Bıyl Aqtaý qalasy túrki áleminiń mádenı astanasy bolyp jarııalanǵan soń, onda túrki elderin baılanystyratyn is-sharalar kóptep ótkizile bastady. Solardyń biri – 15-16 mamyrda Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrkııa elderi ókilderiniń qatysýymen ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń respýblıkalyq Analar keńesiniń «Ana. Qoǵam. Bolashaq» atty halyqaralyq forýmy. Atalǵan jıynda kóterilgen máselelerdi saralaı sóılegende Sabrı Alptekın túrki halyqtarynyń tamyry bir, mádenıeti ortaq, tili uqsas ekenin aıta kelip, bizdi áli de jaqyndastyra túsetin jobalardyń kerek ekenin, sonyń ishinde, qoǵamdyq negizde halyqaralyq analar uıymy qurylýynyń mańyzyn atap ótti.
Bulaı deýiniń negizi de bar edi. Maqtanysh emes, shyndyq: el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna oraı zaman derti 5 keselge qarsy kúres júrgizýge oraı qoǵam men bılikti jumyldyrǵan bizdiń «Salaýatty sana» jobamyzǵa qonaqtar tańǵaldy. Qaı eldiń ókili sóılese de, mundaı keselder bizde de bar dep, biraq ony eńserý boıynsha júrgizilip jatqan jumysta Qazaqstannyń analarynan úlgi alýǵa ázir ekenin aıtyp jatty. Mine, sol jaryssózderde de Bas konsýl myrzanyń sózin tilge tıek etip, túrki álemi analarynyń birigýi, tájirıbe almasýy zaman talaby ekeni birneshe márte qaıtalanǵan bolatyn.
Surastyrsaq, bir keńestik keńistikten shyqsaq ta elderimizde analar arasyndaǵy jumys birdeı emes eken. Muny ázerbaıjandyqtar ashyq aıtyp, birden bizdiń formatqa qyzyǵýshylyq tanytty. Qyrǵyzstan men О́zbekstanda analar túrli baǵyt boıynsha uıymdasqan. Túrkııada da bizdiń Analar keńesi sııaqty tutas el aýmaǵynda jumys isteıtin qoǵamdyq uıym joq bolyp shyqty. Olar qazaqstandyq uıymnyń qurylymy, maqsattary týraly egjeı-tegjeıli surastyra kele, búkil túrki áleminde analarǵa mazmuny jaǵynan osyndaı qoǵamdyq birlestik qajet degen oı týyndaǵan bolýy kerek.
Tuqym qunarly jerge tússe, kóktep-kógeretini sııaqty sóz de oıy, nıeti túzý adamdardyń júregine jetse, ıgi bastamalarǵa ulasady. Bul joly ıdeıany iske asyrý úshin Qazaqstannyń Túrkııa Respýblıkasyndaǵy elshiligi men Túrki mádenıetiniń halyqaralyq uıymy (TÚRKSOI) qoldaý kórsetip, TÜRKTAV – Túrik tarıhy men mádenıetiniń qory, Almaty oblysyndaǵy «Anaǵa qurmet» mýzeıi, elimizdiń Ulttyq mýzeıi, IýNESKO qamqorlyǵyndaǵy Mádenıetterdi jaqyndastyrý ortalyǵy birlese «Túrki áleminiń analary» atty jobany qolǵa alypty. Solardyń shaqyrýymen 18-21 qarasha arasynda Analar keńesiniń bir top múshesi Ankaradaǵy is-sharalarǵa qatysyp qaıttyq. Uıymdastyrýshylardyń joba shymyldyǵyn Qazaqstan ashatynyn, basqa elder josparly túrde jalǵastyratynyn aıtýy mereıimizdi ósirdi.
Alǵashqy is-sharanyń Oljas Súleımenovtiń shyǵarmashylyq murasyna arnalýy halqymyzdyń «Batyr da, aqyn da anadan týady» degen naqylyn oıymyzǵa oraltty. Túrki mádenıetiniń halyqaralyq uıymy (TÚRKSOI) shtab-páteriniń saltanat zalynda «Oljas Súleımenov. Masshtab. Planeta. Jer» atty halyqaralyq kórme ashylyp, saltanatty jıyn aqynnyń beıne quttyqtaýymen bastaldy.
Túrkııadaǵy joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary, ǵalymdar men qoǵam qaıratkerleri bas qosqan jıynǵa TÚRKSOI halyqaralyq túrki mádenıeti uıymynyń bas hatshysy, Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq jazýshysy Sultan Raev qatysty. Baýyrlas eldiń bedeldi qalamgeri qazaqtyń kórnekti aqyny, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń Eńbek Eri Oljas Súleımenovti «túrkitaný álemindegi qubylys» dep bıik baǵalap, onyń shyǵarmashylyq jáne qoǵamdyq tulǵasy týraly keńinen tolǵandy. Sultan myrzanyń qazaqsha sóılegenin, ózi aıtqandaı, «planetarlyq aýqymdaǵy» ul týǵan qazaq eline degen qurmeti dep qabyldadyq.
Odan keıin Oljas Súleımenov fenomeni týraly ǵylymı baıandamalar jasalyp, estelikter aıtyldy. Maǵan da Qazaqstan delegasııasynyń atynan adamdar analarynan birdeı bolyp týǵanmen, kele-kele solardyń arasynan rýhynyń bıiktigi, ǵajap talanty, zor tanym qabiletiniń arqasynda aınalasyn ózgerte alatyn adamdar shyǵatyny, sondaı passıonar tulǵalardyń biri, shyǵarmashylyǵymen «taýlardy alasartpaı dalany asqaqtatýǵa» shaqyryp kele jatqan tulǵa, qazaq halqynyń perzenti Oljas Omaruly Súleımenov týraly sóz sóılep, aqynnyń ózi aýdarǵan óleńderin oqyp berý buıyrdy.
Tústen keıin jıyn «Túrki áleminiń analary: dástúr jáne qazirgi zaman» atty halyqaralyq dóńgelek ústelge ulasty. Bul mazmuny bizdiń elde birneshe jyl boıy júrgizilip kele jatqan «Mádenıetti ana – mádenıetti ult» ıdeıasyna ushtasatyn, urpaqty yntymaq, birlikke tárbıeleýdi úndeıtin is-shara edi.
Túrkitildes elderdiń birligine qatysty Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Túrki álemi» brendin nasıhattaýǵa shaqyramyn» degen sózi birneshe ret qaıtalandy. Túrkııa Prezıdenti Rejep Erdoǵan: «Túrki álemi – bizdiń ózara árekettestigimizdiń mádenı birligi men strategııalyq formasy» degen eken. Bul sózder osy kúnderi ótkizilgen is-sharalardyń ıdeologııalyq negizi, taqyryp arqaýy retinde alynypty.
Jahandaný barsha álemge jaqsyny da, jamandy da taratyp jatyr. Mysaly, demografııalyq ahýaldyń nasharlaýy týraly aıtylsa, ádette batys elderi mysalǵa keltiriletin. Osy jıynda dástúrli túrde kópbalaly túrki otbasylarynda týý kórsetkishi jyl saıyn tómendep bara jatqany sóz boldy. TurkStat málimetteri boıynsha, 2023 jyly mundaǵy bala týý kórsetkishi 1,51-ge deıin tómendegen.
О́z sózinde Túrkııanyń Otbasy jáne áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Leman Ienıgún hanym mundaı demografııalyq jaǵdaı Túrkııa bıligin alańdatyp otyrǵanyn, ony eńserý úshin tıisti sharalar qolǵa alynyp jatqanyna toqtaldy. Otbasy ınstıtýty men demografııalyq saıasat keńesiniń qurylýy solardyń biri eken. Bul keńestiń «demografııalyq qurylymdaǵy ózgeristerdi úılestirý, baqylaý jáne baǵalaý, demografııalyq saıasatty ázirleý jáne tıimdi iske asyrýdy qamtamasyz etýdi» maqsat etetini atap kórsetilgen.
Máseleniń ózekti ekendigin Túrkııada 2025 jyldyń «Otbasy jyly» dep jarııalanyp, prezıdent Rejep Erdoǵannyń birqatar bastama usynýy da ańdatqandaı. Bastamalardyń biri nekege turǵan jastarǵa paıyzsyz nesıe berý. Nesıe somasy 150 000 túrik lırasyn (shamamen 2,3 mln teńge) qurap, 48 aıǵa beriledi eken. Bastamany jarııa etkende Túrkııa prezıdenti bul sharalar otbasylardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa, jas ata-analardy qoldaýǵa jáne bala týý kórsetkishin arttyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótýimiz kerek.
Jıyn tizginin Nazıpa Shanaı ustap, dóńgelek ústel taqyryby boıynsha Qazaqstan, Túrkııa, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan elderiniń ókilderi oı bólisti. Olardyń ishinde Saltanat Áshimova, Nyshangúl Qarataeva, Lachın Ovazgeldıeva, Reshıde Iýksel, Úmithan Muńalbaeva, Chınara Mambetalıeva, Mahbýza Mýsaeva jáne túrki elderiniń ǵylymı jáne qoǵamdyq uıymdarynyń basqa da ókilderi bar. Sóz sóıleýshiler óz elderindegi jetistikterdi de, sheshilýi kúrdeli máselelerdi de aıtyp ótip, halyqaralyq tájirıbege qyzyǵýshylyq tanytty.
Moderator sózin qaı elde de ananyń ulttyq, otbasylyq qundylyqtardy urpaq boıyna sińirip, izgilikti, mádenıetti alǵa aparýdaǵy mańyzdy tulǵa ekeninen bastap, jıyn boıy taqyryptyń altyn arqaýyn ustady. Sóz reti kelgende búgingideı geosaıası ahýal shıelenisken ýaqytta analardyń aýyzbirshiligi aýadaı qajet ekenine nazar aýdarta otyryp, Aqtaýda aıtylǵan usynysty eske saldy. Bul usynysty jıynǵa qatysqan Túrkııa Prezıdenti Rejep Erdoǵannyń kómekshisi, kópbalaly ana Shezııa hanym, Túrkııanyń Ádilet jáne Damý partııasy tóraǵasynyń orynbasary Reshıde Iýksel, Túrkııanyń Otbasy jáne áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Leman Ienıgún hanymdar jyly qabyldap, túbi bir túrki analarynyń baılanysyn nyǵaıtýǵa yqylasty ekenin bildirdi.
Sol kúni sóz alǵan analardyń qaı-qaısysy da «Urpaq tárbıesinde shekara joq. Ár el analarynyń ozyq oılary, bıik ustanymdary, qundy tájirıbesi ortaq ıgilikke aınalýy kerek» desti.
Kelesi kúni Analar keńesiniń músheleri issapar josparyndaǵy úshinshi úlken is-shara «Túrki áleminiń analary» halyqaralyq kórmesiniń ashylýyna qatysty. Kórme ótken men bolashaqty sabaqtastyra otyryp, urpaqtan urpaqqa jalǵasatyn rýhanı murattardy pash etýge arnalǵan. Ana beınesi bul turǵyda – túrki halyqtarynyń gýmanıtarlyq birligin nyǵaıtatyn ámbebap mádenı kod. Ankara mýnısıpalıtetiniń qalalyq keńesi ǵımaratynda ótken ózgeshe kórmeni uıymdastyrýǵa elimizdiń Ulttyq mýzeıi (Aqmaral Ibraeva) qoldaý kórsetip, Almaty oblysy Raıymbek aýylyndaǵy «Anaǵa qurmet» mýzeıi (Gúlnár Ábish), IýNESKO qamqorlyǵyndaǵy Mádenıetterdi jaqyndastyrý ortalyǵy (Saltanat Áshimova, Úmithan Muńalbaeva) kóp eńbek sińirgenin aıtý paryz.
Kórmege Túrki dúnıesi men halqymyzdyń tarıhynda iz qaldyrǵan áıelder: tanymal tulǵalardy dúnıege ákelgen analardyń, óner, mádenıet pen ǵylym áleminiń kórnekti tulǵasyna aınalǵan áıelderdiń portretteri qoıyldy. Sondaı-aq 100-den astam erekshe jádigerler: artefaktiler, tarıhı fotosýretter, memleket pen qoǵamǵa aty tanymal áıelder týraly jazylǵan kitaptar, áıelderge arnalǵan sándik buıymdar kelýshiler nazaryna usynyldy. Kórkem ınstallıasııalar arqyly ana beınesin ómirdiń, sulýlyq pen rýhanııattyń saqtaýshysy retinde beınelengen týyndylar da tanystyryldy.
Kórme jumysy Túrkııa men Qazaqstannyń memlekettik gımnderimen bastaldy. Túrli ult ókilderi kórme lentasyn qıyp, resmı quttyqtaýlar aıtylǵannan keıin túrki halyqtaryna ortaq Umaı ananyń beınesine arnalǵan teatrlandyrylǵan qoıylym kórsetildi. Aq kımeshekti ananyń aq batasymen «Túrki áleminiń analary» kórmesiniń alǵashqy ekspozısııasy ashyldy. Kórmede beıresmı, jaımashýaq jaǵdaıdyń ornaýyna bizdiń analardyń dastarqan jaıyp, elden aparǵan ulttyq taǵamdardy usynýy áser etkeni sózsiz.
Osy jerde bir qyzyq jaǵdaı boldy. Qazaq ájesiniń obrazyna saı kımeshek kıip júrgen maǵan bir túrik jigiti kelip: «Sálemetsiz be? Men – kúıeý bala», dedi. О́ziniń Túrkııa memlekettik «MUNABIRI» teleradıokesheniniń qyzmetkeri Ogýnaı Kose ekenin aıtty. Qazaqsha sóılep tur. Qasynda taǵy eki kisi bar, olar da aýyzeki tilde ájeptáýir sóıleıdi eken. Bárin ertip, kórmeni aralattym.
El bılegen Súıinbıke, Bopaı hanym, Aıǵanym hansha, ónerimen tamsandyrǵan kúıshi Dına, aqyn Sara, ánshi Jamal, eńbegimen er atanǵan kúrish ósirýshi Sálıma Jumabekova, mehanızator Kámshat Dónenbaeva, Orta Azııadan shyqqan tuńǵysh general áıel Sáýle Aıtbaeva syndy basqa da tarıhı tulǵalardyń kim ekenin aıtyp turyp, keýdemdi maqtanysh kernedi. Osy kórme analarymyzdyń asqaq rýhyn, eldiń jarqyn bolashaǵy úshin etken eńbegin ulyqtaıtynyna qýandym. Kelesi bólim osyndaı halqymyzdyń biregeı tulǵalaryn dúnıege ákelgen analardyń beınesine arnalǵan bolatyn.
Osy bólimdi aralap kele jatqanymda bir oı keldi. Túsindire keteıin.
Qandaı memlekette bolmasyn bılik organdaryna kezdeısoq kelgen keıbireýlerdiń shalys qadamdary búkil júıege kóleńkesin túsiretin oqıǵa bolyp jatady. Ol bizdiń qoǵamda da bar. Mine, sondaıda máseleniń aq-qarasy ashylmaı jatyp, áleýmettik jeli gý-gý áńgimege tolyp ketedi. Keıbireýler bıik laýazymdaǵylar qolyna altyn qasyq ustap týyp, jibek jórgekke oranyp óskendeı túsinik qalyptastyrýǵa umtylatyny baıqalady. Sóıtip, ashkóz, dóreki, biliksiz bireýlerdiń kesiri búkil memlekettik qyzmetshilerge, solardyń arasynan ósip shyqqan joǵary laýazym ıelerine tıedi. Bul – túptiń túbinde memlekettik qyzmettiń abyroı-bedeline nuqsan keltiretin jaı. Shırek ǵasyrdan astam sol salada qyzmet etkendikten ondaı «japtym jala, jaqtym kúıe» sózderdi óz basym qabyldaı almaımyn.
О́ıtkeni, shyn máninde olaı emes... Kórmede memlekettiń damýyna eńbek sińirgen biraz kisiniń anasy beınelengen portretter qoıylypty. Árqaısyna úńile qarap, ózim qyzmettes bolǵan, sózin aýdarǵan, syılasqan adamdardyń beınesin kórgim keldi. Qarapaıym qazaq analarynyń oıly, sharshańqy, muńly beınelerindegi bir ortaq shtrıh júzderinde tunǵan meıirim, kózderindegi alańdaýshylyq nazar aýdartty. Barsha ana solaı balasynyń ómiri úshin, urpaǵynyń, eliniń erteńi úshin alańdaıdy ǵoı.
Mine, Aısáýle ana – balasy zańǵar jazýshy, Joǵarǵy keńes tóraǵasy, senator, Memlekettik hatshy bolǵan, Fatıma ana – balasy búkil adamzatqa qater tóndiretin ıadrolyq qarýdyń qoldanylýyna qarsy kúresken, Aısha ana – balasy biregeı bas redaktor, jazýshy, depýtat bolǵan, Kúlıman ana – balasy otbasyndaǵy 10 ul-qyzdyń biri bop ósip, memleket jáne qoǵam qaıratkeri bolǵan, Maǵrıpa ana – balasy general, táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh qorǵanys mınıstri bolǵan, Turar ana – balasy halyqaralyq uıym basshysy, el prezıdenti bolyp otyr, Sonymbúbi ana – balasy ulttyq qaýipsizdik salasyn damytýǵa úles qosqan general-leıtenant bolǵan, Bıbish ana – balasy birneshe oblysty basqarǵan, Átish ana – balasy elimizdiń zańnamalyq bazasyn qalyptastyrýǵa zor eńbek sińirgen... Solaı jalǵasa beredi.
Analardyń portretterin jaǵalap kele jatqanymda «Mundaı is-sharany Memlekettik qyzmet agenttigimen birlese ótkizse, qoǵamda memlekettik qyzmettiń oń ımıdjin ornyqtyrýǵa, abyroı-bedeliniń ósýine áser eter edi» degen oı keldi. О́ıtkeni joǵaryda analarynyń esimderi atalǵan (bárin tize almadym) tulǵalardyń bári de – taǵdyrdyń bar qıyndyǵyn: jetimdikti, joqshylyqty, qýdalaýdy kóre júrip shyńdalǵan jandar. Olar ózderi kórgen teperishti basqanyń bastan keshpeýi úshin kúresken, adal qyzmet etip, áýletiniń ǵana emes, eliniń uldaryna aınalǵan tulǵalar.
Qasymdaǵy kisiler kóbirek bilgisi kelip, suraq qoıyp, ózara talqylap keledi. Osyǵan baılanysty kórmeni uıymdastyrýshylar usynylǵan jumystardyń qasyna shaǵyn túsinikteme jazyp qoısa, kelýshiler molyraq aqparat alar edi degen de oı keldi.
Kórmeniń shyrqaý shegine jetken tus – QHA Analar keńesiniń músheleri anany beıbitshilik, meıirim, yntymaq pen jasampazdyqtyń sımvoly retinde tanytatyn «Aq jaýlyq» jobasynyń mánin túsindirip, kórmege kelgen áıelderdiń ıyqtaryna qazaqtyń totemdik tańbalary salynǵan aq oramal jabýy boldy. Aq oramal bizdi tipti jaqyndatyp jibergendeı: áıelder bastaryna tartyp, moıyndaryna orap alyp, top-top bolyp sýretke, vıdeoǵa túsip, jaqyndaryna jiberip jatty. Sol jerde jergilikti er-azamattar bizdiń delegasııa múshelerinen «anama aparaıynshy», «qyzyma bereıinshi» dep oramal surap alyp jatqany bir súısintip, oramaldaǵy sýretterdi aınaldyra qarap, tanyp, talqylap turǵandaryn kórý odan beter qýantty.
Kóńilge qýanysh syılaıtyn taǵy bir sát – Ankara saparynyń eki el prezıdentteri júrgizip otyrǵan túbi bir túrki jurtynyń birligi men yntymaqtastyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan saıasatymen úndesýi, ıgilikti saıasatty iske asyrý josparynyń túrki álemi analarynyń basyn biriktirip, urpaq bolashaǵyn kózdeıtin is-sharalarmen tolyǵýy, Qazaqstan analary bastama jasaǵan, qoldaý kórsetken is-sharalardyń mazmuny men taǵylymy qatysýshylardyń bıik baǵasyn alýy. Túrkııadaǵy tájirıbe almasý bizdiń Analar keńesi qoǵamdaǵy keıbir máselelerdiń aldyn alý úshin baýyrlas memleketterdegi analarǵa úlgi bola alatynyn da kórsetti.
Bul elimizde aıtylǵan izgi oıdy basqalar yqylaspen qabyl alǵanyna, jaqsy bastamanyń joly jarqyn ekenine kózimizdi jetkizgen sapar boldy. Túrki álemi analarynyń yntymaǵyn kóksegen ıdeıalarymyzǵa TÚRKSOI halyqaralyq uıymynan bastap birneshe memlekettik jáne qoǵamdyq uıymdardyń qoldaý kórsetýi – sonyń dáleli. Osylaısha, basty ıdeıamyz – ana beınesin túrki halyqtarynyń tarıhy, tili, dástúri men mádenıetin biriktiretin qasıetti sımvol retinde kórsetý maqsatymyz oryndalyp, elge mereıimiz ósip oraldyq.
Kamal ÁLPEIISOVA,
respýblıkalyq Analar keńesi tóraǵasynyń orynbasary,
jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
Astana – Ankara – Astana