesi konstrýksııalyq bólimge tapsyryp, al jaramsyz usynystardyń kemshiligin kórsetip, eki-úsh kúnnen qaldyrmaı, ıesine hat arqyly habarlaýy qajet.
Ekinshi – konstrýktorlyq synaq bólimi. Muny kishigirim zaýyt retinde qarastyryp, onda tokarlyq, dánekerleý stanoktary men qurylǵylar, sondaı-aq osynda jumys isteıtin tehnıkalyq ınjenerler, bilikti elektrıkter, slesarlar, dánekerleýshi jáne qurastyrýshylar bolýy tıis.
Úshinshi – el ónerkásibimen menedjerlik baılanys bólimi. Bul bólimde ónertabystyq synaqtarda jaqsy nátıje kórsetken jasalymdar dáriptelip, tıisti ónerkásiptik kompanııalarǵa usynys jasalady. Usynystardy dızaındyq úlgide qaıta jasaý jáne satyp alý boıynsha kelissóz júrgiziledi.
Buǵan sonshalyqty kóp qarjy ketpeıdi. Mundaı uıymdy ár oblysta uıymdastyrýǵa bolady. Sondaı-aq ónertapqysh jastardy osy salaǵa odan ári qyzyqtyrý, yntalandyrý úshin memleket jıi baıqaýlar ótkizse deımin.
Mine, biz tek osyndaı bir ortalyqtan basqarylatyn patenttik mekeme arqyly ǵana ónertapqyshtarǵa jeńildik jasap, el ekonomıkasynyń odan ári damýyna jol ashamyz.
Berdaly RYSBEKOV,
zeınetker ustaz
Túrkistan oblysy