Alpiden asqan Aıdarbek

«Qyzyl Juldyz», I dárejeli Otan soǵysy jáne Iýgoslavııanyń úsh ordenimen marapattalǵan erjúrek partızan, Iýgoslavııa halyq-azattyq armııasy quramyndaǵy partızan jasaǵynyń rota komandıri Aıdarbek Shaıahmetovtiń esimi el esinde saqtalyp, elense eken... Jaqynda Shárban apamen taǵy bir sóılesip amandyq biliskenbiz. Alpide shaıqasqan partızannyń jar qosaǵy, súıegi asyl kisiler ǵoı. Janynyń saraıy sańǵyrlap, sonaý alystaǵy aýyldan týystyq samalyn estire sambyrlaı sóılegenine qýanyp qalamyz. Nege deseńiz, seksen bestiń seńgirindegi adam úshin bul da bolsa tyńdyqtyń, shúkirshiliktiń belgisin bildiredi emes pe. О́tken jazda barǵanda Aıdarbek aǵanyń artta qalǵan qanshama qaǵaz-qujattaryn maǵan bir býma qylyp qoıar da qoımaı «sende bolsyn» dep arqalatyp jibergen. Osy bir amanat, ásirese, Jeńistiń 70 jyldyǵy tusynda meni de jıi mazalaıtyn bolǵan-dy. Arýaq aldynda ótelmegen paryzdaı sol bir mazasyzdyq sezimi tiri bolsa búginde toqsannyń tórteýine keletin maıdanger arhıviniń sarǵaıǵan paraqtaryna úńildire beredi. Kózi barynda da keńesinde bolǵanbyz. Biraq ótken shaqtyń elesindeı myna jádigerlerdiń orny dál qazir múldem bólek, qymbat kórinetindeı. Mynaý – Zerendi aýdandyq áskerı komıssarıatyndaǵy esep kartochkasy. Onda 1941 jyldyń jeltoqsanynda áskerge alynyp, naq sol aıdan 1942 jyldyń tamyzyna deıin Stalıngrad maıdanyndaǵy №128 atqyshtar polkiniń quramynda shaıqasqany taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Odan keıingi jazba derekterinen biz qatardaǵy jaýynger atqysh Aıdarbek Shaıahmetovtiń 1942 jyldyń 25 tamyzy men 1943 jyldyń aqpany aralyǵynda Avstrııa jerinde tutqynda bolǵanyn uǵamyz. Budan soń tutqynnan qashyp Jeńis kúnine deıingi eki jyldan astam ýaqytty ıýgoslav partızandarynyń jasaǵynda kún-tún qatqan jortýyl-joryq joldarynda ótkeredi. Al mynaý – «Iýgoslavııa partızany – KSRO azamaty» estelik tósbelgisiniń kýáligi. Bul tósbelgi A.Shaıahmetovke fashıstik Germanııany jeńýdiń 45 jyldyǵyna oraı Iýgoslavııadaǵy halyq-azattyq soǵysqa belsendi qatysqany úshin berilipti. Bir nazar aýdararlyq jaı, Iýgoslavııa partızandarynyń Uly Otan soǵysyna qatysýshy mártebesine ıe bolýy da dál osy qarsańda ǵana. Buǵan deıin olardyń basym kópshiligi Uly Otan soǵysyna qatysýshynyń jeńildikterin paıdalana almady, qorlanyp júrdi. Tipti, biraz partızandardyń qujattaryn elge oralǵanda arnaıy tekseris kezinde tartyp alyp qoıǵan eken. Partızan ardagerleri ádildiktiń ornaýy úshin baıtaq elde shashyrap ketken bir-birin izdep taýyp, hat jazysyp, kezdesýler ótkizip, birigip uzaq ta tabandy kúres júrgizgen bolatyn. Kúdikshil de tońmoıyn keńes bıligine qyryq bes jyldan keıin ǵana sózderin ótkizip, ózderin Otan úshin ot keshken keńes jaýyngeri retinde moıyndatqan edi. Osy izgi maqsat úshin 1989 jylǵy qyrkúıekte Qyrym oblysynyń Evpatorııa qalasynda bolǵan kezdesýde Iýgoslavııa halyq-azattyq armııa­sy ardagerleriniń Búkilodaqtyq birlestigi qurylǵan edi. Osy qozǵalystyń, osy kúrestiń bel ortasynda Aıdarbek Shaıahmetov te júrdi. Onyń Iýgoslavııa jerinde nemis fashısterimen ymyrasyz shaıqasqan 21 ult ókilderinen turatyn alty myńnan astam keńes jaýyngerleriniń jaı qatardaǵy bireýi emes, naǵyz saıypqyrandarynyń sanatynda bolǵanyn aıtý lázim. Úsh ret jaralanǵan. Iýgoslavııa halyq-azattyq armııasynyń 9-shy korpýsy, 30-shy dıvızııasy quramyndaǵy 18-shi ekpindi orys brıgadasynda ójettiń ójeti sanalǵan, janyp turǵan órtteı órshil rota komandıri Aıdarbek Shaıahmetovti bilmeıtin adam joq-ty. Men qazir qarap otyrǵan, osydan 35 jyl buryn jazylǵan sarǵaıǵan partızan hattary soǵan kýálik etedi. Sonyń birin Máskeý oblysyndaǵy Lıýbersy qalasynan 1980 jyldyń 9 sáýirinde burynǵy maıdandas komandıri, keıingi general Grıgorıı Jılıaev jazypty. Endi osy hat shertken syrǵa zer salaıyq: «Qymbatty joryqtas partızan dosym Aıdarbek Shaıahmetuly! Sa­ǵan saǵynyshty sálem joldap, ózińe jáne otbasyńa myqty densaýlyq, baq-bere­ke tileımin. Týra ertegidegi sııaqty, 35 jyl­dan keıin bizdiń taǵy bir burynǵy erjú­rek serigimiz tabylǵanyna júregim jary­la qýandym. Qazaqstannyń basqa da tamasha uldary sııaqty, sen de kúni búgingideı esimdesiń. Jarmanov ta, Jaqsymbetov te, Qaýymbaev ta, Boranbaev ta, Tóljan Qulqojınov ta, Ospanov ta, Qosjanov ta, Shanovpen qosa Raıysov ta (sońǵy tórteýimen hat jazysyp, kórisip turamyz) – bári esimde. Taǵy da Mańǵystaýdaǵy Ońbergen Shońqalov bar ǵoı. Esentaev ta esendikte. Biz bastan keshkendi umytý múmkin be, sirá?! Esińde me, aptalap, aılap bir úzim nan kórmeýshi edik qoı. Tuzy joq sorpa men shóptiń tamyryn qaınatyp nár ettik. Únemi keskilesken urys, qaýipti taý-quzdardaǵy joryqty joldarda júrdik. Qysta da, jazda da ashyq aspannyń astynda jamylǵysyz jaýrap jatatynymyz jadyńda bolar. Al qanshama qyrshyn jas jigitter, sonyń ishinde qazaqtar da sol jaqta, Alpiniń tastaqty topyraǵynyń astynda máńgilikke qaldy. Osy jigitterdiń máńgi jas beıneleri de jadymda. Olar múldem qyrshyn ketti ǵoı. Qojahmet Jaqsymbetov (shirkinniń daýy­sy qandaı edi, beldemshe kelgen myǵym deneli) te, rota komıssarlary Qalen Qaýymbaev pen Shaıahmet Boranbaev ta, sosyn bizde saǵan deıin komıssar bolǵan Ǵabıt (Sereja) Kólemerov, esińde me, uzyn boıly sanıtar Aıdarbek Temirov bolyp edi ǵoı, sosyn rota komandıri Leonıd Halyqov, ol da uzyn boıly, symbatty edi, qaıǵyly jaǵdaıda qaza boldy. Quttyqadamov pen Ábilqaıym Sádibekov te Trıestegi sońǵy kúnderde qaıǵyly qazaǵa ushyrady. Ol da uzyn boıly, aqquba bolatyn. Barlyǵynyń bet-álpetterine, keskin-kelbetterine deıin esimde, bárin de sońǵy demime deıin umyt­paımyn. Olar naǵyz qaharmandar, qyran erler bolatyn. Eh, Shaıahmetov, sen she? Sen de júrek jutqan ójet ediń-aý. Qatardaǵy partızan­nan rota komandırine deıin jetýiń beker emes. Bizde aǵa leıtenanttar da, kapı­tan­dar da bolǵan. Biraq olardy rota koman­dıri etip qoımady. Demek, erlik isteriń­men, partızandyq qajyr-qaıratyńmen ko­mandırlikke sen laıyqty bolǵansyń...».  

A.Shaıahmetov qazaqstandyq partızan dostarymen. 1980-jyldar.

A.Shaıahmetov Iýgoslavııadaǵy №1 sovettik ekpindi brıgadada. 1945 jyl.

Sol sekseninshi jyldardyń ón boıynda Aıdarbek aǵaǵa Stavropol ólkesindegi Cherkessk qalasynan taǵy bir maıdandas dosy Vasılıı Melnıkov úzbeı hat jazyp turypty. Bir ǵajaby, Vasılıı Grıgorevıch árbir hatyn: «Zdravstvýıte, pobratımyı drýg Aıdarbek ı sýprýga-Shýra» dep bastaıdy. Qandaı izet! «Andalasqan, baýyrlasqan dosym» dep tur ǵoı. Únemi óziniń hal-jaǵdaıyn táptishtep aıtyp kelip: «Mine, osyndaı jaǵdaılar, Andrıýsha – Aıdarbek!» dep qoıady arasynda. Partızan dostary Aıdarbek aǵany jaqsy kóretini, syılaıtyny baıqalady. Osyndaı hattar Evpatorııadaǵy Georgıı Ponomarenkodan, Túrkimenstannyń Mary qalasyndaǵy kombat Beısen Raıysovtan, Jambyldaǵy Oryntaı Qosjanovtan, Mańǵystaýdaǵy Ońbergen Shońqalovtan jáne basqa maıdandastarynan úzbeı kelip turǵan. Aıekeń ózi de qandykóılek dostarǵa hat jazyp, amandyq bilisýden áste jalyqpaǵan syńaıly. Al burynǵy partızan qyz, keıin Rostov oblysynyń Shahty qalasynda turǵan Lıýbov Pankova Aıekeńdi jelep-jebeýshi aǵasyndaı kóretin. Sebebi, bul qyzdy eshelonmen Germanııaǵa quldyqqa aıdap bara jatqanda qutqaryp qalǵan Alpiniń arystan partızany Aıdarbek bolatyn. Muny biz otyz jyldyń arysynda jyrǵa da qosqanbyz. Eshelon turdy kógende, Urandap kelip tómennen, Aıqara ashyp esikti, Túsińder qyzdar degende. Mańdaıda tulym jelbirep, Kógildir kózi móldirep, Pankova Lıýba jylaǵan, Shattyqtan sonda eńirep. Partızan Lıýba jalyn jas, Joldas ta boldy qarýlas. Aýyr bir shaqta sońynan Aǵalap ergen qaryndas... Al endi osy Aıdarbek aǵamyz Alpidegi partızan soqpaqtaryna qalaı tap boldy? Ol da erlikke toly ómir-ólim hıkaıasy. Ony erterekte óz aýzynan da estigenbiz, jetpisinshi jyldardyń orta sheninde jýrnalıstıkadaǵy alǵashqy ustazymyz, Zerendi aýdandyq gazetiniń redaktory, marqum Baımurat Aznabaıulynyń sol kezde jazǵan «Ajal da qaımyǵady eken» atty tamasha esse-ocherkinen de oqyǵanbyz. О́mir boıy ustazdyq etken Aıekeńdi sol kezde Zerendi atyrabynyń orys-qazaǵynyń ishinde bilmeıtin adam joq-ty. «Partızan» degen laqap atpen dúrildep turdy. «Ýral» motosıklin, odan «Gaz-69» avtomashınasyn minip basshylardyń da shańyn qaǵyp júredi. Kókshetaý oblysynyń sheginde ol kisini toqtatýǵa shamasy jetetin GAI jáne joq. Toqtatqan bylaı tursyn, ol kisiniń kóliginiń tóbesi kóringende tura qalyp ózderi «chest» beredi. Syılaıdy. Halyq, ásirese, jastar jaǵy keremet jaqsy kóredi. О́ıtkeni, «Minezi tikteý, sózi óktem. Soǵystyń, bálkim, syzy ótken. Kólgirsý kórse – kenetten Shyrpysha janyp tyz etken. Aıdarbek aǵa – baýyrǵa, Maıdanger aǵa – aýylǵa. Qar jastanyp, muz tósep, Soǵysqan Alpi taýynda»... Iá, tup-týra osylaı bolatyn. Aıdarbek aǵa­nyń partızandyq áńgimelerin tyńdap áser­len­gende osyndaı óleń shýmaqtary órilýshi edi keýdemizde. Al endi Iýgoslavııa partızandaryna qosylýynyń hıkaıasy bylaı eken. 1942 jyldyń tamyzynda Stalıngrad túbindegi teketiresken shaıqastar kezinde bulardyń vzvodynan 11 soldat tún jamylyp barlaýǵa, «til» ákelýge attanady. Basshylary – Aıdarbek. Jaýdyń baılanys symyn qıyp, «tildi» qolǵa túsirip keıin qaıtqanda bulardy bilip qalyp, sońdarynan ókshelep qýyp oq jaýdyrady. Aıdarbek eki jigitti alyp tosqaýylǵa qalady da, basqa serikterine «oljany» tezdetip shtabqa jetkizýdi buıyrady. О́zderi keri burylyp, avtomattaryn kezene, kúshi basym jaýmen atysyp qala beredi. Mine, osy joly oq tıip jaralanyp, esinen tanǵan Aıdarbek tutqynǵa túsedi. Talaı azapty kóre júrip Avstrııa jerindegi kons­lagerde aýyr jumysqa jegiledi. Aqyry, osy tóńirektegi taý ishinde partızandar bar ekenin bilip, bir túnde táýekelge bel býyp, qashady. Jalǵyz emes, qasynda Anatolıı Kıselev jáne Raıymqul Tasjúrekov degen joldastary bar. Taý ormanyn kezip júrip izdegen partızandaryna da jolyǵady-aý. Sonda bulardy alǵash qarsy alyp, senim bildirip, jasaqqa qosqan joǵaryda aıtqan komandıri Grıgorıı Jılıaev bolatyn. Sóıtip, 1943 jyldyń aqpanynan Jeńis kúnine deıin sozylǵan partızandyq qatal ómir, joryqty joldar bastalǵan edi. Iá, san ult ókilderiniń arasynda qa­za­ǵynyń atyna kirshik túsirmegen Aı­darbek aıbyndy partızan bola bildi. Ne­she san urys, operasııalarǵa qatysty. Er­júrek, ójettiginiń arqasynda rota koman­dır­ligine jetti. Bizdiń partızan aǵamyzdyń boıynda da qaharman Qasym Qaısenovtiń qaısarlyǵy bar edi. Sol surapyl jyldarda: «Qaıralyp jaýǵa shabylyp, Shaıqasta júrdik sabylyp, Jortýyl, joryq joldary, Qaterin tosqan qaǵynyp. Jaı otyn jaýǵa túsirdik, Úreıin sóıtip ushyrdyq. Alpi men Trıest arasy Joryqpen bizdiń dúr­sildep. О́lim men ómir arbasty, Biz jeńdik sonda, jaý qashty. Partızan soqpaqtarynda da, Jeńisti joldar jalǵasty» dep ardager partızan asqaq keýdemen aıta alar edi. Partızan erlikteriniń qaısybirin aıtyp taýysarsyń. Kınoda emes, shyn ómirde, burqanǵan maıdan tórinde, qursanǵan oq pen ottyń arasynda kópirler de jaryldy, temir joldar da qıratyldy, eshelondar toqtatylyp, quldyqqa áketip bara jatqan beıbit adamdar da qutqaryldy, jaý kolonnalaryna ázireıildeı tıetin partızandyq joıqyn shabýyldar da jasaldy. Qorshaýda qalyp, qorǵanyp, Alpiniń bıiktegi máńgi muzarttaryna shyǵyp ketken de kúnder boldy. Iýgoslavııa halyq-azattyq armııasy quramyndaǵy osy orystyń ekpindi brıgadasynda qazaq jigitteri de kóp bolatyn, bári de er bolatyn. Bular 1945 jyldyń 7 mamyrynda Trıesten 40 shaqyrym jerde partızandyq sońǵy shaıqasty ótkizdi. Sol jerde fashıstik Germanııaǵa qyzmet etken ıýgoslavtyq opasyzdar men «SS» ofıserlerin aqtyq aıqasta qaınaǵan kekpen, arystandaı aqyra jer qushtyrdy. Sóıtip, soǵysty jeńispen aıaqtaǵan edi. Alpidegi partızandyq soǵystarda qanshama qazaqstandyq hám qazaq bozdaqtary oqqa ushyp, súıekteri jat jerde qaldy. Jat jerde jan qıǵanmen, olar týǵan el men Otanyn qorǵaǵan-dy. Búginde tolaıym toqsandaǵy qart maıdanger, qaıratker jazýshy Qalmuqan aǵa Isabaevtyń tynbaı izerleýimen osydan tórt-bes jyl buryn Trıest qalasynda fashızmge qarsy maıdanda qaza tapqan qazaq eliniń bozdaqtaryna arnalǵan eskertkish kesheni ashylǵanyna myń alǵys. Al Aıdarbek Shaıahmetov úsh márte aýyr jaralansa da Alla jarylqap aman-esen elge, kórkem Kókshetaýyna, zerli Zerendisine, saǵynǵan Sarymsaqtysyna oraldy. Onyń aldynda orystyń ekpindi brıgadasy túgeldeı Belgradqa kelgen-di. Iýgoslavııanyń jańa úkimeti olarǵa syı-qurmet kórsetip, marapattar tapsyrady. Mine, men osy maqalany jazý ústinde Aıdarbek aǵamyzdyń Iýgoslavııanyń fashısterge qarsy halyq-azattyq qozǵalysy tóraǵasynyń 1945 jylǵy 7 maýsymdaǵy №269 buıryǵyna oraı alǵan №10640 «Batyrlyǵy úshin» ordeniniń kýáligin jáne basqa marapattar qujattaryn aldyma jaıyp salyp otyrmyn. Al 18 maýsymda Iýgoslavııa Sosıalıstik Federatıvtik Respýblıkasynyń halyq qorǵanys mınıstrligi A.Shaıahmetovke osy ordendi taǵyp júrýge ruqsat etetin anyqtama beripti. Buǵan qosa partızandyq qurama komandıri bergen minezdeme jáne bar. Onda Qazaq KSR-y Aqmola oblysy, Zerendi aýdanynyń Sarymsaqty kolhozynda 1921 jylǵy 15 qyrkúıekte týǵan A.Shaıahmetov joldastyń Marshal Tıto basqaratyn partızandar shtabyna 1943 jylǵy 4 qazanda kelgendigi, ózin asa tártipti jaýynger retinde tanytyp, fashısterge qarsy urystarǵa belsendi qatysqany aıtylǵan. Keıingi beıbit jyldarda da Iýgoslavııa úkimeti óz jerin jaý­dan azat etý jolynda aıanbaı shaıqasqan erjúrek partızan Aıdarbek Shaıahmetovti umyt qaldyrmady. 1982 jylǵy 8 maýsymda soǵys ardagerin qurmet pen alǵys belgisi retinde Estelik medalimen, 1983 jyldyń 25 aqpanynda azattyq kúresindegi erlikteri úshin kúmis venokty Týysqandyq jáne Birlik ordenimen marapattady. Bul derekterge taǵy bir qosarymyz, Aı­dar­bek Shaıahmetovtiń Stalıngrad túbinde «til» ákelýge barǵan sátsiz túnde tutqyn­ǵa túskenin baıandap edik qoı. Ol sondaǵy erligi úshin «qaıtys bolǵannan keıin» «Qy­zyl Juldyz» ordenimen marapattalypty. Bul marapat ıesin 1967 jyly ǵana taý­ypty. Ol ordenniń kýáligin, mine, aıalaı ustap otyrmyn. Shyn máninde de, Aıdar­bek aǵamyz el-jurty úshin aıaýly, ardaq­ty kisi edi. О́mir boıy ustazdyq etip, jas urpaqty tárbıeledi. Qart maıdanger búgin­gi beıbit zamandy múmkin etken aǵa urpaq­tyń erlik jolyna úlken qurmetpen qarap, jastarǵa sony ónege etti. Jan-júre­ginde úlken ardagerlik parasat bar edi. О́mi­riniń sońǵy 10-15 jylyn túgeldeı derlik partızan dostaryna arnap, solarmen ha­barlasyp, hat jazysyp, kezdesip turdy. Báıbishesi Shárbandy, inisi Tókeshti ertip Aıdarbek aǵanyń Shahty, Orel, Jam­byl qalalaryndaǵy maıdandastarmen ótken kezdesýlerge máre-sáre baryp-kelip júre­tini bizdiń de esimizde. Partızandyq, jaýyngerlik erlik rýhymen ómir súrdi, aqtyq demin alǵansha. О́ziniń partızan jasa­ǵyndaǵy komandıri, general-leıtenant Grıgorıı Jılıaevtiń aýzyna lırıkalyq tolǵaýymyzda mynadaı óleń shýmaǵyn salǵan edik: «О́ziń bir janǵan ot ediń, Ony aıtpaı qalaı ótemin. Paryzdy Otan-Anaǵa, Aıdarbek, sen de ótediń». Bir ǵana tilegimiz bar, Otan aldyndaǵy paryzyn ótegen erjúrek partızan Aıdar­bek Shaıahmetovtiń esimi týǵan eli men jeri Ze­rendide de eskerilip, elense eken, neǵur­lym tolymdyraq, aty men zatyna saı qas­ter­­lense eken degimiz keledi. Solaı bolsa Qy­­zylegistegi Shárban apamyzdyń da tol­qý­ly kóńili toǵaıyp, bir qýanyp qalar edi-aý... Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». Almaty.