Qazaq tarıhynda quryltaı – keńes quratyn jıyn ǵana emes, halyqtyń taǵdyryna, eldik sapasyna jaýap beretin ólshem. Ol – kóshpeli órkenıettiń memleket basqarýdaǵy danalyǵy, ult bolmysynyń tereń fılosofııasy.
Ulttyq quryltaıdyń kúni keshe Qyzylordada ótken besinshi otyrysy – elimizdiń saıası tarıhynda erekshe mańyzǵa ıe oqıǵa. Bul jıyn qoǵam men bılik arasyndaǵy qatynasty jańa deńgeıge kóterýdi maqsat etken kezekti basqosý ǵana emes, memlekettiń basqarý júıesin túbegeıli jańartýǵa baǵyttalǵan strategııalyq sheshimder jarııalanǵan, mazmundy ári salmaqty quryltaı boldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Syr óńirinde sóılegen sózin elimizdiń aldaǵy ondaǵan jyldarǵa arnalǵan saıası baǵdaryn aıqyndap beretin baǵdarlamalyq baıandama retinde qabyldadym.
Prezıdent óz sózinde qazirgi kezeńdi aıqyn sıpattaı otyryp, el damýynyń belgili bir tarıhı belesine jetkenin atap ótti. Bul – qalyptasqan júıeni saqtaı otyryp ilgerileý emes, jańa sapalyq deńgeıge ótý qajettigi týyndaǵan sát. Qoǵam ózgerdi, azamattardyń saıası sanasy ósti, talap kúsheıdi. Mundaı jaǵdaıda buryn tıimdi bolǵan ınstıtýttar men basqarý tetikteri ýaqyt talabyna tolyq jaýap bere almaýy múmkin. Prezıdent osy shyndyqty ashyq aıtyp, saıası júıeni batyl túrde jańartýǵa daıyn ekenin kórsetti.
Memleket basshysynyń baıandamasynda kóterilgen eń mańyzdy máselelerdiń biri – Parlament qurylymyn ózgertý týraly usynys. Prezıdent qazirgi eki palataly Parlament modeli óziniń belgili bir tarıhı kezeńdegi mıssııasyn oryndaǵanyn atap ótip, endigi jerde basqarý júıesiniń tıimdiligin arttyrý maqsatynda bir palataly Parlamentke kóshý qajettigin negizdedi. Bul usynys memlekettik basqarýdy ońtaılandyrýǵa, zań shyǵarý úderisin jedeldetýge jáne eń bastysy – depýtattardyń halyq aldyndaǵy jeke jaýapkershiligin kúsheıtýge baǵyttalǵan.
Prezıdent paıymynsha, bir palataly Parlament jaǵdaıynda árbir depýtattyń qabyldanǵan zań úshin jaýapkershiligi naqty ári aıqyn bolady. Zań shyǵarý úderisindegi artyq býyndar qysqaryp, sheshim qabyldaý ýaqyty azaıady. Bul – qazirgi geosaıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıda erekshe mańyzǵa ıe faktor. Memleket basqarýda jyldamdyq pen dáldik qajet, al bir palataly júıe osy talaptarǵa kóbirek saı keledi.
Osy reformamen tyǵyz baılanysty taǵy bir mańyzdy bastama – jańa Parlamentke Quryltaı ataýyn berý týraly usynys. Bul – Prezıdent sóziniń eń tereń ári ıdeologııalyq turǵydan salmaqty tustarynyń biri. Quryltaı – qazaq tarıhynda eldiń eń mańyzdy máseleleri sheshilgen, halyqtyń erki men taǵdyry talqylanǵan joǵarǵy saıası ınstıtýt bolǵan. Memleket basshysy osy ataýdy qaıta jańǵyrtý arqyly qazirgi zań shyǵarýshy bılikti ulttyq tarıhı sanaǵa jaqyndatýdy, halyq pen bılik arasyndaǵy rýhanı baılanysty kúsheıtýdi kózdep otyr.
Prezıdent qazirgi Ulttyq quryltaı men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń mıssııasy aıaqtalǵanyn aıtty. Bul málimdeme – saıası batyldyqtyń, jaǵdaıǵa shynaıy baǵa berýdiń kórinisi. Atalǵan ınstıtýttar táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jáne ótpeli kezeńde eldegi turaqtylyqty saqtaýda, qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýda, etnosaralyq tatýlyqty qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqardy. Bul – tarıhı shyndyq.
Alaıda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń tarıh qoınaýyna attanýy etnostar múddesi eskerýsiz qalady degen sóz emes. Etnosaralyq kelisimdi saqtaý – bizdiń qoǵamnyń basty basymdyqtarynyń biri boldy jáne ár kezde bolady da.
Memleket basshysy atap ótkendeı, qazirgi Qazaqstan – múlde basqa deńgeıdegi memleket. Qoǵam burynǵydaı pikir bildirýmen ǵana shektelmeıdi, ol naqty sheshimderge qatysýdy talap etedi. Sondyqtan keńesshi sıpattaǵy, rámizdik fýnksııasy basym qurylymdardan naqty yqpaly bar, pármendi ınstıtýttarǵa kóshý – ýaqyt talaby. Bul qadam – burynǵyny joqqa shyǵarý emes, kerisinshe, tarıhı mıssııasy oryndalǵan qurylymdardy jańa sapadaǵy ınstıtýttarmen almastyrý.
Prezıdent osy logıkanyń jalǵasy retinde Halyq keńesin qurý týraly bastama kóterdi. Atalǵan qurylymnyń strategııalyq sabaqtastyǵy Halyq keńesinde saqtalýǵa tıis ekenin naqty aıtty. Endi QHA fýnksıonaly Halyq keńesine ótedi. Onyń 42 múshesin etnomádenı birlestikter usynady. Is júzinde bul beıbitshilik pen kelisim máselelerine neǵurlym kóbirek kóńil bólýdi bildiredi. Bul jańa organ qoǵam men bılik arasyndaǵy baılanysty kúsheıtýdiń, halyqtyń únin naqty saıası sheshimderge jetkizýdiń tıimdi tetigi retinde usynyldy. Halyq keńesi ártúrli áleýmettik toptardyń, óńirlerdiń, kásibı jáne azamattyq qaýymdastyqtardyń ókilderin qamtıtyn, qoǵamnyń shynaıy qurylymyn kórsetetin alań bolýǵa tıis.
Prezıdenttiń paıymynsha, Halyq keńesi keńes berýmen ǵana shektelmeı, memlekettik sheshimder qabyldaý úderisine yqpal ete alatyn qurylymǵa aınalýǵa tıis. Bul – azamattyq qoǵamdy formaldy deńgeıden naqty saıası seriktes deńgeıine kóterý degen sóz. Mundaı organnyń qurylýy bıliktiń ashyqtyǵyn arttyryp qana qoımaı, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin de kúsheıtedi.
Prezıdent usynǵan reformalardyń barlyǵy elimizdiń saıası júıesin tulǵalarǵa táýeldi emes, ınstıtýttarǵa negizdelgen basqarý modeline kóshirý qaǵıdatyna súıenedi. Iаǵnı memlekettiń beriktigi jeke adamdarǵa emes, myqty ınstıtýttarǵa arqa súıeýge tıis.
Prezıdenttiń paıymynsha, saıası reformalar qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýymen qatar júrýge tıis. Eger qoǵamnyń ishki mádenıeti men jaýapkershiligi álsirese, zańdar men ınstıtýttar qanshalyqty minsiz bolsa da, reformalar nátıjesi tolyq bolmaıdy. Sondyqtan memleketti jańǵyrtý – basqarý júıesin ǵana emes, qoǵamdyq sanany da jańartý degen sóz.
Jalpy, Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaı elimizdiń jańa saıası dáýirge aıaq basqanyn aıqyn kórsetti. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bul jıyndaǵy sózi – jekelegen reformalar jıyntyǵy emes, tutas memlekettik basqarý fılosofııasynyń jańarýy. Qyzylorda quryltaıy el tarıhynda eski saıası modeldermen sanaly túrde qoshtasyp, jańa jaýapkershilik kezeńine ótken sát retinde qalary sózsiz.
Serik EGIZBAEV,
Májilis depýtaty,
«Aýyl» partııasynyń tóraǵasy