Qoǵam bul derttiń atyn ataýǵa seskenip, halyq arasynda «aty jaman aýrý» dep atap ketti. Tipti keıbireýler muny «ajalǵa shaqyrý bıleti» dep qabyldaıdy. Onkolog mamandar qaterli dertti jeńýge bolatynyn aıtsa da, statıstıka áli de kóńil kónshitpeı tur, dep jazady Egemen.kz.
2025 jyly Qazaqstanda onkologııalyq aýrýlardan bolatyn ólim-jitim kórsetkishi 100 myń adamǵa shaqqanda 61 jaǵdaıǵa deıin tómendedi. Bir jyl ishinde 42 myńnan astam jańa obyr oqıǵasy tirkelip, búginde 246 myńǵa jýyq naýqas dıspanserlik esepte tur. Bul rette pasıentterdiń bes jyldyq ómir súrý kórsetkishi 63%-ǵa deıin ósti.
Qazaqstanda obyrdy barlyq tórt kezeńde de keshendi tásilderdi paıdalana otyryp emdeıdi: hırýrgııa, sáýlelik terapııa (onyń ishinde tomoterapııa) jáne dárilik terapııa (hımıo-, targettik jáne ımmýnoterapııa).
I-II satylarda – isikti radıkaldy túrde joıýǵa; III-IV satylarda – isik ósýin tejeýge, sımptomdardy jeńildetýge jáne ómirdi uzartýǵa basa nazar aýdarylady.Qazaqstandaǵy emdeýdiń negizgi aspektileri:
I-II satylar (erte): Tolyq emdelý yqtımaldyǵy óte joǵary. III kezeń: Lımfa túıinderindegi jáne tinderdegi obyr jasýshalaryn joıýǵa baǵyttalǵan aralas emdeýdi (operasııa + sáýlelik/hımıoterapııa) talap etedi. IV kezeń (metastatıkalyq): Negizgi maqsat – pallıatıvtik kómek kórsetý, jaı-kúıdi jeńildetý jáne metastazdardy baqylaý úshin hımıoterapııa/targettik terapııa qoldaný. Obyrdyń kóptegen túrleri tabysty emdelip jatqanymen, erte kezeńde anyqtalsa, nátıje edáýir joǵary bolady.Barlyq elderde emdeý hattamalary birdeı. Basty aıyrmashylyǵy – Qazaqstanda tegin, al shet elderde myńdaǵan dollar turady. Sondyqtan óz elimizde de sapaly em alýǵa bolady, tek aýrýdy asqyndyryp almaý mańyzdy.
Eger aýrý alǵashqy 1-2 satyda anyqtalsa, 30 jyl ómir súrýge kepildik bar deýge bolady. Keıingi eki deńgeıde de emdi durys júrgizse, naýqastyń jazylyp shyǵý jolynda jigeri, senimi, aınalasyna degen meıirimi men keshirimi bolsa ómiri birshama uzarady. Dáriger nusqaýlyǵyn múltiksiz oryndap, psıhosomatıkamen kún saıyn jumys isteýge erinbeý kerek. Al Qazaqstannyń onkologtary – óz isiniń naǵyz myqty mamandary. Árıne, ajaly jetip, dert ábden asqynyp ketken jaǵdaıda medısınanyń da dármeni shekteýli. Bul da bir sáttilik pen taǵdyrdyń synaǵy ispetti.
Onkolog-dáriger Alma Jylqyaıdarovanyń aıtýynsha, dúnıejúzi boıynsha aýrýlardy dıagnostıkalaý men emdeý hattamalary biregeı. Biraq keıbir naýqastar otandyq medısınaǵa senbeı, shetel asady. Degenmen, emin shet elde bastaǵan naýqastardyń basym bóligi keıin báribir Qazaqstanǵa kelip jalǵastyrady.
Statıstıkalyq málimetter jáne óńirlik karta:2026 jylǵa arnalǵan obyrmen syrqattanýdyń naqty kartalary ázirge jasalǵan joq. Qazaqstan TMD elderi arasynda bastapqy syrqattanýshylyq deńgeıi boıynsha joǵary pozısııada tur: 100 myń adamǵa 204,8 kórsetkishimen 5-orynda. Bul TMD boıynsha ortasha deńgeıden (103,3) eki ese joǵary. Tizimniń aldynda Belarýs (646,9), Reseı (466,2) jáne Moldova (328,7) tur. Ortalyq Azııa elderi arasynda Qazaqstan absolıýtti «antılıder»: kórsetkishter kórshilerge qaraǵanda 2-6 ese joǵary. Salystyrý úshin: Qyrǵyzstanda – 86, О́zbekstan men Túrikmenstanda – 74,1, al Tájikstanda 100 myń adamǵa shaqqanda nebári 32,1 jaǵdaı tirkelgen.
Elimizde onkologııalyq ólim-jitimniń artýyna erekshe nazar aýdarylady. 2024 jyly bul kórsetkish 100 myń adamǵa shaqqanda 65,1-den 68-ge deıin ulǵaıdy. О́sim 20 óńirdiń 13-inde baıqaldy. О́lim-jitimniń eń joǵary kórsetkishi Shyǵys Qazaqstan (117,7) jáne Abaı (117,2) oblystarynda tirkelgen. Qyzyǵy, Abaı oblysynda onkologtarmen qamtamasyz etilý deńgeıi (10 myń adamǵa 1 maman) ulttyq kórsetkishten (0,6) joǵary. Alaıda onkologııalyq tósek-oryn sany boıynsha jaǵdaı máz emes: ShQO-da bul kórsetkish 10 myń adamǵa 1,2 bolsa, el boıynsha ortasha deńgeı – 1,5.
Búgingi tańda respýblıka boıynsha 246 178 onkologııalyq naýqas dınamıkalyq baqylaýda tur. 2024 jylmen salystyrǵanda ósim 6,6%-dy qurady. Birinshi ret anyqtalǵan jaǵdaılardyń 51%-y – eńbekke qabiletti jastaǵy adamdar (43 myńnan astam adam).
Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Aısha Moldashevanyń aıtýynsha, sút bezi obyry, kolorektaldy obyr, ókpe obyry, asqazan obyry jáne jatyr moıny obyry burynǵysynsha aldyńǵy orynda. О́lim-jitim qurylymynda ókpe obyry aldyńǵy orynda.
Aıta keterligi, qalalarda aýrý kórsetkishi ósip, aýyldyq jerlerde azaıyp otyr. Eń joǵary kórsetkishter Qaraǵandy, Qostanaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary sııaqty ónerkásiptik-ekologııalyq aımaqtarda tirkeledi. Qalalarda syrqattanýshylyq 100 000 turǵynǵa 239 jaǵdaıdan kelse, aýylda bul kórsetkish – 147. Bul sandar ómir súrý salty, ekologııa jáne dıagnostıkanyń qoljetimdiligin kórsetedi. Dıagnozdar sanynyń artýy tek jaǵdaıdyń nasharlaýy emes, skrınıngtiń keńeıýi men aýrýdy erte tirkeýdiń nátıjesi bolýy da múmkin.
2025 jyldyń alǵashqy alty aıyndaǵy negizgi dert túrleri:
Sút bezi qaterli isigi; Kolorektaldy qaterli isik; О́kpe qaterli isigi; Asqazan qaterli isigi; Jatyr moıny qaterli isigi.Emdeý kórsetkishteri joǵary obyr túrleri (ásirese erte kezeńde):
Qalqansha beziniń qaterli isigi; Sút bezi obyry; Prostata beziniń obyry; Qalyń ishek obyry; Teri obyry (bazalıoma jáne jazyq jasýshaly obyr); Hodjkın lımfomasy.Sút bezi obyry Qazaqstanda eń kóp taralǵan túri bolyp qala beredi. Onyń basty sebepteri retinde semizdik, gıpodınamııa, alkogol jáne gormonaldy faktorlar atalady. Mammografııa 40 jastan bastap eki jylda bir ret ótý usynylady.
Qalyń ishek obyry (kolorektaldy obyr) sońǵy jyldary erler men áıelderde birdeı jıilikte tirkelip otyr.
«20 mıllıon halqy bar Qazaqstanda kolorektaldy obyrmen aýyratyn 18 500-di qosa alǵanda, 200 000-nan astam naýqas bar. Jyl saıyn shamamen 40 000 qaterli isik aýrýy anyqtalyp, olardyń sany artyp keledi. Jyl saıyn 50 000-ǵa jýyq pasıent isikke qarsy terapııa alady, ol memlekettik qarjylandyrý esebinen tegin usynylady. Úkimet 2000 jyly obyrdy emdeý baǵdarlamasyn iske qosty jáne onyń bıýdjeti 2002 jyly 5 mıllıon dollardan 2024 jyly 200 mıllıon dollarǵa deıin ósti», deıdi Qazaq onkologııa jáne radıologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Abaı Jumanov.
Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan sııaqty ónerkásiptik lastaný deńgeıi joǵary oblystarda obyrǵa shaldyǵý kórsetkishteri ortashadan edáýir joǵary. Bul ekologııa men qorshaǵan orta jaǵdaılary onkologııalyq aýrýlar qaýpine áser etedi degen boljamdy nyǵaıtady. Sonymen qatar densaýlyq saqtaý júıesiniń jumysynda oń ózgerister baıqalady. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, onkologııanyń jańa jaǵdaılarynyń úshten birinen astamy tegin skrınıngter men profılaktıkalyq baǵdarlamalardyń arqasynda erte, jeńil emdeletin kezeńderde anyqtalady. Syrqattanýshylyqtyń ósýine qaramastan, Qazaqstanda obyrdan bolatyn ólim-jitim tómendeý úrdisin kórsetip otyr. Túrli derekkózder, sonyń ishinde bıliktiń resmı málimdemeleri onkologııamen kúres jónindegi keshendi baǵdarlamalardyń arqasynda sońǵy jyldary ólim-jitim málimetinshe, onkologııanyń jańa jaǵdaılarynyń úshten birinen astamy tegin skrınıngter men profılaktıkalyq baǵdarlamalardyń arqasynda erte, jeńil emdeletin kezeńderde anyqtalady. Syrqattanýshylyqtyń ósýine qaramastan, Qazaqstanda obyrdan bolatyn ólim-jitim tómendeý úrdisin kórsetip otyr. Túrli derekkózder, sonyń ishinde bıliktiń resmı málimdemeleri onkologııamen kúres jónindegi keshendi baǵdarlamalardyń arqasynda sońǵy jyldary ólim-jitim kórsetkishi tómendegenin aıtady.