Maqsatymyz – Máńgilik El

Saılaý ótti, saılaýda Qazaqstan halqy óziniń sózin aıtty. Saılaýshylardyń 97 paıyzdan astamy óz bolashaǵyn Elbasymyzǵa senip tapsyrdy. Álem tarıhyndaǵy teńdessiz elektorattyq belsendilik deńgeıi halyqtyń óz kóshbasshysymen myzǵymas birliginiń, onyń toptasqandyǵy men ortaq bolashaqqa umtylysynyń jarqyn mysaly retinde «qazaqstandyq ǵajaıyptyń» taǵy bir aıǵaǵyna aınaldy.

Nursultan Nazarbaevtyń Prezıdent saılaýyndaǵy aıshyq­ty da ılanymdy jeńisi Qazaq­stan Kóshbasshysynyń elimizdi maq­satty da turaqty damytý jónindegi orasan zor tynymsyz jumysynyń nátıjesi ispettes. О́ziniń Tuńǵysh Prezıdentiniń basshylyǵymen Qazaqstan memlekettik qurylystyń al­ǵashqy eki kezeńinen senimmen ótip, ornyqqan memleket jaǵ­daıyna jetti. Prezıdent saılaýy elimizdiń egemen damýynyń tutas bir merzimin támamdap, jańa, úshinshi kezeńniń baspaldaǵyna aınaldy, Qazaqstan qoǵamynyń tereń ınstıtýsıonaldyq tranformasııasy osy kezeńniń negizgi mazmuny bolyp otyr.

Álemdik deńgeıdegi strateg retinde Nursultan Nazarbaev qazaqstandyq qoǵamnyń júıeli jańǵyrýynyń bes qaǵıdatyn usyndy. Solardyń qatarynda – memlekettik apparatty reformalaý, zańnyń saltanat qurýyn qamtamasyz etý, ártaraptandyrýǵa negizdelgen ındýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósý, birlikti nyǵaıta túsý, el aldynda esep beretin ári trans­pa­rentti memleket qurý. Geo­saıası jáne geoekonomıkalyq turaqsyzdyqtyń táýekelderi men syrtqy qaýip-qaterlerdi eskere otyryp, jasalǵan aýqymdy jańǵyrtýlardyń prezıdenttik jobasy bıik maqsatqa – Máńgilik Elge jetýge jol ashady. Irgeli qaǵıdattardyń biri kásibı memlekettik apparatty qaıta qurý bolyp tabylatynyn uǵyný mańyzdy. «Alda turǵan memlekettik qyzmet júıesin reformalaý, onda qyzmetshiler azamattar quqyqtaryn qurmettep jáne olardyń zańdy múddelerine qyzmet etetindeı móldir de tıimdi modeldi qalyptastyrady», – dep atap kórsetti Prezıdent laýa­zymǵa kirisý rásiminde sóılegen sózinde. Memlekettik qyzmet jekelegen toptar múddelerine emes, eń aldymen qoǵamdyq jáne memlekettik maqsattarǵa jumys isteýi kerek. О́kinishke qaraı, qazaq­standyq memlekettik qyz­met qol jetkizgen belgili bir tabys­tarǵa qaramastan, kadr saıasatynda jeńushynan jalǵasý áli de basym bolyp keledi. Eldik kózqarastyń bolmaýy, adamgershiliktiń jáne ıdeologııanyń kemshindigi paıdasy tómen prınsıpsiz tóreshilerdi, sybaılas jemqor qyzmetshilerdi týǵyzady. Kadr rezervin arttyrý úshin mansaptyń satylylyǵyn, ıaǵnı laýazymǵa burynǵy jumys tájirıbesin eskere otyryp taǵaıyndaý, shen men laýazym sabaqtastyǵynyń dáıekti júıesin zań júzinde bekitý mańyzdy. Bılik qurylymdary ókilet­tikteriniń ásire ortalyq­tandy­rylýy búgingi tańda tıimdi mem­leket qurý jolyndaǵy eleýli kedergi bolyp tabylady. Son­dyqtan da memlekettik basqarýdy ortalyqsyzdandyrý reforma­nyń túıindi sátteriniń biri bolýǵa tıis, ol ókilettilik pen jaýap­kershilikti basqarýdyń tómengi deńgeılerine jáne memleketten qoǵamdyq-kásibı organdarǵa berýdi kózdeıdi. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵanyndaı, qyzmetkerlerdi basqarýdy memlekettik apparatta, sondaı-aq, búkil memlekettik sektorda jetildirý nátıjege baǵyttalǵan basqarýǵa kóshýdi talap etedi. Osy oraıda, Uly­brıtanııa men Kanada sııaqty birqatar damyǵan elderdiń tájirıbesi qyzǵylyqty, munda memlekettik qyzmetshilerdiń qatań belgilengen laýazymdyq aqylary jeke jalaqyǵa jáne aqshalaı kótermeleý júktelgen mindetti atqarý deńgeıine baılanystyrylatyn kelisim-sharttyq júıege almastyrylǵan. Prezıdentimiz merıtokratııa qaǵıdatyn engizýdiń qajettigin oryndy atap kórsetedi. Elimizde talantty basqarýshylar kóp, tek solardyń memlekettik qyzmet qataryna kelýin, sonyń ishinde qoǵamdyq ómir men ekonomıkanyń túrli salalarynan neǵurlym tabysty jastar úshin «áleýmettik lıft» jasaý jolymen kelýin qamtamasyz etý ǵana kerek. Joǵaryda atalǵan sharalardy oryndaý el Prezıdentiniń saıasatyn júzege asyrýda jáne tıimdi memleket qurýda memlekettik qyzmetshiler korpýsynyń pár­mendi tetik bolýyna múmkindik beredi. Qazaqstan qoǵamyn tıim­di ınstıtýsıonaldyq tranfor­ma­sııalaýdyń mańyzdy faktor­larynyń biri retinde Prezıdent zańnyń basymdylyǵyn atap ótti. Kóne Rım zamanynan beri maǵyna men danalyqqa toly «Memleketti zań basqarýy tıis», «Zań bárinen joǵary», «Zań bárine bılik júrgizýi tıis» degen postýlattar keńinen belgili. Adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn aıǵaqtaý men qorǵaýdyń joǵary formasy bola otyryp, zań basym­dylyǵy memlekettiń óziniń, onyń organdarynyń, onyń laýazymdy ókilderiniń jeke tulǵalarmen birdeı zańǵa baǵynýyn kózdeıdi. Táýelsizdik jyldarynda Qazaq­standa quqyqtyq qoǵam qurylyp, elimizde demokratııa qaıtymsyz sıpat aldy. Sonymen qatar, zań joǵarylyǵyn tolyq júzege asyrý jónindegi jumystyń aıaqtalýyna áli erte. О́mir kórsetip otyrǵanyndaı, halyqtyń boıynda quqyq qorǵaý ınstıtýttaryna degen senim deńgeıi tómen, quqyq qorǵaý qyzmetteriniń zorlyq-zombylyǵy men sybaılas jemqorlyǵy munyń negizgi kemshilikteri bolyp otyr. Munyń barlyǵy halyqty óz túıtkilderin quqyqqa qarsy ádistermen sheshýge ıtermelep, zań buzýdyń tabıǵı minez-qulyq normasyna aınalý qaýpin týǵyzady. Prezıdent sot bıligi men quqyq qorǵaý organdaryn qoǵam­dyq suranystarǵa jáne memle­kettik múddelerge saı jańǵyrtý mindetin oryndy qoıyp otyr. Olardyń qyzmetiniń tıimdiligi jáne halyqqa kórsetetin qyz­metiniń sapasy turaqty qoǵam­dyq baǵalaý nysanyna aınalýy tıis. Munyń ózi sýdıalar korpýsynyń, ishki ister organ­dary qyzmetkerleriniń bilim deńgeıine, adamgershilik qasıet­terine qoıylatyn biliktilik talap­­tarynyń qataıýymen qatar Qazaq­stan halqynyń senim deń­geıin joǵarylatýǵa jáne qazaqstandyq sot ádildigi men quqyq tártibine degen senimin kóterýge múmkindik beredi. Zańnyń basymdylyǵyn qamtamasyz etý túptiń túbinde memlekettiń ekonomıkalyq ósýi, elge ınvestısııalar tartý, áleý­mettik jáne saıası turaq­ty­lyq úshin negiz bolady. «Nurly Jol» Jańa Ekono­mıkalyq Saıasaty mindetterin sheshýdiń jáne «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń basty maqsatyna jetýdiń negizi ekonomıkanyń ınstıtýsıonaldyq reformasy bolatyny sózsiz. Maqsat aıqyn: eldiń ekonomıkalyq damýyna bóget jasaıtyn «resýrstar laǵynetinen» arylý qajet. Bul úshin ártaraptandyrýdyń negizgi quramdas bólikterine: ındýstrııalandyrýǵa, óńdeýshi sektorǵa, aýyl sharýashylyǵyna, qyzmet kórsetý salasyna, týrızmge basa nazar aýdarylady. Ekonomıkadaǵy ınstı­týt­tyq ­­reformany júzege asyrý joǵa­ry damyǵan elder turaqtylyǵy­nyń negizi, qoǵamdyq qatynas­tar­dyń, qalyptasqan qundylyq­­tar júıesiniń jáne saıası ymyra­nyń shyraqshysy dep oryndy túrde atalatyn orta tapty ­jedel qalyptastyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Ekonomıka damýyn yntalandyrý men shıkizattyq táýel­dilikten boı tartýda jol-kó­liktik, óndiristik jáne energetı­kalyq ınfraqurylymdy damy­týdyń aıryqsha mańyzy bar. Josparlanyp otyrǵan halyq­aralyq magıstraldardy paıda­lanýǵa berý ekonomıkalyq tur­ǵydan tıimdi bolyp qana qoımaı, elimiz ben aımaqtaǵy turaqtylyq pen ulttyq qaýipsizdikti qam­tamasyz etý faktory retinde mańyzdy geosaıası ról oınaıdy. Ekonomıkany transformasııalaý keleshegi kóp jaǵdaıda otandyq ýnıversıtetterge baılanysty. AQSh, Japonııa, QHR, Fınlıandııa sııaqty tabysty da­myǵan elderdiń tájirıbesi kórsetip otyrǵanyndaı, joǵa­ry tehnologııaly óndiristi qalyp­tastyrý men damytý qýatty da iri ýnıversıtetterdiń negizinde jáne olardyń belsene qatysýy arqyly júrgizilgendigin kórsetip otyr. Damyǵan elderde zertteý ýnıversıteti túrindegi iri joǵary tehnologııalyq arealdar ınnovasııalyq júıeniń ósý núktelerine aınalýda. Osyǵan oraı, Qazaqstan ýnıversıtetteri de eldiń ınnovasııalyq júıesiniń úshtik serpinin qurýda óziniń zııatkerlik ornyn taýyp, báse­kege qabiletti mamandar usta­ha­nasy, jańa bilimder men ınnovasııalardy óndirý ortalyqtary bolýǵa tıis, sóıtip, bilimge negizdeletin ekonomıkanyń naqty nysany bolýy qajet. Elbasymyzdyń Almaty qala­synyń arnaıy mártebesin zańmen bekitý jónindegi bastamasynyń aıryqsha mańyzy bar. Geo­gra­fııalyq turǵydan tıimdi orna­lasqan, tabıǵı jaǵdaıy qolaıly ońtústik astana London, Dýbaı, Sıngapýr sııaqty ınvestısııa tartatyn ınnovasııalyq magnıtke aınalýy tıis. Ońtústik megapolıske aıryqsha mártebe berý onyń qarjy ortalyǵy retindegi jaǵdaıyn bekitip, ınfra­qury­lymdy órkendetý, bıznes-ortany, iskerlik ahýaldy damytý men jaqsartý máselelerin esepke alýǵa, ınvestısııalar men ınves­tor­lardy qorǵaýǵa múmkindik beredi. Qazaqstannyń odan arǵy transformasııasynyń negiz quraýshy tuǵyry – Prezı­dent usynǵan tórtinshi ınstıtý­sıo­naldyq reforma. Turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisimdi saqtaýdaǵy elimiz tájirıbesin qazaqstandyq tózimdiliktiń ǵajaıyby men etnostyq jáne konfessııalyq minez-qulyq modelderiniń salıqaly toǵysy retinde sarapshylar muqııat zerttep jatyr. Biz ulttyq birtektiligimiz ben daralyǵymyzdy bekitip, ǵalamdastyrýshy úderisterdiń jaǵymsyz yqpalyna ushyramaý jáne álemdik damýdan shetqaqpaı qalmaý úshin halyqtyq dástúrler men mádenıetti damytýǵa tıispiz. Qazaqstandyq birtektilik qazaq­standyq patrıotızmge negizdeledi, memlekettik til qazaqstandyq birtektilikti qamtamasyz etetin mańyzdy tetik bolyp tabylady. Al Prezıdent alǵa qoıǵan zııat­kerlik reformasy – bola­shaq­tyń birtutas ulty – Qazaqstandy odan ári damytýdyń uly negizi, qoǵamdy Máńgilik El ulttyq ıdeıasy tóńireginde toptastyrý ádisi. Eldiń órkendeýi men táýelsizdigi, azamattyq teńdik, eńbeksúıgishtik, qoǵamdyq kelisim men ulttyq birlik, ádildik, zań­nyń basymdyǵy, otbasy jáne dás­túrler – bul qundylyqtar­dyń bári memleketimizdiń turaqty­ly­ǵy men ósip-órkendeýiniń tuǵyr­ly irgetasy ekeni sózsiz. «Bizdiń ortaq rýhanı kúshimiz jáne bıik maqsatymyz: Máńgilik El. Ol bizdiń XXI júzjyldyqtaǵy damýymyzdy progrestiń kúsh-qýatymen tolyqtyrady», – dep atap kórsetti Elbasy. Nursultan Ábishuly atap ótkendeı, memleketti reformalaý – muqııat oılastyrýdy qajet etetin kúrdeli úderis. Halyqqa esep beretin memleketke ótý onyń mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylady. Otanǵa qyzmet etý qaǵıdatyn memlekettik apparatta dáıekti túrde júzege asyrý jarııa bılik aldynda jaýapty memlekettik qyzmet qurýǵa múmkindik beredi. Halyqtyń erki men úni azamattyq qoǵam jáne parlamentarızm arqyly budan da salmaqty ról oınaıtyn bolady. Memlekettik ınstıtýttar qyzmetinde jeke adam­nyń quqyqtary men bostan­dyqtarynyń saqtalýyna baqy­laý jasaý tikeleı halyq bıligi­niń beınesi bolýǵa tıis. Bul úderiste azamattardyń ujymdyq birlestikteri mańyzdy bolyp tabylady. Áleýmettik áriptestik arqyly memleket qoǵamdyq-kásibı birlestikterge eńbek qaty­­nastary júıesin damytyp, jetil­dirýge múmkindik beredi. Aza­mat­tyq qoǵamdy damytý mem­le­kettik sheshimderdi qabyldaý úderi­­sine qatysýdy ǵana emes, sondaı-aq, onyń nátıjeleri úshin jaýap­kershilikti bólisýdi kózdeıdi. Atalǵan baǵdarlamalyq qu­jat ony júzege asyrýdyń naqty merzimdik aýqymyn aıqyn­daýdy talap etedi. Prezıdent ja­nyndaǵy jańǵyrtý jónindegi Ulttyq komıssııanyń jedel quryl­ǵandyǵy oryndaý ýaqy­tynyń tyǵyzdyǵyn kórsetip otyr. Alǵa qoıylǵan maqsattarǵa jetý joly bolyp tabylatyn, «memlekettik qurylystyń 100 qa­damynan» turatyn Ult jospa­rynyń reformalardy tabysty júzege asyrýdaǵy mańyzy zor. Bul oraıda, ýaqyt turǵysynan bolsyn, memlekettik qurylymdar, bıznes pen qoǵam turǵysynan bolsyn, is-qımyl birligin qamtamasyz etý mańyzdy. Reformanyń árbir kezeńi eldegi ishki ózgerister dınamıkasyn sıpattaıtyn orta tap úlesiniń artýy, sybaılas jemqorlyq pen jumyssyzdyqtyń kemý deńgeıi, qoǵamnyń birigý dárejesi sııaqty naqty kórsetkishterge jetýge baǵyttalýy tıis. Mundaı kózqaras Qazaqstandy jańǵyrtýdyń 100 qadamyn júzege asyrýdyń keshendi modelin jasaýǵa, ­álem­degi damyǵan elderdi sıpat­taıtyn halyqaralyq ındeks­ter men kórsetkishterge shyǵýǵa múmkindik beredi. Munyń ózi Máńgilik El bolýdyń tikeleı joly bolyp tabylady. О́z memleketiniń damý bola­shaǵyn osylaı aıqyn baǵdarlaı alǵan el az. Bul strategııalyq baǵ­darlama shyn mánindegi «ha­lyqtyq» reformalardan turady, óıtkeni, Nursultan Nazarbaevtyń jeńisi – onyń eńbegi men bedeline saılaýshylar tarapynan berilgen joǵary baǵa men qurmet qana emes, Qazaqstan halqy Elbasynyń qoǵamdy jańǵyrta damytý men jetildirý maqsatyndaǵy reformalaý baǵdarlamasyn jappaı qoldady da osy arqyly elimizdiń jańa sapaly órkendeý jolyn tańdady. Qazaqstannyń aldaǵy damýy men órkendeýi isinde qazaqstandyqtardyń Elbasynyń strategııalyq baǵdary aınalasyna toptasýy men óz Prezıdentimen birge myzǵymas birlikte bolýy – jahandyq keńistikte qýatty Máńgilik Eldiń ornyǵýyna aparatyn naqty jol.

Ǵalymqaıyr MUTANOV, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory, akademık.