Bıylǵy jyl elimizdiń tarıhı jylnamasyna táýelsizdigimiz ben birligimizdi saqtaýǵa, qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan asa mańyzdy merekelermen engeli otyr. Bul týraly Elbasy N.Á.Nazarbaev: «2015 jyldy ulttyq tarıhymyzdy ulyqtaý, búgingi belesterimizdi baǵalaý turǵysynan mereıli belester jyly dep esepteý kerek», – dep atap ótken bolatyn.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy, Qazaqstan halqy Assambleıasy men Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵy sııaqty mańyzdy oqıǵalardyń bári de qoǵam men jastar arasynda otansúıgishtik seziminiń qalyptasýy men tereńdeýine yqpal etetin sharalar ekeni anyq. Sonyń ishinde, tarıhı jadymyzdy qaıta jańǵyrtyp, jastarymyzdyń boıynda tarıhı sana qalyptastyrýda, ásirese, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıyn atap ótýdiń orny bólek ekendigi daýsyz.
Qazaq handyǵynyń qurylýynyń 550 jyldyq tarıhy jónindegi kóptegen is-sharalar qazirgi ýaqytta elimizdiń barlyq óńirinde keńinen atap ótilýde. M.H. Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetinde, respýblıka Úkimeti bekitken Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótýdiń tujyrymdamasy aıasynda jáne Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen ótken «Qazaq handyǵy myńjyldyqtar toǵysynda: tarıhı sabaqtastyq jáne qazirgi kezeń» taqyrybyndaǵy halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa osyndaı aýqymdy is-sharalardyń bir parasy. Atalmysh forýmnyń jumysyna Qytaı, Germanııa, Qyrǵyzstan, Reseı, О́zbekstan sııaqty alys-jaqyn shet elderden jáne elimizge tanymal maman ǵalymdar qatysyp, elimizdiń tarıhı qalyptasýy men damýyna qatysty tyń derekterdi ortaǵa saldy. Bul ǵylymı májilis Elbasymyzdyń «Máńgilik El» ıdeıasynyń qazaqstandyq modelin álemge tanytýǵa, Qazaq elimizdiń álemdik qaýymdastyq aldyndaǵy bedelin arttyrýǵa baǵyttaldy.
«Máńgilik El» bul bir ǵana merzimde bolyp ótetin naýqandyq uǵym emes. Onyń bastaý kózi sonaý ata-baba at arytyp, álemdik damýǵa bet alǵan kezeńde ult kelesheginiń bıik muratyn, baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn rýhanı qubylys ekendigi daýsyz. Endeshe, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy jaıly sóz qozǵaǵanda búgingi tańdaǵy Elbasy usynyp otyrǵan «Máńgilik El» ıdeıasyna tarıhymyzdan naqty oryn berip, tarıhı sabaqtastyq turǵysynda qaraǵan durys bolar, sirá. Aınalyp kelgende irgetasy 550 jyl buryn qalanyp, kúni búginge deıin shańyraǵy shaıqalmaǵan qazaq ultynyń keleshek damýynyń túp qazyǵy «Máńgilik Eldiń» baıandylyǵyn bildirse kerek.
Bir aptaǵa sozylǵan ekspedısııanyń zertteý jumystary Uly Jibek jolynyń Jambyl oblysy arqyly ótken bóliginde júrgizilip, oblystyń Sarysý, Talas, Moıynqum, Shý aýdandarynyń jerin basyp ótti. Qartalar jasaldy. Ekspedısııa músheleri 4 ortaǵasyrlyq qalanyń, 5 handyq dáýirge jatatyn tarıhı-mádenı eskertkishterdiń oryndarynda bolyp, uly kóshtiń jolyndaǵy belgisiz bolyp kelgen jer-sý attary men ańyzdardy jergilikti turǵyndardyń aýzynan jazyp aldy.
Moıynqum aýdanyndaǵy Hantaýynan osy ýaqytqa deıin halyq aýzynda aıtylyp kelgen «Kereıdiń qystaýy», «Orta han taǵy» dep atalatyn tarıhı oryndar, arheologııalyq eskertkishter ashylyp, esepke alyndy. Bul ekspedısııa jumysynyń basty jańalyǵy boldy. Sonymen qatar, zertteý kezinde Hantaýynda ornalasqan ártúrli tarıhı kezeńderden saqtalǵan obalar, qorymdar ashyldy. Suńqar taýynyń janyndaǵy bıiktikte ornalasqan Qaraýyltóbeniń orny tabylyp, onyń Shý ózeniniń boıyndaǵy ortaǵasyrlyq qalalarmen baılanysta bolǵandyǵy anyqtaldy. Sonyń ishinde, Shý ózeniniń ortańǵy aǵysyndaǵy Shári jáne Qoıshyman qalashyqtary Jánibek pen Kereı handar saldyrǵan qalalardyń oryndary bolýy múmkin. О́ıtkeni, bir-birine jaqyn ornalasqan bul eskertkishter qazirgi Moıynqum kentiniń batysynda ornalasqan Tulparsaz jazyǵynan shyǵysqa qaraı nebári 15 shaqyrym jerde jatyr. Al, Kereı men Jánibektiń kóshi taban tiregen Qozybasy taýy da osy jerden alys emes. Belgili ǵalym M.Eleýov bul qalalardyń ornynan tabylǵan zattaı derekterdiń HV ǵasyrǵa jatatyndyǵyn anyqtaǵan. Olaı bolsa, Shári men Qoıshymannyń Kereı men Jánibektiń alǵashqy ordasy bolýy ábden múmkin. Tek jazba derekterde olar týraly eshqandaı málimet saqtalmaǵan. El aýzynda júrgen ańyz-áńgimelerde bul boljamdy rastaıtyn málimetter kezdesedi.
Buryn-sońdy tarıh ǵylymynda aty aıtylǵanymen, naqty ǵylymı derektermen negizdelmegen «Kereı hannyń qystaýyn» tabýy ekspedısııa jumysynyń jemisti bolǵandyǵynyń aıqyn aıǵaǵy. «Kereı qystaýy» orta ǵasyrlardaǵy jáne handyq dáýirdegi qazaq tarıhy úshin tyń jańalyq bolyp otyr. Bul qazaq handyǵynyń qurylýynyń 550 jyldyq mereıtoıy qarasańyndaǵy «Uly kósh jolymen» tarıhı-arheologııalyq ekspedısııasy quramynda bolǵan tarıhshy-arheologtardyń tarıh ǵylymyna qosqan úlesi bolary sózsiz.
Qazaq tarıhynyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq dáýirlerdegi tarıhyn zertteýde jazba derekterdiń orny erekshe. Osy rette Muhammed Haıdar Dýlatıdiń Qazaq handyǵynyń qurylýy jónindegi málimetteri «Tarıh-ı Rashıdıge» deıin eshbir derekte kezdespegen. Mine, Qazaq handyǵynyń qurylý tarıhy týraly osyndaı qundy derekti búginge jetkizgen uly tarıhshy M.H.Dýlatı esimin ıelengen Taraz memlekettik ýnıversıteti ǵajaıyp tarıhı tulǵanyń ómiri men eńbegin qazaq jurtshylyǵyna, ǵylymyna jaqyndata túsýde kóptegen jaqsy isterdiń uıytqysy bolyp keledi. Ýnıversıtettiń bas ǵımaratynyń aldyna uly babamyzdyń eńseli eskertkishi ornatylǵan. Ýnıversıtette «Dýlatıtaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qurylyp, ol 1997 jyldan bastap uly tarıhshynyń ómiri men muralaryn jan-jaqty zertteýge, nasıhattaýǵa belsendi atsalysýda.
Konferensııanyń Qazaq handyǵy tý tikken Shý-Talas óńirinde, Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasqan Taraz jerinde, onyń ishinde Qazaq handyǵynyń qurylýy jóninde alǵashqy jazbasha derek qaldyrǵan uly tarıhshy M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetinde uıymdastyrylýy jıynnyń ǵylymı-tájirıbelik máni men mazmunyn arttyra tústi. Plenarlyq baıandamalarda halqymyzdyń tarıhyndaǵy Qazaq handyǵynyń mańyzdylyǵy tyń derekter negizinde ǵylymı turǵyda zerdelenip, otandyq tarıh ǵylymynyń damýyna jáne qazaqstandyq patrıotızmdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan pikirler men usynystar jasaldy. Solardyń ishinde tarıh ǵylymdarynyń doktory Talas Omarbekov Qazaq handyǵynyń qalyptasýynyń etnostyq negizderi taqyrybynda sóz qozǵady. Ol óz baıandamasynda handyqtyń qurylýyn, onyń damýy men qalyptasý úderisin aıshyqtap aıtyp berdi.
Al Beıjiń ýnıversıtetiniń Arheologııa jáne murajaıtaný ınstıtýtynyń professory Lın Meısýn qazaq dalasyndaǵy ejelgi taıpalardyń biri Ýchanmý eliniń jádigerleri jáne Tasmola mádenıetiniń ereksheligi týraly sóz qozǵady. Ǵalym: «Biz jýyrda Ýchanmý mádenıeti Ońtústik Qazaqstandaǵy jańa dáýirden burynǵy Tasmola mádenıetine jatatyny týraly derekterdi baıqadyq. Ýchanmýlar shyǵysqa qaraı Mońǵol ústirtine kóshken soń, ǵun táńirquttary alyp obalar turǵyza bastady. Ýchanmýlardyń shyǵysqa qaraı Mońǵol ústirtine kóshýi ǵundarǵa Orta Azııa órkenıetin jetkizip qana qoımaı, Han patshalyǵy tusyndaǵy qytaı kórkemónerine de yqpal jasady», dep atap kórsetti.
Germanııadaǵy Bonn ýnıversıtetiniń professory Nurlan Kenjeahmet «Muhammed Shaıbanı memleketi jáne Kereı men Jánibek qurǵan Qazaq handyǵynyń Qytaı derektemelerinde atalýy» taqyrybyndaǵy baıandamasynda: «Tarıhshylardyń kóbi 1446 jyly Syǵanaqty Ábilqaıyr basyp alǵan soń, búkil Deshti Qypshaq onyń qol astyna birikti dep paıymdaıdy. Osy arada eskere ketetin jaıt, 1428 jyly Ábilqaıyr Chımgı Turada (qazirgi Reseıdiń Tıýmen qalasy mańynda) han taǵyna otyrǵannan Syǵanaqty basyp alǵanǵa deıin onyń bıligi Baraq hannyń burynǵy ıeligine júrmegen. Ony Mahmud han bılegen. Osyny eskerý kerek», – dep tyń derekterden habardar etti.
Konferensııaǵa qatysýshylar Qazaq handyǵynyń qurylý máselelerin jańasha zerdelep, jastar boıynda otanshyldyq pen patrıottyq sezimderin arttyrýdyń, qazaq memlekettiliginiń qalyptasý jáne damý kezeńderin jańa ádisnamalyq, ádistemelik negizderde ǵylymı paıymdamalar jasaýǵa baǵyttalǵan naqty usynystar berdi. Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Merýert Ábýseıitova Prezıdent N.Á.Nazarbaev bastamashy bolǵan «Mádenı mura», «Halyq tarıh tolqynynda» memlekettik baǵdarlamalarynyń arqasynda ultymyzdyń mádenı murasyn saqtaýǵa jaǵdaı jasalǵandyǵyn, Qazaq handyǵynyń tarıhy men mádenıetin shynaıy zertteýge jol ashylǵandyǵyn sóz etti. Sonymen birge, Shyǵystaný ınstıtýty arheografıkalyq ekspedısııalarynyń shetel muraǵattarynan, kitaphanalary men mýzeılerinen tapqan materıaldarynyń jańa derekkózder ekendigi, olardyń jarııalanýynyń álemdik tarıh ǵylymyndaǵy mańyzdylyǵyna toqtaldy.
Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi B.Káribaev «Qazaq handyǵynyń qurylǵan datasy týraly tujyrymdarǵa taldaý» taqyrybyndaǵy baıandamasynda Qazaq handyǵynyń qurylǵan jyly jóninde óz pikirlerin bildirgen zertteýshilerdiń oılaryn úsh topqa bólip qarastyrýdy usyndy. Iаǵnı kúni búginge deıin tarıhshy ǵalymdardyń ortasynda áli de bolsa daý týǵyzyp kele jatqan derekter bar. Atap aıtsaq, ǵalymdardyń bir toby 1455, 1456 nemese XV ǵasyrdyń 60-jyldary qurylǵan degen pikirge toqtasa, endi biri Kereı men Jánibek handar 1459-1460 jyldary bólinip, 1470-1471 jyldary handyq qurdy degen máseleni alǵa tartady. Al ǵalymdardyń úshinshi toby Qazaq handyǵy XV-XVI ǵasyrdyń orta sheninde jáne XVI ǵasyrdyń
30-40-jyldary qurylǵan degen tujyrymdy ustanyp otyr. Ǵalym joǵaryda aıtylǵan máselelerdiń túp tórkinin saralaı kele, tarıhı aqıqatqa áldeqaıda jaqyn, ári hatqa túsken derek tek M.H.Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginde ekendigin alǵa tartty. Demek, budan shyǵatyn qorytyndy handyǵymyzdyń irgesi qalanǵan naqty kez 1465 jyl dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Plenarlyq májilis jumysy seksııalyq otyrystarda jalǵasyn tapty. Olarda da josparǵa saı ǵylymı salmaǵy bar eleýli máselelerdi kóterip, nátıjesinde ǵalymdar mynadaı ortaq usynystar jasaǵandy durys kórdi. Máselen, Qazaq handyǵy Kereı men Jánibek sultandar bastaǵan qazaqtardyń Syr óńirinen Shý ózeni boıyndaǵy Qozybasy alqabyna deıin júrip ótken Uly kósh jolyndaǵy tarıhı oryndardy, jer-sý, eldi meken attaryn ǵylymı turǵyda saraptaý maqsatynda respýblıka kóleminde tarıhı-arheologııalyq, mádenı-tanymdyq ekspedısııa uıymdastyrý qajet. Sonymen birge, Jambyl oblysy ákimdigi mádenıet, muraǵattar jáne qujattama basqarmasynyń «Tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý dıreksııasy» mekemesiniń tizimine Qazaq handyǵynyń qurylý tarıhyna qatysty mádenı-tarıhı oryndardy anyqtaý, esepke alý, tirkeý joldary qarastyrylyp, aldaǵy ýaqytta bul eskertkishterge jol baǵytynyń kórsetkish belgilerin ornatý máselesi qamtylýy tıis. Buǵan qosa tarıhshy-arheolog ǵalymdar birigip Kereı men Jánibek handar tusyndaǵy alǵashqy Qazaq handyǵynyń ordasy bolǵan Shári, Qoıshyman qalalary men Kereı han qystaýynyń oryndarynda arheologııalyq qazba jumystaryn uıymdastyrý jáne joǵary oqý oryndarynda tarıhshy mamandardy daıyndaýda «Qazaq handyǵynyń tarıhy: derekteri, tarıhnamasy jáne zertteý metodologııasy» pánin engizý týraly usynys jasady.
Kúni keshege deıin buralań jolda, burmalaýǵa kóp ushyraǵan ulttyq tarıhymyz ózge eldiń múddesi, kózqarasy turǵysynan jazyldy. Eń ókinishtisi, kóptegen dál tarıhı derekterge, dáleldengen ǵylymı zertteýlerge, batyl oılar men tyń kózqarastarǵa jol berilmedi. Endi óz tizginimiz óz qolymyzǵa tıgende, tól tarıhymyzdy ózimiz tereńdete zerttep, ǵylymı dálel-dáıekpen jazýymyz qajet. Sodan soń, tórtkúl dúnıe aldynda aıqara ashyp, qalyń el men ulaǵat kútetin urpaǵymyzǵa nasıhattap jetkizýimiz kerek. Sol jańa kózqaras turǵysynan jazylǵan tarıh qazaq ultynyń ózine maqtanysh sezimin týǵyzýy tıis, ózge halyqtar bizdiń shynaıy tarıhymyzǵa qurmetpen qaraýy qajet. О́ıtkeni, ult Táýelsizdiginiń altyn dińgegi ulttyq tarıhymyzda jatyr. Al ulttyq tarıhymyz – halqymyzdyń máńgilik boıtumary! Mine, sondyqtan da aldymyzda mártebesi bıik mereıli mindetter tur.
Mahmetǵalı SARYBEKOV,
M.H.Dýlatı atyndaǵy
Taraz memlekettik
ýnıversıtetiniń rektory.
Jambyl oblysy.