Aqynnyń aqtyq daýysy

Tobyl, Shý, Syr men Ile, Nuraǵa bar,

Arnasynda nalasy jylap aǵar.

Qandaı jaýdyń bolsa da qaraýyly –

Qazaq baıǵus

Qalqaıyp tura qalar.

О́zińniń turmaǵasyn ýysyńda,

О́z jeriń ózińe jat, qurysyn da!..

Bul týyndynyń jazylǵanyna kóp zaman ótti. Aqyn osylaı jyrlaı kelip: «Jalǵannyń jartysyndaı mynaý ólkeń, kim bilsin soryń ba, álde yrysyń ba?!» dep jalǵaıdy. Osy shýmaqtarǵa sál mán bergen kisi dastannyń jerdeı aýyr salmaǵyn sezinedi. Aqynnyń:

«Ertis, Esil, Jaıyq, Jem, Saǵyzǵa bar,

Bəribir, pana bolmas aýyzǵa alar.

Bəribir, mońǵol shapsyn, jońǵar shapsyn,

Əıteý, qazaq aldymen baýyzdalar, –

degennen-aq, janyńyz túrshigip, titirkenip ketedi. Dáp bir jaqynyńdy baýyzdap jatqandaı sezinip, mátin astaryndaǵy oıǵa odan ary úńilip, den qoıa túsesiz.

Muqaǵalıdyń «Raıymbek, Raıymbek!» poemasy alǵash osydan 45 jyl buryn, 1981 jyly Beksultan Nurjekeev, Sársenbi Dáýitov syndy qalamgerlerdiń bastamasymen «Lenınshil jas» gazetinde jaryq kóredi. Týyndyǵa janashyrlyq tanytqan osy azamattardyń ábjil qımylyna búginde bek razymyz.

Poema jarııalanbas buryn redaktor gazet atynan annotasııa jazýǵa tapsyrma beredi. Sol sátte dastandy birinshi bolyp Janbolat Aýpbaev oqıdy. Arada otyz jyl ótkende Janbolat aǵamyz: «Raıymbek, Raıymbek!» poemasyn alǵashqy oqyǵan sátim áli kúnge deıin esimde. Maǵan poema aıaqtalmaı qalǵan shyǵarma sııaqty bolyp kórindi» dep eske alady. Biraq ol kisi «keıin qaıta oqyǵanda» dep sóz jalǵamaıdy. Janbolat aǵamyz ǵana emes, sol tustaǵy oqyr­mannyń birazy dál sondaı áserde bolǵany baıqalady. Sondyqtan da «aıaqtalmaǵan shyǵarma» degen pikir oqyrman oıyna ábden ornyǵyp qalǵan sııaqty.

«Dastan týraly qyryq jyl ishinde kim qandaı sóz aıtty eken» dep izdendik. Az jazypty. Kóbi poemadaǵy Raıymbek batyrdyń monolog replıkasyn, bıdiń batyrdy synaýy men oǵan tańdanysyn jazypty. Joǵaryda mysalǵa alǵan shýmaqtar jaıly sóz esh jerde kezikpedi.

Poemanyń aty «Raıymbek, Raıymbek!» bolsa da shyǵarmada batyr jaldas kúreńge eki ret qana minedi. Birinshisi 13 jastaǵy bala batyr kezinde. Onda alaman báıge shapqan úlken asta óz atyn urandap jurt aldynan shaýyp ótedi:

Qyzyńdy satyp, qymyzǵa mas bop jatyńdar,

Xalyqpysyńdar?! Qazan ańdyǵan qatyndar!

Qorqaý qasqyrdaı birisin-biri talaǵan,

Birisin-biri tonaǵan, tozǵan paqyrlar!

Bul – batyr bolar balanyń top aldyna alǵash shyǵýy jáne on úsh jastaǵy balanyń (laıyq kelmese de) halyqqa qarap turyp aıtqan alǵashqy soıqan sózi.

Keıipkerimiz budan keıin atqa barlyq bıler jınalyp, Raıymbektiń talabyn tyńdap, qaýipti tásilmen synaıtyn sátte qonady.

Basyn tartpas, «batyr» ǵoı nesi ketsin,

Basyn tartsa sóz basqa, esi ketsin.

Top ishinen tańdaǵan atyn minip,

Myna jatqan Ileni kesip ótsin!

On úsh jasynda óz atyn urandaǵan Raıymbek bul qaýipten qaıtpaıdy. Kúreńniń baýyryna túsire qamys teńdep, ıirimdenip aǵyp jatqan Ilege qoıyp ketedi. Bul kórinisti sýrettegende Muqaǵalı aqyndyq deńgeıiniń, shabyt qýatynyń, sýretkerlik sheberliktiń ne ekenin kórsetip-aq kósiledi. Dastanda Raıymbektiń jasaıtyn negizgi erligi de sol – Ileni atpen kesip ótkeni. Batyr qımylyna tán basqa epızod joq. Sebebi aqynǵa jattandy oqıǵa kerek bolmaǵan. Oǵan Raıymbek batyr kelbetin jasaýda onyń Qabaı jyraýǵa aqtaratyn armany, ashynǵan shıryǵýy, orasan zor maqsuty jaıly replıkalary mańyzdyraq kóringen. Aqynnyń maqsaty da sonsha aýyr dıalog, monologterdi bar qazaq biletin áıgili batyrǵa berip sóıletý ekeni anyq.

Sóıtip, Ileni kesip ótken Raıymbektiń erligi men eptiligine bıler de boı usynady. Ony qolbasshy taǵaıyndap, ári qaraı halyqqa jar salyp, sarbaz jınaıdy. Oqıǵa bitip, budan keıingi qalǵan 48 jol óleń bólektenbeı osy bólimge jalǵasyp túsedi. Asfaltta zýlap kele jatqan kólik burylý belgisin qospaı-aq jańa jolǵa shyǵyp ketkendeı kúıge túsesiz. Bastaǵanda-aq, sapyryp-tógiltip kele jatqan dastanǵa kirip ketken oqyrman «Raıymbek qashan shaıqasqa kirer eken, Qalmaqtyń basyn qalaı shabar eken?» dep otyrǵanda poema bitip qalady.

Shyn máninde, aqyn aıtaryn aıtty. Sóz muratyna jetti. Endi kósilip: «Sonda Býryl gýledi. Tabany tasqa tımedi, Kóldeneń jatqan kóktasty, Saz balshyqtaı ıledi» dep óleń sózdi sapyrý qolynan kelip tursa da Muqaǵalı óıtpeıdi. Sol sebepti de oqý mádenıeti batyrlar jyrymen qalyptasqan oqyrman bir nárse jetpeı qalǵandaı kúıge túsedi. Sóıtedi de kitapty oqıǵasy úshin oqýǵa úırengen jurt aqynnyń monologteri men sýretteýleriniń syrtynan ótip, sheberligine den qoıa almaı keledi.

Muqaǵalı bul dastandy jazýǵa uzaq oılanýdan keıin táýekel etken. Shyǵarmadaǵy keıipkerleri sanaý­ly, baıandalatyny bir úzik jáne eki shaǵyn oqı­ǵa ǵana. Súıekti poemanyń ózgesheligi sol – onyń aýqym­dy bóligi keıipkerdiń dıalogi, monologi men avtor­dyń taýsyla tókken tolǵanysyna qurylǵan. Dastan­da eki keńistik bar. Onyń birinshisi mekenjaıy «Jal­ǵannyń jartysyndaı mynaý ólke» – tutas qazaq dalasy. Ekinshisi – ýaqyt keńistigi. Onyń shekarasy bel­gisiz. Qaıdan bastalyp, qaı mejeden aıaqtalǵany bulyńǵyr.

Aqyn mekenjaıdy jyrlaǵanda Ilemen shektelip qalmaı, kúlli qazaq jerindegi ózenderdi tizip shyǵady. Sóıtip, ýaqyt keńistigi boıynsha búkil qazaq jerin qamtyp, soǵystan «qajyǵan nar bozdaqtardyń» asa qýatty «qara jaýdan» jeńilisinen bastap, «óz jeri ózine jat» bolǵan, «qandaı jaý kelse de nysana bolyp, qalqıyp tura beretin» qarsylyqqa hali joq halyqtyń kúıin dál sýrettep bergen. Demek dastan aıaqtalǵan. «Aıaqtalmaı qalmaǵan». Aqyn ádeıi rýh­tyń qanyn sorǵalatyp, aq julyny qıylarǵa taıaǵanda jyryn bulqyntyp, yshqyntyp baryp toqtatqan.

Shyǵarmada tórt keıipker jáne tórt toptyq qatysýshy sýretteledi. Keıipkerler obrazy qımyldan góri ashy monolog, dıalogtermen ashylsa, toptyq qatysýshylardyń minezi qımyl, qylyq, áreketpen beınelengen. Shyǵarmadaǵy tórt keıipker Qabaı jyraý, bala Raıymbek, Túke jáne Álmerek bı. Al tórt top «Qara jaý», «Qajyǵan erler», «Qara halyq» jáne «Bıler toby».

Qaıyrý bermes ekpini qatty «Qara jaýǵa» «qajy­ǵan nar bozdaqtardyń» qaýqarsyz qarsylyǵy, qan qus­qan jeńilisi janyńdy jaýratady. Dastanda sýret­teletin shaıqas osy ǵana – on shaqty shýmaq. Qabaı jyraý men bir ǵana tuqym – bala aman qalady. Poema­da budan basqa shaıqas, soǵys jazylmaǵan. Odan sońǵy kórinis Áýlıege muń shaǵyp, «Eldi jeńiske jete­tinine sendire alatyn, halyqty sońynan ertetin bir qazaq surap» jalynǵan Qabaı jyraýdyń obra­zy­na jalǵasady. Osy tusta oǵan on úsh jastaǵy Raıym­bek kelip, ózin tanystyrady. Ekeýiniń arasynda aýyr dıalog aıtylady. Úshinshi kezeńdegi oqıǵa óze­gin ókinish órtegen Túke men qyrǵyn kórgen halyq­tyń tra­gedııasyna ulasady. Qan qusqan jeńilisti umytyp, at shap­tyryp, toı toılap júrgen halyqty kóremiz. Osy epı­zodtaǵy báıge sátin aqyn barynsha tó­gilte sýretteıdi. Raıymbek óz atyn urandap soıqan shy­ǵarady. Álmerek bı Túkeni kemitedi. Bı kekesininiń salmaǵy sonsha, Túke kúıikten ólip ketedi. Avtor kelesi mazmunda sońǵy oqıǵany baıandamas buryn Raıym­bek­ti eseıtip, Qabaı jyraýmen qaıta jolyqtyrady. Qart jyraýmen jas batyrdyń dıalogi qoǵamnyń – jalpy jurttyń tobyrlyq deńgeıin ashy synap, oqyrmandy poemadaǵy aıtar túpkilikti oıǵa qaraı jeteleı túsedi. Sońǵy oqıǵa «Bıdiń úıi» dep bastalyp, dastan kýlmınasııasy Qabaı jyraýdan Raıymbek batyrdyń jaýmen soǵysýǵa ruqsat suraýyna jol ashady.

Kórkem ádebıettiń túpki nysany – adam. Shynaıy adam obrazy keıipkerdiń bólekshe bógenaıy, minezi, ózindik ózgeshe artyqshylyǵy, tipti kemshiligi men mini ómirdegideı sýrettelgende ǵana ashylady. «Raıymbek, Raıymbek!» dastanyn oqyp bolǵan soń, ol jerdegi keıipkerler beınesi oqyǵan adamnyń esinen ketpeıdi. Iаǵnı aqyn keıipkerler obrazyn esten ketpes oqıǵa, erekshe mándi monolog, tabıǵı, biraq tosyn dıalogter, tańǵaldyrar tapqyr sýretteýler arqyly somdaǵan. Poemasynda avtor osynyń bárin joqtan taýyp, tamasha jasampazdyqpen úılestirip, keıipkerleriniń qaıtalanbas kelbetin jasaǵan. Máselen, dastanda Qabaı jyraý aqynnyń ıdeıasyn oqyrmanǵa ótkizý úshin, oılaryn ashý úshin tańdalǵan keıipker. Qabaı jyraýdyń monologteri, Raıymbek batyrdyń dıalog replıkalary men qımyl-qozǵalystary, avtordyń tolǵanystarymen toǵysady. Úsheýiniń de aıtar sózderi – bir deńgeıde, bir pafosta. Dastandaǵy eń keremet beıne – Túke obrazy. Ony «Sonsha kúıgelek shaldy kúnde kórip júrgen qaı kisi edi?» dep mańaıyńnan izdeısiń. Taǵy bir keremet somdalǵan beıne – Álmerek bı men qazaqtyń bıler ınstıtýty. Bıdiń bári bılik aıtpaıdy. Biraq bári de qamshysyn tastap, qandaı usynysy bolsa da ortaǵa sala alady. Shyǵarmany oqı otyryp, kez kelgen bıdiń mindeti halyqty soǵysqa, qantógiske ıtermeý ekenin uǵasyz. Ol úshin tógilip turǵan jyraý­dy da toqtatyp, tıyp tastaıdy.

«Baryńdar, əkelińder salǵa salyp,

Synaıyn syrttanyńdy jaýǵa salyp».

Bastapqy shart Ileni ári-beri eki kesip ótý edi ǵoı. Bir kesip ary ótkende-aq, sheshimin qaıta qaraǵan bı Raıymbek batyrǵa sal jiberedi.

Qaıda baryp, qaljyrap jatar eken?!

Qandaı sordyń sortańyn tatar eken?!

Kór bolsa da bolsa eken qazaq jeri,

Qazaq jeri bolǵasyn – Atameken.

Biz dastandy oqı bastaǵanda bastapqy shýmaq­tardan-aq toqtap qaldyq. Taspasy qystyrylyp qalǵan magnıtofonǵa uqsap: «Kór bolsa da bolsynshy qazaq jeri» degen sózdiń túrine qarap, qaıtalap, biraz otyrdyq. Buryn estimegen sóz. Atamekeniń bolsa da óz jeriń bolmaı qalatyn, ata mekenińdi «qazaq jeri» dep aıta almaı qalatyn kez týady eken. Sondaı kezdi bastan ótkizip jatqandaı kúıge tústik.

«Dastannyń kompozısııasy da – tosyn. О́ıtkeni týyndy qurylymy ýaqyt keńistigimen shektelmegen. Tipti shyǵarmada Qabaı jyraý «qalmaq» degen ataýdy bir-aq ret qoldanady. Al «mońǵol, jońǵar» degen sózder avtordyń eń sońǵy tolǵanysynda, onda da kóp jaýdyń biri retinde ǵana aıtylady. О́zi qaptaǵan, asa kúshti «qara jaý» qaıdan shyqty dep oılaısyz. Qyzyǵy, onyń qımylyna qarasań «úırenisken jaýǵa» – jońǵarǵa uqsamaıdy.

– Ata, bizdiń ólkeni qara jaýlar shappady,

Jaýlaryna bizdiń el səıgúligin baptady.

Qoıyn soıyp, qoldaryn qýsyrdy da, sorlylar,

Aıaǵyna bas urdy, biri sadaq tartpady.

Tartpaǵan soń olar da əýrelenip jatpady,

Aldy-daǵy alaryn, belimizden attady.

Bizge bul jerde aqyn qııaly ulttyń óz jerine ıelik quqy joıylǵan, áskersizdengen, qarýsyzdanǵan, malyn sypyryp aıdap ketip, mıllıondap ashtan qyrylatyn kezeńdi jyrlap turǵandaı kórindi. Poemany oqyp otyrǵanda osyndaı tosyn shýmaqtarǵa shalynyp toqtap, sansyz suraqtar kóbeıe tústi.

«Lenınshil jastaǵy» annotasııada Raıymbek batyrdyń Qangeldi atasy 1733 jyl Rossııaǵa qosylýǵa hat jazǵany aıtylyp, «keń aýqymda jazylmaq bolǵan shyǵarmanyń» «tar aýqymda» jazylǵany týraly baıandalady. Poemany jarııalaýshylar týyndynyń mán-maqsutyn, aıtar oıyn aınytpaı tanyp, osyndaı annotasııa arqyly shyǵarmany eshqandaı senzýraǵa ushyratpaı, onyń «aıaqtalmaǵan shyǵarma» ekenine jurtty sendirgendeı kórinedi.

Áıtpese, Raıymbek batyr monologinde:

«Qarap tursa sol jaýy irgesinde,

Qarap tursa sol jaýdyń túrmesinde»

degen sózderi arqyly Muqaǵalıdyń kimderdi meńzep otyrǵanyn ańǵarý qıyn emes. Budan «jánnatyn jamsatyp jaýy» kep ornyǵyp alyp, «Reseıge óz erkimen qosylǵan qýanyshyn» toılap, óz jerin «meniń jerim» deı almaı otyrǵan «qańqasy qalqıyp turǵan» Qazaqstandy kóremiz.

Iá, ras. «Jońǵar» shapty deıtin tarıhı uǵym bar. Aqyn «qara jaý» shapty degen sózdi qaıdan aldy? Aıtyp otyrsa, biz, «qaqpamyzdy jappappyz, qarsy sadaq tartpappyz, asymyzdy usynyp, sáıgúligin baptappyz. Olarǵa qosylyp tunyǵymyzdy birge laılappyz».

Shyndyǵynda biz jońǵarǵa qarsy turdyq. «Úırenisken jaý atysqanǵa jaqsy» dep atysyp otyryp, jerimizden qýyp shyǵyp, shekaramyzdy Qytaı ımperııasyna tirep tastaǵanbyz. Endeshe, qaptap kelgende qalyń qazaq qarsylyqsyz qarsy alǵan «qara jaý» kim? Qarsy bolǵan azǵantaı toby qan-qaqsap qalǵan, tunyǵyńdy laılap taptap kelgen, óz jerińdi ózińe jat qylǵan, óz jerińde túrme salyp ózińdi qamaǵan «qara jaý» kim?! «Qara shekpendilerdi» eske túsirmeı me?

«Qaýqary joq qaıran jurt, qaıran halyq,

Saıran salyp jatýshy eń, jaılaý baryp.

Opat bolyp, aq ordań oırandalyp,

Qara jaýyń əkelip qara qaıǵy,

Tas ýatty-aý tóbeńe taırań qaǵyp.

Ańyraýdy doǵaryp, attan qazaq!

Alty jasar ulyńdy maıdanǵa alyp».

Bul – poemanyń bastaýyndaǵy 6-shýmaq. Japyryp keterin bilse de jaýǵa qarsy shapqan aýyl. Qaıdan ekenin bilmeımin, osyny oqyp otyrǵanda Muqaǵalı aqynnyń aýylynda bolǵan Qarqara kóterilisi oıyma oralady.

Qysqarta aıtqanda, «Raıymbek, Raıymbek!» poe­masy – qazaq jeriniń tutastyǵynyń rýhy! Raıymbek urany – ulttyń erkindik urany! О́zegin ókinish órtep, aýzynan aq jalyn atyp, janyp bara jatqan aqynnyń óleńin tanyǵanda «átteń-aı» deısiń! Átteń-aı, endi bir on bes-aq jyl júre turǵanda azattyq tańyn kórer edi deısiń!

 

Almas AHMETBEKULY,

aqyn