Qyzylorda qalasynda ótken V Ulttyq quryltaı otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ult upaıyn túgendeýge baǵyttalǵan bastamalardy kún tártibine qoıyp, sheshimin kútken túıtkildi máselelerge toqtaldy. Sonyń biri – kúnnen-kúnge qubylyp, oıyn erejesi ózgergen halyqaralyq geosaıası jaǵdaılar. Degenmen osy turǵyda ózgermeıtin belgili qaǵıdattar bar. Iаǵnı elimizdiń kópvektorly saıasaty men mámilegerlik, bitimgerlik bolmysy alǵa shyǵyp otyr.
Osy oraıda Memleket basshysynyń AQSh-qa barǵan saparynda Ibrahım kelisimine qol qoıýy elimiz úshin óte mańyzdy qadam boldy. Qasym-Jomart Kemeluly bul týraly Quryltaı otyrysynda sóılegen sózinde de aıtyp ótti. Birinshiden, Ibrahım paıǵambar – álemdegi jetekshi úsh dinniń atasy. Qazaqtyń uly tulǵalary – Ibrahım Qunanbaıuly men Ybyraı Altynsarın da osy esimdi ıelengen. Iаǵnı atalǵan kelisimniń ataýy qazaqqa da jat emes.
Ekinshiden, bul kelisimge qol qoıýǵa elimizdiń tolyq quqyǵy bar. О́ıtkeni buǵan deıin Sırııa kelisimi de bizdiń eldiń bitimgerlik mámilesimen iske asqany belgili. Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa mańyzdy araaǵaıyndyq jasadyq. Memleket basshysy Palestına jaǵdaıyna baılanysty da óz ustanymyn bildirip keledi. Sondyqtan Ibrahım kelisimi Qazaq eliniń álemdik arenadaǵy ornyn odan ári nyǵaıta túsedi degen senim bar. Bul – saıası jaǵynan ǵana emes, ekonomıkalyq, logıstıkalyq, tehnologııalyq, adamgershilik qaǵıdattary kórinis tapqan úlken kelisim.
Aıta ketý kerek, bizdiń elimiz TMD men túrki memleketteri ishinde buǵan birinshi bolyp qosylyp otyr. Sol úshin AQSh prezıdenti Donald Tramp Qasym-Jomart Toqaevtyń nıetin joǵary baǵalaǵany barshaǵa málim. Bul elimizdiń syrtqy saıasattaǵy ustanymy men halyqaralyq bedelin arttyra túskeni aıdan anyq.
Sonymen qatar Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Davostaǵy Beıbitshilik keńesiniń otyrysyna shaqyrylyp, Beıbitshilik kelisimine qosylýy da – aıtýǵa turarlyq aıryqsha oqıǵa. Sarapshylar bul keńes bolashaqta Birikken Ulttar Uıymyna balama bolady degen boljam aıtady. Al búginde álemniń saıası kartasy men kelbeti ózgerip jatyr. Osy oraıda elimiz álemdegi geosaıası ahýaldyń oıyn erejesin qalyptastyratyn elderdiń qatarynda «orta derjava» dárejesine saı áreket etip, óz únin bildirip otyrǵany da durys qadam.
Búginde aınalamyzdaǵy kórshilerimizdiń, alys-jaqyn memleketterdiń bárimen, ásirese Qaýipsizdik Keńesiniń múshelerimen óte jaqsy mámiledemiz. Olardyń keıbiriniń óz aralarynda kelispeýshilikter men qaqtyǵystar oryn alyp jatqany belgili. Alaıda bári de Qazaq eliniń shaqyrýyna qulaq asady. Máselen, byltyr Iran-Izraıl qaqtyǵysynan keıin elimizde ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezine osy eki eldiń de ókilderi qatysyp, pikirlerin ortaǵa saldy. Osylaısha, bizdiń elimizdiń bedeli men Prezıdentimizdiń ustanymy álemdik kelissózderdiń úlken alańyna, álem qulaq asatyn bıik minberge aınaldy.
Ulttyq quryltaı otyrysynda Memleket basshysy syrtqy saıasatpen qosa, ishki reformalar týraly da naqty bastamalar kóterdi. Sonyń eń mańyzdysy – konstıtýsııalyq reformalar. Bul 2019 jyly bastalyp, 2022 jyly jańa deńgeıge shyqqan betburystyq ózgerister desek, artyq emes. Sondaı-aq onyń bárin táýelsizdiktiń 35 jyldyǵy qarsańyndaǵy «qaıta júkteý» dep baǵalasaq ta bolady. Bul reforma aıasynda Konstıtýsııamyz alǵashqy preambýlasynan bastap túbegeıli ózgermek. Qolǵa alynǵan osy jumystyń bári – Memleket basshysy usynǵan Ádiletti Qazaqstan uǵymynyń konstıtýsııalyq turǵyda kórinis tabýy.
Konstıtýsııalyq reformadan keıin shaqyrylatyn jańa Parlament Quryltaı dep atalatyn boldy. Bul Parlamentimizdiń jańa deńgeıge kóterilgenin bildiredi jáne oǵan saılanatyn bolashaq depýtattardyń jaýapkershiligin arttyrmaq. Ulttyq quryltaı otyrystary da múldem joǵalyp ketken joq, ol endi Halyq keńesi dep atalatyn boldy. Bul da onyń dárejesi joǵarylaǵanyn bildirse kerek. Prezıdenttiń ózi parlamenttik reforma Senattyń joıylýy emes, Parlamenttiń túbegeıli ózgerýi dep aıtqan bolatyn. Osy oraıda Qazaqstan halqy Assambleıasy da joıylyp ketken joq. Ol da Halyq keńesi quramynda óz qyzmetin jańa deńgeıde jalǵastyra bermek. Sonymen qatar elimizdiń ózindik brendi – Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń Halyq keńesine berilýi onyń fýnksııasy men quzyretin arttyrary sózsiz.
Bul aıtylǵan bastamalardyń bári Qyzylordada ótken besinshi otyrystyń el ómiri men keleshegi úshin asa mańyzdy basqosý bolǵanyn dáleldeıdi. Bir qyzyǵy, osydan týra 100 jyl buryn Qyzylordada ótken Quryltaı da besinshi bolǵan eken. Sol kezde respýblıkamyzǵa «Qazaq» ataýy qaıtaryldy, Qyzylorda el astanasy bolyp bekidi. Kúni keshe ótken besinshi basqosýda qabyldanǵan taǵdyrly sheshimder de elimizdiń keleshek damýy men jetilýine, álemdik arenadan óz ornyn nyqtap alýyna negiz bolaryna tolyq senemiz.
Darhan QYDYRÁLI,
Senat depýtaty