Jańa Ata zań qabyldanǵan soń, advokatýra ınstıtýtyna salmaqty konstıtýsııalyq quzyret beriledi. Otyz jyl boıy advokatýra júıesi elimizde munshalyqty joǵary deńgeıge ıe bolǵan joq. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen jýyrda qolǵa alynǵan reformalar quqyq qorǵaý ınstıtýttaryn júıeli túrde nyǵaıtýǵa serpin berdi.
2022 jyly konstıtýsııalyq reforma bastalǵanda, jumys toby quqyq qorǵaýdyń basty erekshelikterine toqtaldy: Konstıtýsııalyq sot quryldy, sonymen birge Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń konstıtýsııalyq mártebesi bekitildi.
«Konstıtýsııalyq mártebe» degen neni bildiredi? Bul – organǵa nemese ınstıtýtqa quqyqtyq júıede naqty áser ete alatyndaı anaǵurlym salmaqty quzyret berý múmkindigi. Advokatýraǵa da dál osyndaı logıkany qoldanýǵa bolady. Konstıtýsııada onyń mártebesin tikeleı bekitetin bap paıda bolsa, quqyqtyq normalar ıerarhııasynyń arqasynda búkil zańnama júıesin avtomatty túrde kúsheıtedi. Advokattar artyǵyraq quzyretke ıe bolady, olardyń prosessýaldyq quqyǵy prokýratýra quqyǵymen teńesedi.
Sondaı-aq qorǵaýshy mártebesiniń joǵarylaýymen qatar Qazaqstan advokatýrasynyń jaýapkershiligi de artady.
Búginde advokat kóp. Olardyń árqaısysy mamandyǵy qoıatyn bıik talaptarǵa saı kelýi kerek. Bul – kásibı mindet qana emes, sonymen qatar óz qoǵamdastyǵy aldyndaǵy jaýapkershilik. Búkil álemde advokatýra dese, adaldyq pen tazalyq elesteıdi. О́ıtkeni onyń mıssııasy – adamdarǵa kómektesý. Bul ınstıtýtqa quqyqtyq qana emes, sondaı-aq moraldyq ta jaýapkershilik júktelgen. Bul rette advokattardyń ózderi de úderistik kepildiktermen qorǵalýy mańyzdy.
Advokattar jumysyn jetildirýi kerek jáne osy negizgi qaǵıdalarǵa orala otyryp, kásibı standarttardy nyǵaıtýǵa tıis. Bir mezette, advokattardyń ózin qorǵaý baǵytyndaǵy qyzmet júıesi de kúsheıtilýi qajet. Sonda olar óz mıssııasyn barynsha jemisti atqara alady.
Budan bólek, Konstıtýsııaǵa túzetýler engizý otandastarymyzdyń jeke derekteri taralyp ketýine baılanysty jaýapkershilikti de arttyrady.
Rasynda, búginde bul másele óte ózekti bolyp otyr. Prezıdent bul taqyrypty birneshe ret qozǵady. Azamattar jónindegi aqparatty qorǵaýǵa qalaı ǵana salǵyrt qaraýǵa bolady? Men Konstıtýsııada jeke derekterdi qorǵaý týraly normany bekitýdi usyndym. Ony basqa da negizgi kepildiktermen birge jeke quqyqtar qataryna qostym. Bul norma memleketke azamattardyń derekteri jelide taralyp ketýine qarsy júıeli jumys isteýge múmkindik beredi. Biz aqparat jáne tehnologııa ǵasyrynda ómir súrip jatyrmyz. Kóptegen úderis sıfrlandyrylyp jatqanda, keleshek býyndardyń jeke derekterin qorǵaýǵa mindettimiz. Konstıtýsııa osy úshin qabyldanyp jatyr. Ol eldiń búgini úshin ǵana emes, erteńi úshin de qyzmet etýi kerek.
Bolashaq Parlamenttiń depýtattary jumysyna qatysty da aıtýǵa bolady. Konstıtýsııalyq reforma jónindegi komıssııa jańa Ata zańnyń mátini ár azamatqa túsinikti bolýyna kúsh salyp jatyr.
Konstıtýsııa jobasyn talqylaý kúndelikti jalǵasty jáne bul zańdy da. Basty ustanym – mátin qarapaıym jáne halyqqa uǵynyqty bolýy shart. Zańgerler men qujatty ázirleýshilerge mátinniń tilge jeńil, túsinikti jáne kópmaǵynalylyqtan ada bolýy mańyzdy. Mátin daıyn bolǵan soń, ár adam oqyp, tanysa alady. Munshalyqty aýqymdy ári qajyrly eńbek sol úshin atqarylyp jatyr.
Marat BÁShIMOV,
Májilis depýtaty