Memlekettik reformanyń durystyǵynyń aıǵaǵy

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, saıasattanýshy-sarapshy Ázimbaı ǴALIMEN áńgime – Halyqqa belgili saıasattanýshy-sarapshy elimizdiń DSU-ǵa kirýin qandaı kóńil-kúımen qabyldady? – Shynynda, Elbasy aıtqandaı, bul kúndi tym uzaq kúttik. Biz halyqaralyq osy uıymǵa 1995 jyly kirýimiz kerek edi. Sol kezde Qyrǵyzstan «pysyqtyq» tanytyp, aldymyzdy orap ketti. Shama-sharqyna qaramastan, olar tamaq ónerkásibi men jeńil ónerkásibin jańǵyrtyp, búkil Ortalyq Azııa men Reseıge Qytaı men Túrkııanyń kıimderin tigip, sata bastady. – Kórshi eldiń kıim-kesheginiń ótimdi bolyp júrgenine DSU-nyń yqpaly bolǵanynan kópshilik oqyrman habarsyz... – Bastapqyda búkil TMD aýma­­ǵyndaǵy jaǵdaı birkelki boldy. Máselen, sol Qyrǵyz eli DSU arqasynda tamaq óner­kási­binde sút taǵamdarymen, ishinde balmuzdaqqa deıin jasap, Alma­tynyń dúkenderin toltyryp tas­tady. О́zderińiz de kýásizder...  Aqyr aıaǵynda shıkizaty taýsylyp tyndy. Kórshi memleketterden sút jınaı bastady. – Álemdik tájirıbesi joq elge  qandaı qaýipten saq bolý kerek? – Qazaqstan sekildi qýatty  elge qaýip joq. Sózdiń ashyǵy. Bizdiń elde reforma  2002 jyly bitken. Sol jyldyń ózinde AQSh Memlekettik departamenti óziniń jyldyq esebinde «Qazaq­standa memlekettik reforma úlgili túrde júrdi» dep jarııa etti. Ol kezde kórshi elder О́zbekstan men Qyrǵyzstan oıdaǵydaı reforma jasaı almady. Tájikstanda soǵys júrip jatty. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń sol tustaǵy bir plıýsi – jerdi jeke­menshikke berdi. Durys qadamnyń arqasynda egin sharýashylyǵy dúrkirep, Qazaqstan dúnıejúzin­de bıdaı men un satýdan aldyń­ǵy qatarly memleketke aınaldy. Keıbir jyldary, tipti, Kana­dadan, Avstaralııadan, AQSh-tan ozyp ketti. Eger sol tusta biz Dúnıe­júzilik saýda uıymyna múshe bolǵanda, sheteldiń tabyn-ta­byn sıyryn arzan baǵaǵa satyp alyp keletin edik. Joǵary­da aıtqan Almaty maqta-mata kombı­natynyń ornynda búgingideı úlken magazın emes, shaǵyn-shaǵyn bolsa da birneshe qýatty tigin fabrıkasy turatyn edi. Sol tusta Reseı men Ortalyq Azııany biz kıindiretin edik. Áli de kesh emes... – Eshten kesh jaqsy. DSU-ǵa múshemiz. Alǵashqy kóretin paıdamyz qandaı? – Birinshiden,  DSU-nyń biz úshin eń úlken paıdasy – ınflıasııa tómendeıdi. О́ıtkeni, arzan taýar keledi. – Qaýpi?.. – Qaýip degenge kelmeıtin shy­ǵar, biraq, ókinishke qaraı, Qy­taı­dyń, Qyrǵyzstannyń, Tájik­stannyń taýarlary molaıady. Biz Prezıdent aıtqan básekege daıyn bolýymyz kerek. Taýar tú­riniń kóbeıýi men arzandaýy ha­­lyqqa jaqsy emes pe? Taǵy bir táýir jeri óz taýaryńdy óziń sata­tyn bolsań, tarıfter azaıa­dy, keder­giler joıylady. Tehno­lo­gııa­lar men túıme-ınege deıin shet­ten arzan baǵaǵa satyp alamyz. – Almatynyń asfaltyn tá­jikter tósedi. Balalaryn mektepke kirgizdik, aýyryp qalsa, tegin aýrýhanaǵa jatqyzdyq. Jurt jazym bolsa, tóleıtin aqshasy da joq keıbir shetel­dik­ter avtobýs júrgizdi. Aýyr júk kó­likterin tranzıttik kepil­dikpen aınadaı jolymyzda júr­gizdik. Osynyń bári, bizdiń bilýi­mizshe, DSU-ǵa ótý barysynda bizdiń elimizge qoıylǵan talaptar eken. Endigi jaǵdaı qalaı bolmaq? – DSU – bul máseleniń báriniń jolyn tabady. Birinshiden, bul bizdiń áýelde bastaǵan memlekettik reformanyń durys bolǵanynyń aıǵaǵy. Mysaly aıtaıyq, mynaý áleýmettik-zeınetaqylyq reformany Reseı áli jasaı almaı otyr. Zeınet jasy 63 dese, halyq kóshege shyǵyp kete me degen qaýip basym. Biz ol reformany baıaǵyda jasap tastaǵanbyz. Bizdiń bar kútkenimiz – mindetti túrde DSU-ǵa kirýimiz kerek edi. Kirdik.  О́te qýanyshtymyn. Men sizge aıtaıyn,  endigi jerde, tipti, nesıe berýdiń paıyzyna deıin tómendeıdi. Naryqtyq prınsıpter qaıta kúsheıedi. Jańa tehnologııalar elimizge jeńil keledi. Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.