Qarap tursam, dúnıe... Esse

Atyp tastamaq bolǵan áskerdiń sheńgelinen ázer degende qashyp shyqqan ol qanshama jyl ár jerde boı tasalap júredi. Ákemniń keńes ókimetinen kórgen qorlyǵy, qyzyldardyń ony azaptap ólim­shi etip ketkeni, bir Qudaıdyń kó­megimen tiri qalǵany, aıta berse, birneshe kitapqa júk bolary anyq. Onyń bárin bala qaıdan bilsin. Anamnan biz nege kedeı turamyz dep suraı beretin edim.

«Apa, bizdiń nege sıyrymyz joq? Kórshimiz Aıtjan aǵa sııaqty ákem nege kámýnıs emes?» deımin ǵoı baıaǵy. Bala bolsam da Aıtjan aǵanyń aınalaǵa óktem-óktem sóıleıtinin baıqasam kerek. Mundaıda apam ne aıtaryn bilmeı, sál oılanyp qalatyn da, ile tú­sin sýytyp: «Sen osyndaı ke­rek­siz áńgimeni nege basyńa jınap júre­siń? Bireýdiń qozy-la­ǵyn­ sanaǵansha, ápkeńe járdem be­rý­di úıren», dep zekı sóılep, teris aınalyp ketetin. Sonda da men aýzymdy jaba qoımaımyn. «Shirkin, meniń ákem de kámýnıs bolǵanda ǵoı. Men de maqtanyp júretin edim».

«Áı, áńgúdik-aı, áńgúdik! Qa­shan saǵan aqyl kirer eken», deıtin ol kúıinip. Kúıinetin de jóni bar, el ishi tynyshtalǵan shyǵar dep aýylǵa endi kóship kelgen ata-anam sol kezde artyq-aýys sóıleýge de qorqatynyn, kóbinese ishten tynatynyn men, árıne bilmeıtin edim.

Shyntýaıtyna kelgende, sol ja­daý úıde turǵan kezde de men ózge balalarǵa qaraǵanda álde­qaıda baqytty ekenmin-aý. Jurt­shy­lyqty sesimen jasqap júretin Aıtjan aǵanyń ózi de meniń ákeme erekshe qurmetpen qaraıtyn. Eń qyzyǵy, kórshiler kún batyp, el ornyna otyrǵan shaqta bizdiń úıge jınalatyn. Shaǵyn dastarqan jaıylǵannan keıin bári ákeme qolqa salatyn. Ol kisi de bálsinbeı, ózge elderdiń salt-dástúrleri, olardyń bizden óz­ge­sheligi týraly tarqata áńgime­leı kele, odan ári Muhamed paı­ǵam­bardyń ómirine, Áziret Áliniń joryqtaryna qaraı oıysady. Nemese shyǵys shaıyr­larynyń jyr jaýharlaryn tilge tıek ete kele, keıinnen ózimiz «Myń bir túnnen» oqyǵan qyzyqty bir hı­kaıatty jalǵastyryp áketetin. Osynyń bárin jınalǵandar tamsana otyryp tyńdaıdy. Ákeme al­ǵystaryn da jaýdyryp, batalaryn da berip jatady.

Ákem sharshaı bastaǵanda  kópshilik anama qolqa salady.

«Aqysh, shyraǵym, meselimizdi qaıtarma», deıtin olar. Keıinnen estidik qoı, anamnyń ata-anasy erte qaıtys bolyp, ol kisi ákesiniń amanat etýimen Jambyl atanyń baýyrynda ósken eken. Ol kisiden Zylıha-Júsip, Kóroǵly, Manas sııaqty dastandardy úırengen anam da kóptiń tilegin jerde qaldyrmaıtyn.

«Kúnderden kún ótipti,

Kún mezgili jetipti.

Aılardan aı ótipti,

Aı mezgili jetipti.

Jyldardan jyl ótipti,

Jyl mezgili jetipti.

Sóıtip júrip Manastyń

Jetige jasy jetipti», dep jyr bulaǵyn aǵytqan ol tań sarǵaıa bastaǵanda ornynan turatyn. Kórshi-qolań alǵan áserden aryla almaı, úıdi-úıine áreń taraıtyn.

Sodan beri qanshama ýaqyt ótti. Endi, mine, qasymda ata-anam da, birge týǵan aǵam Shahtyken de, ápkem Aıshahan da joq. Olardy esime alǵan saıyn sol baýyrlarym­ meniń baǵa jetpes qazynam ekenin bar jan júregim­men sezine túsemin. Iá, olar ata-anam qal­dyrǵan amanat qana emes, Jaratqan Iemniń maǵan degen ól­sheýsiz syıy eken. Osynyń bá­rin túısine otyryp, kókirekteri kúmbirlegen kúı ispettes ata-ana bergeni úshin Jaratqanǵa sheksiz rahmet aıtamyn.

Oılap otyrsam, aǵam Shahty­ken de erek­she jaralǵan jan eken. Ol esh­qashan ótirik sóıle­meı­tin. О́zine kesiri tıip jatsa da, tek shyndyqty aıtatyn. Bas paı­dasy úshin bireýdiń kóleń­ke­sin saǵalamaıtyn. Eshkimnen yqpaıtyn. Meni de kishkentaı kezimnen ózimdi-ózim qorǵaýǵa úı­retti. Keńes ókimeti bizge myz­ǵymastaı kórinetin sol zamanda-aq Shahtyken túrli ekonomıkalyq ádebıetterdi oqyp, túni boıy Bı-Bı-Sı-di tyńdap, ózdiginen oı qorytyp, kóp uzamaı keńes odaǵynyń kúıreıtinin aıtatyn.

Oıyn erkin dáleldeıtin. K.Marks­­tiń «Kapıtalyn» oqyp, so­sıalızmniń teorııalyq negiz­deri­­ sol kezdegi jaǵdaıdan tym­ alshaq deıtin. Bir ǵaja­by, «Kapıtaldy» oqyp, on­daǵy oılardy óz pikirimen túıin­dep júr­gende ol áli de súıegi qat­paǵan bozbala jasta ǵana edi. Nege eke­nin bil­meımin, aıtqan sóz­derin asa tú­sine qoımasam da, keńes óki­meti ony ustap ákete­di-aý dep men ishteı qatty qorqatyn edim. Qu­daıǵa táýbe, aman-esen Alla­nyń­ buıyrǵan jasyn jasady. Alty balasynan taraǵan ne­mere-shó­be­releri de búginde el syılaǵan azamat­tar. Eń bas­tysy, olardyń bári de meniń aǵataıym­nyń erekshe qa­sıetin enshilegen. Adal tir­lik keship, adal sóz aıtatyn osynaý salıqaly jastardy kórgende kóz qýanady.

Kúndelikti ómirde az sóılep, kóp tyńdaıtyn aǵam bir qaraǵanda qarapaıym kóptiń biri sııaqty kórinetin. Alaıda Shahtykendi jete biletin adamdar onyń ár sala­dan habary bar, óreli azamat ekenin eriksiz moıyndaıtyn. О́ı­te­tin de jóni bar, aýylda tirlik keshse de, álemniń klassıkalyq ádebıetin óte kóp oqıtyn. Abaıdy, Býnındi, Markesti, Lermontovty jaqsy kóretin. Áldeqalaı ádebıet janashyrlaryn kezdestire qalsa, álgi kisiler ony osy salanyń zertteýshisi eken dep qalatyn. «Osynshama qazynamen siz nege aýylda júrsiz?» dep tańdana suraq qoıǵandarǵa ol «qaladaǵy jurttyń bizden nesi artyq» deı kele ózdiginen izdenetin adamdar qalada da az ekenin aıtatyn. Tek ádebıet emes, shyn máninde ol barlyq saladan habardar bolatyn. Tarıhty da tereń biletin.

Bir aıta ketetin jaıt, sol kezde joǵary oqý ornyna syrttaı túsken azamattar ózderin Shahtykenge qaryzdar sezinetin edi. Nege deseńiz, sol aýyldaǵy syrttaı oqıtyndar izdenýge erine me, oqý orny bergen naqty tapsyrmalarynan bastap, dıplom jumysyna deıin jazýǵa kómektesińizshi dep qolqa salyp jatatyn. Árıne, Shahtyken olardyń meselin qaıtarmaıtyn.

Kezinde jalǵyz anasyn qaldy­ryp, qalaǵa oqý izdep ketýge múm­kindigi bolmaǵan ol keıinnen ba­laly-shaǵaly bolǵanda aýylǵa yńǵaıly kásipti meńgerý úshin Al­matydaǵy zootehnıkalyq ınstı­týtqa syrttaı oqýǵa túsken. Emtı­han kezinde bergen jaýabyna rıza bolǵan muǵalimder «Átteń-aı, siz kezinde oqysańyz (jas sha­ǵyńyzda degeni shyǵar) osy salany zertteıtin ǵalym bolar ma edińiz» dep tamsanypty. Bul sózimizdiń rastyǵyn osy oqý ornyn syrttaı bitirgenderdiń arasynan qyzyl dıplom alǵan jalǵyz adam Shahtyken ekeni de dáleldeı tússe kerek.

Qazaq ádette birge týǵan aǵa-inilerin baýyrym deıdi. Baýyr adam aǵzasyndaǵy eń mańyzdy múshe. Onsyz adam ómir súre almaıdy. Demek birge týǵan baýyry ár adamnyń qymbaty. Al ózine eń jaqynyn baýyryna, qolqa, júregine balaıtyn qazaq sol baýyrlarynan qamqorlyǵyn, meıir-shapaǵatyn aıamaıtyn qyz balanyń rólin aǵzanyń taǵy bir mańyzdy múshesi – ókpege teńeýi de ábden oryndy sııaqty. Iá, tynysyńdy ashatyn, qaı kezde de seniń tileýqoryń ǵana emes, qamqorshyń bop júretin ápkeńniń rýhanı bolmysy aǵzanyń osy múshesine ábden uqsaıdy. Ápkesi bar adamnyń bári bul sózimmen kelisedi degen oıdamyn.

Ápkem Aıshahan da erekshe jaratylys ıesi edi. Onyń qushaǵynyń keńdigi sonshalyq, qanatynyń astyna búkil álem syıyp ketetin. Sondyqtan shyǵar, júrek jy­lýyn, adamı shapaǵat izdegenniń bári Aıshahannyń qasynan tabylatyn. Tipti saıyp kelgende, óziniń oǵan esh týystyq qatysy joqtyǵyn ondaı adamdar múlde umytyp ke­te­tin. О́ıtkeni Aıshahannyń ózi olar­ǵa bótendigin sezdirmeıtin, udaıy senim artyp, jón-joba kórsetip, qolynan kelgen kómegin aıamaıtyn.

Býyny qatpaǵan balań qyzdyń keńsirigi tútep, aýyr tirlikten eńsesi ezilip kelgen ata-anasynyń beınetin jeńildetýge sińirgen eńbegin óz kózimmen kórgen soń aıtamyn. Anam Aıshahannyń tórt jasynan bastap tamaq da­ıyndaı bastaǵanyn, peshke boıy jetpegendikten, oryndyqqa shy­ǵyp turatynyn aıtyp, kóz jasyn bir syǵyp alatyn edi.

Eń ǵajaby, ony aýyldyń úlken-kishisiniń bári jaqsy kó­retin. «Shirkin, Qýanyshbektiń úlken qyzy erekshe bala ǵoı. Qa­naty joq demeseń, týra perish­te­niń naq ózi» deıtin. Áli esim­de, birde ákemmen erip Ysqaqbaı atanyń úıine barǵan­myn. So­ǵymbasyna búkil aýyl kelgen eken. Ysqaqbaı ata el-jurt syılaıtyn, qadirmendi kisi edi. Sol kisi dastarqan basynda ápkemniń juǵymdy, ıbaly minezin aıtqysy keldi me, sózdi áriden bas­tady.

– О́tkende bir sharýamen jo­ǵary Kastektegi agranomnyń úıi­ne baryp edim, Jamal kelin jik­jappar bop tórge shaqyrdy. Kelin­niń kóńilin qımaı, ishke kir­sem, aýyl muǵalimderiniń bári osyn­da eken. Onyń jaıyn kelin­niń ózi aıtty. «Aǵa, kelgenińiz jaqsy boldy. Qazir, izdegen inińiz de kelip qalady. Myna jurtpen birge otyryp Quran oqyńyz, úıden dám tatyńyz» dedi ol.

Dastarqan basynda menimen amandyq-saýlyq surasqannan keıin muǵalimder ózara áńgimelese bastady. Shákirtteriniń birin maqtap, birin dattap otyrǵan olar bir kezde Qýanyshbek inimniń balasy Aıshahandy japa-tarmaǵaı maqtaı bastady. Bárinen de Jamal kelinniń áńgimesi óte áserli estildi.

– Bala kezimde sóılese aýzynan injý-marjan tógiletin bir qyz tý­raly ertegi estigen edim. Aı­shahandy kórsem boldy, sol ertegi oıyma túsedi. «Shirkin, sol bala­nyń boıynda bir mini joq» dep edi, muǵalimder taǵy da ony qoshtaı ketti.

– Jamal, durys aıtasyń, sol ba­lanyń ádeptiligi, izettiligi kimdi bolsa da eriksiz tánti etedi. Aınalasyndaǵylar da ony tap bir muǵalim sııaqty tyńdaıdy – degen Dáýtabannyń úıindegi Balhııa kelinniń sózin taǵy da Qaıypbek jalǵastyryp áketti.

«Til-aýzymyz tasqa. Keıde men sol bala qolyna tiken ustasa da, ony gúlge aınaldyryp jiberetin shyǵar, degen oıǵa kelemin» dedi bir sát qatýly qabaǵyn jazyp.

 – Sol kúngi áńgimege óz basym asa rıza boldym. Ár ba­lanyń minez-qulqyn, oı-óresin muǵalimder jaqsy biledi eken. Ásirese olar bizdiń Temekisaraı aýylynyń maqtanyshy Aıshahan balam jaıly aıtqan sózderi kóńilimnen shyqty – degeni sol edi, Aıshahannan kúnde teperish kó­rip júrgen men shydaı almadym. Qaıtip shydaısyń, kún saıyn­ sabyndy kópirtip ezip, kózińdi ashytyp, jylatyp-eńiretip sýǵa túsiredi. «Kıimińdi osy sen qaıda júrip bylǵaısyń» dep ara-arasynda shyqpyrtyp ta alady. Áli mek­tepke barmaǵan kezim ǵoı. Osy bas­tan kóndige ber dep oı­naýǵa jibermeı, árip úırenip, ony jazýǵa májbúrleıdi. Bir sózben aıtqanda, meniń úıdegi «jendetim».

Buryndary ata-anamnyń qasyn­da erkelep jatatyn edim. Nege eke­nin, ákem kóbine syrtta tú­neıdi (sońyna túsken ke­ńes adamdary izdep kelip qalar­ dep). Al anam baıǵus 80 kılo­lyq­ qanar qapty arqasyna sap kóterem dep aıaǵyn syndyryp alǵan kórinedi. Sodan keıin men Aı­shahannyń qasyna jatýǵa máj­búr bolǵan edim. Bul jerde de jybyrlap tynyshtyq tappaımyn ba, men Aıshahandy, Aıshahan meni keıitip, kerisip jatyp ázer uıyqtaıtynbyz.

 – Ata, dedim daýystap (áke-she­shem ábden erkeletip erkime qoıa bergen ázdek bolsam kerek, meni búkil aýyl Qaratentek deıtin. Qulaǵym úırenip ketse kerek, men oǵan renjimeıtinmin).

– Á, Qaratentek, káne, ne aıtqyń keldi? – dedi Ysqaqbaı ata.

– Ata, siz Aıshahandy beker maqtaısyz. Ol dáp siz oılaǵandaı jaqsy emes. Senbeseńiz, qasyna bir kún qonyp kórińizshi, – deppin men. Ysqaqbaı ata ne aıtaryn bilmeı «Áı, tentek-aı» dep basyn shaıqaǵany tap búgingideı esimde.

Eseıe kele men ápkem Aısha­han­­nyń qandaı madaqqa bolsa da laıyq ekenine kózim jete bastady. Jáne ony ishteı maqtan tutatyn bol­­dym. Rasynda da, eshkimdi ala­­la­maı, jurttyń bárine qam­qor­lyq­pen qaraıtyn, júregi tek iz­gi­likke jaralǵan Aıshahan aýyl­dyń úlkenderi aıtqandaı, óz qa­taryna qaraǵanda, áldeqaıda sa­naly ekeni onyń ár isinen, jurt­pen qarym-qatynasynan aıqyn baıqalyp tu­ratyn. Oqýda da úzdik. Mektep bitirgen soń onyń qalaǵan oqýyna tú­setinine esh­kimniń shúbási bolmaı­tyn. Alaıda bizdiń úıdiń ishi taǵy da taǵdyrdyń aıaýsyz synyna tap boldy. Uzaq jyl jazyqsyz jala jabylyp, ómiri qýǵynda ótken ákemniń densaýlyǵy syr berip, Aıshahan mektep bitiretin jyly dúnıeden ótti. Ákemniń qazasy kóp dúnıeni ózgertti. Aıshahan da joǵary oqý ornyna bara almady. Biraq jasymady. Jambyl ata aýylyna baryp, mektepke pıonervojatyı bolyp ornalasty. Sonda júrip, Áben Qojamqulov degen azamatqa turmysqa shyqty. Iá, ol barǵan jerine baldaı batyp, sýdaı sińdi. Ata-enesi ony jaqsy kórgeni son­sha, «kelinimiz úıimizge qut bop keldi. Ulymyzdyń mańdaıy ashyl­dy», dep qýandy. «Oǵan eki dúnıede de rızamyz» dep batalaryn berdi. Tórt qaıynsińlisin oqytyp, uzatyp, solardyń eń súıik­ti adamyna aınaldy. О́zi de jeti balanyń anasy atanyp, olar­ǵa durys tálim-tárbıe berip, ul­daryn uıaǵa, qyzdaryn qııaǵa qondyrdy. Bilim-biligin kóterýdi de umytqan joq. Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtetti bitirip, ózi qyzmet atqarǵan Qara­sý aýylyndaǵy eń úzdik ustaz atanyp, Qazaq SSR-ine eńbek sińirgen ustaz tósbelgisin aldy. Sondaı-aq «Altyn alqaly ana» atandy. Qaınysy fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Tóle­gen Qojamqulovtyń sózimen aıtqanda, Aıshahan búkil qazaq áıelderiniń etalonyna aınaldy.

О́miri jurtqa ónege bolǵan sol Aıshahan qaıtys bolǵanda izgi júrekti bir aýyl adamy aıtqan myna bir ańyz áńgime osy kúni oıy­ma orala beredi.

«Jer betinde meıir-qaıyr azaıa bastaǵanda Jaratýshy Iem jurtqa úlgi-ónege bolsyn, mańaıyna izgilik shýaǵyn shashsyn, sol shýaq aınalasyndaǵy adam­dardyń boıyna nur bop tarasyn dep jer betine adam beınesindegi perishtelerdi jiberetin kórinedi. Aıshahan sol perishte bolar dep oılaımyn» degen edi birde.

Onyń bul sóziniń aqıqatyn jumyr basty pende qaıdan bil­sin. Bálkim, solaı da shyǵar. Iá, qalaı bol­ǵanda da tula boıy tun­ǵan meıi­rim men shapaǵat, júre­giniń ól­sheýsiz jylýy oǵan Al­lanyń ber­gen orasan syıy edi. Son­dyqtan da shyǵar, uzaq jyldar boıy ózara syı­lasyp ótken syrlas qurbysy, qa­zaqtyń arqaly aqyny Farıza Oń­ǵar­synova «Aıshahan – naǵyz parasat patshaıymy ǵoı» dep tamsanatyn.

Osy arada aıta ketetin taǵy bir jaıt, Aıshahan ustazdyń zeınet demalysyna shyqqanyna ne zaman. Alaıda onyń óz shákirtterine bergen júrek jylýy esh sýymaǵan eken. Iá, ony jerlegen kúnniń ertesine basyna Quran oqyp qaıtaıyq dep barǵan úlken-kishi myna bir kóriniske tań-tamasha bolǵan. Aıshahannyń qabirin kezinde ózi oqytqan shákirtteri túgeldeı raýshan gúlderimen kómkerip tastapty. Mine, ustazǵa degen shákirt mahabbaty.

Aıshahan Qýanyshbekqyzynyń esimi altyn árippen jazylyp, elimizdiń Altyn kitabyna engen eken. О́kinishtisi, ony ózi kóre almaı ketti.

Qazaq «Tiri óliniń kózin jabady, óli tiriniń kózin ashady» deıdi. Bul naǵyz ómirden alynǵan sóz eken. Olardyń ómirlik usta­nymy, kisilik kelbetteri kimge bolsa da úlgi bolýǵa laıyq eke­nin bilgendikten de, oıymdy kópshi­lik­pen bólisýdi uıǵardym.

Jumagúl Solty,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq Alash ádebı syılyǵynyń laýreaty