Eldiń ál-aýqatynyń artýy – damý dáleli

Jer jánnaty Jetisý jeriniń quıqaly hám tańǵajaıyp tamasha tabıǵatymen talaılardy tamsantqan óńiri – Alakól aýdanynyń aýmaǵy Almaty oblysynyń ekonomıkalyq turǵydan órlep-ósýine de bul aýdan ózindik úlesin qosyp kele jatqany shyndyq. Taǵy basa aıtar másele – turǵyndary negizinen baı, qýatty ómir súredi. Qashanda toqshylyq bolǵan jerde tynyshtyq ornap, saqtalatyny da aqıqat emes pe?! San salany qamtyǵan memlekettik baǵdarlamalar da bul óńirde belgilengen merziminde ári zańnama talabyna saı atqarylýda. Mine, Alakól aýdanynyń ákimi Álibek JAQANBAEVPEN áńgimemiz osy baǵytta órbigen edi. – Álibek Áskerbekuly, áýelgi áńgimeni aýdannyń eko­no­mıkalyq damý kórset­kishteri týraly aıtýdan bastasańyz. – Memlekettik saıasatqa saı údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý memlekettik baǵ­darlamasy aıasynda Alakól aýdanynyń Dostyq kentinde munaı ónimderin óndiretin óndi­ris orny iske qosylǵan edi. Jal­py quny 4,7 mlrd.teńgeni quraı­tyn osy «Dostyq Refaınerı» jaýapkershiligi shekteýli seriktes­tigine tıesili zaýyt bul kúnderi toq­taýsyz jumys istep tur. Atal­ǵan baǵdarlama aıasynda 2010 jyl­dyń qazan aıynda óz jumysyn bastaǵan óndiriste 110 turaqty jumys orny ashylyp, 4,0 mlrd. teńgege jýyq ınvestısııa tartyldy. Kásiporynnyń 2011 jyly tolyq jyldyq qýaty – 500 myń tonnaǵa jetti. Sóıtip, 517 myń tonna munaı ónimderin óndirip, jalpy aýdanymyzdaǵy ónerkásip ónimderi kóleminiń 64 paıyzyn qurady. Tutastaı alǵanda, 2012 jyly Alakól aýdany boıynsha barlyq ónerkásip ónimderiniń kólemi 12474 mln. teńge bolyp, jalpy túsimniń 71 paıyzyn qurasa, sol qarajattyń 8 mlrd. 940 mln.teńgesi munaı ónimderiniń úlesine tıip, paıyzdyq kórsetkishtiń 77 paıyzy boldy. Qazirgi ýaqytta atalǵan kásiporyn munaı ónimderin tasymaldaý qyzmeti salasyna aýysyp, jumysyn jalǵastyrýda. Ústimizdegi jyly údemeli ın­­dýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda tamshylatyp sýarý qural­daryn shyǵaratyn «Selbesý Agro» JShS zaýyty óńirlik ın­dýstrııalandyrý kartasyna engizilip, qurylys jumystary júr­gizilýde. Bul zaýyt iske qosyl­ǵanda aýdan ekonomıkasyna, birinshiden, 1 mlrd.teńge ınves­tısııa tartý, ekinshiden, qurylys kezinde 50 adam jáne qoldanysqa berilgen kezde 50 adam turaqty jumys ornymen qamtamasyz etiledi, úshinshiden, aýdannyń 1000 gektar jerge tuqym sebilgen alqabyn tamshylatyp sýarý ádisimen nárlendirý qamtamasyz etiletin bolady. – Al agrarlyq sektordyń jetistigi qandaı? – Aýyl sharýashylyǵy sala­synyń jalpy ónimi byltyrǵy jyly 23,7 mlrd. teńgege jetip, ar­ǵy jylmen salystyrǵanda 123,2 paıyzǵa artty. Naqty kó­lem kórsetkishi 100,8%-dy qurady. Bıyl bul sala ónimi 25,3 mlrd. teńgege josparlanyp, alǵashqy toqsannyń qorytyndysy boıynsha alynǵan málimetke súıensek, 1,8 mlrd. teńgeni qurap, ótken jyldyń sáıkes merzimimen salys­tyrǵanda 101,5 paıyzǵa artty. Aýdan boıynsha egistik jer­ler­di ıgerýdiń kólemi jyldan-jylǵa artyp keledi. 2014 jyly jalpy egis kólemi 78679 gektar jerge jetip, baǵdarlamadaǵy 74866 ga.-dan 3813 ga.-ǵa artyp otyr.Ústimizdegi jyly 78725 ga. quraıdy dep josparlanýda. Aýdannyń mal sharýashylyǵy da turaqty damýda. Seleksııalyq jumystar men mal tuqymyn asyldandyrý jumystaryna kásibı turǵyda jiti kóńil bólip, basa nazar aýdarǵan edik, sonyń nátıjesinde asyl tuqymdy mal úlesi jyldan-jylǵa ósip keledi. Asyl tuqymdy iri qara maly 10107 basqa jetip, barlyq mal basy­nyń 27 paıyzyn; qazaqy ­bııa­zy júndi qoı 61325 bas (38,7%), jylqy 3727 bas nemese bar­lyq mal basynyń 23,3 paıy­zyn qurap otyr. 2011-2014 jyl­dar­ǵa sharýa qojalyǵyn qurý 1443 basqa oryndaldy. Al aǵymda­ǵy jylǵa 655 bas mal boljanýda. «Iri qara maly etiniń eks­porttyq áleýetin arttyrý» baǵ­darlamasyn oryndaý barysynda 2011-2014 jyldary barlyǵy 5832 basqa oryndalyp, reprodýktor sharýashylyǵyn qurý tapsyrmasy (2011-2014 jylǵa jospar 1450 bas) 402 paıyzǵa oryn­daldy. 4 sharýashylyq qury­lymdarynda qýattylyǵy 1100 basqa arnalǵan iri qara malyn bordaqylaý alańdary jumys jasaýda. Aǵymdaǵy jyly 400 basqa arnalǵan mal bordaqylaý alańy iske qosylady. «Altyn asyq» baǵdarlamasy aıasynda 320 basqa jáne «Qulan» baǵdarlamasy 870 basqa nemese 5,7 esege artyq oryndaldy. – Ekonomıkanyń negizgi kiris kózi bolyp sanalatyn óndiris salasynda osyǵan deıin istelgen jáne búgingi tańda atqarylyp jatqan, aldaǵy ýaqytqa josparlanǵan jumystarǵa da toqtalsańyz. – О́nerkásip salasynda byltyrǵy jyly 4 mlrd. 954,7 mln. teńgeniń ónimi óndirildi, arǵy jylmen salystyrǵanda 100 paıyzǵa oryndaldy. Ústimizdegi jyly ónerkásip ónimderi kólemin arttyrý maq­satynda iske asyrylatyn varene jáne bal qoraptaý seh­taryn ashý, sút óńdeý zaýy­tyn keńeıtý, nan ónimderin shyǵa­ratyn naýbaıhana, «Dostyq GazTermınal» seriktestiginiń gaz toltyrý pýnkti, «Dostyq Tengrı» kásipornynyń logıstıkalyq ortalyǵy qurylysy, «Agrımer Avto» seriktestiginiń dándi daqyldardy qabyldaý, saqtaý jáne tıeý jobasy, «SelbesýAgro» seriktestiginiń tamshylatyp sýarý qondyrǵylaryn shyǵaratyn shaǵyn zaýytyn salý, «Alakól Joldary» seriktestiginiń asfalt jáne «Alakól Raıhan» serik­testiginiń kirpish zaýytyn iske qosý arqyly ónerkásip ónimin 5,2 mlrd. teńgege deıin jetkizip, 296 turaqty jumys ornymen qamtamasyz etý josparymyzda bar. Sonymen qatar, 2015-2018 jyl­dary aýdannyń damý jos­pary­na kirgen «Arharly Maıbúı­rek» seriktestiginiń et óńdeý kom­bınaty men mal bordaqylaý alańynyń qury­ly­sy, «Jetisý Gıdro» serik­testiginiń Tentek ózeniniń boıyndaǵy Tóńkeris-1 sý elektr stansasynyń, «VES Saı­kan» seriktestiginiń jáne «EnergoMash» kásipornynyń Jońǵar qaqpasyna jel elektr stansalarynyń qurylysy iske asqan jaǵdaıda, ónerkásip ónimi kólemi 2018 jylǵa eki esege, ıaǵnı 10 mlrd.teńgege jetip, 226 turaqty jumys ornyn ashýdy boljap qana qoımaı, naqty áreket etýdemiz. Byltyrǵy jyldyń qory­­­tyndysy boıynsha aýdanǵa 15,2 mlrd. teńge ınvestısııa tartyldy. Bul kórsetkish arǵy jylmen salystyrǵanda 108,1%-dy qurap, 1138 mln. teńgege ósti. Tartylǵan ınvestısııalardyń zattaı ındeksi 104 paıyzdy qurady. Aǵymdaǵy jyldyń birinshi toqsanynyń qorytyndysy bo­ıynsha 810,7 mln.teńge ınvestısııa tartylyp (2014 jyly 656 mln.teńge), zattaı ındeksi 118,3 paıyz boldy. Elbasy áleýmettik-ekono­mıkalyq damýdyń basty basym­dyǵy retinde kásipkerliktiń damýyna basa nazar aýdaryp otyrǵandyqtan, 2014 jyly kásipkerlik sýbektilerimen 1,7 mlrd. teńgeniń ónimi óndirilip, 2013 jylmen salystyrǵanda 251 mln. teńgege artty, bıýdjetke 438,5 mln. teńgeniń salyǵy tústi. Bul salada 15922 adam jumyspen qamtylǵan. Bıylǵy jyldyń 3 aıynda 729,5 mln. teńgeniń ónimi óndirilip, ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 114,3 paıyzǵa artty. Jalpy, bıýdjetke 175,2 mln. teńge tústi. – Memlekettik talapqa saı turǵyn úı salý, paıdalanýǵa berý máselesi týraly ne aıtasyz? – 2014 jyly jalpy kólemi 17869 sharshy metrdi quraıtyn turǵyn úı salynyp, jospar 175 paıyzǵa oryndaldy. Qurylys jumystarynyń kólemi arǵy jylmen salystyrǵanda 106 paıyzǵa ósip 8,3 mlrd. teńgeni qurady. Bıyl­ǵy jyldyń alǵashqy toqsa­ny boıynsha kiriske alynǵan úı­ler ótken jyldyń sáıkes mer­zimimen salystyrǵanda 120,8 paıyzǵa ósip, 2800 sharshy metrge jetti. Qurylys jumystarynyń kólemi 116,1 paıyzǵa artty (682 mln. teńge). «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasyn iske asyrý maqsa­tynda 238 mln. teńgege Bulaqty aýylyndaǵy 40 páterli turǵyn úı­diń jańǵyrtý jumystary jáne 72,0 mln.teńgege Úsharal qala­synda 10 kommýnaldyq úıdiń qury­lys jumystary kestege sáıkes atqarylyp, qoldanysqa berildi. Bıylǵy jyly atalǵan baǵdar­lamany iske asyrý maqsatynda Qabanbaı aýylynda 10 jaldamaly turǵyn úı salý josparlanýda. – Alakól óńiri týraly sóz qozǵalǵanda, týrızm týraly aıtpaı ketýge bolmas... – Týrızm salasy boıynsha aýdanda 92 týrıstik nysan jumys isteıdi. Kól jaǵalaýlarynda ınfraqurylymdy damytý úshin zańnama sheńberinde naqty is-sharalar júrgizilýde. Demalys aımaqtaryna aparatyn joldardy jóndeý jumystary jos­parlanýda. Joldyń uzaqtyǵy 23 shaqyrym bolady. 2014 jyly jalpy quny 623 mln. teń­gelik demalys aımaqtaryn elektr qýatymen qamtamasyz etý jobasynyń 200 mln. teńgesi ıgerilip, 2015 jyly 423 mln. teńge bóliný josparlanǵan. Alakól kóliniń jaǵasynda 578 mln. teńgege 6 demalys orny salynady dep josparlanǵan. Áńgimelesken Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.