Igi isterdiń Ibragımi

«Ijevskıı» óndiristik kooperatıvi jóninde áńgime qozǵaýdyń ózi jan jadyratady. Bul – respýblıkamyzdaǵy arshyndy damý ústindegi sanaýly kópsalaly sharýashylyqtyń biri. Aýyl turǵyndary negizinen eginshilikpen, mal sharýashylyǵymen, qus ósirýmen aınalysady. Eń bastysy, ónimniń barlyǵy qaıta óńdeýden ótkiziledi. Astananyń ózinde 70 túrli ónim shyǵarylyp otyr. Taratyńqyrap aıtsaq, jyldyń qaı mezgili bolmasyn, kún saıyn orta eseppen 5 tonna sút pen sút ónimderi, 2 myń tonna qus eti, 500 myń dana jumyrtqa jóneltiledi eken. Munyń ózi de shekti kórsetkish emes kórinedi. Álemdi jaılaǵan ekonomıkalyq daǵdarysqa qarsy tııanaqty sharalardy júzege asyrý jónindegi josparlardyń jaqsy yrǵaq alǵandyǵyn qulaǵymyz shalǵan. Munyń syry nede? Ony ınstıtýt joldamasymen kelip, 58 jyldan beri «Ijevskııde» tapjylmaı jumys istep kele jatqan Sosıalıstik Eńbek Eri Ibragım Janǵorazovtaı kim aıta alar deısiz. Senesiz be, birinshi basshy retindegi ótili bıyl 48 jylǵa tolyp otyr! Ibragım Dáýituly osy «Ijev­skıı» sharýashylyǵyna 19 jasynda kishi zootehnık bolyp kelgen. Bul jappaı tyń kóteretin 1954 jyl. Zýlaǵan ýaqyt deseńshi. Zaman ózgerdi, qoǵam ózgerdi degenniń ózinde bul ujymnyń tabysty baspaldaqtary bir tómen­dep kórmegen eken. Osy aralyqta burynǵy odaq pen respýb­lıkamyzdyń eń joǵary mártebedegi basshylary ozyq óndi­riske aýyq-aýyq at izin salyp otyrypty. Biz jýrnalıst retinde Elbasymyz N.Nazarbaevtyń osy sharýashylyqqa jumys saparlary jaıynda birneshe ret qalam tartqanbyz. Nursultan Ábishulynyń Ibragım Janǵorazovty erekshe syılaıtynynyń kýási bolǵanbyz. Turǵyndar muny ózderine kór­setilgen bıik qurmet sanaıtyny anyq. Ibragım aǵamyz este qalarlyq oqıǵa retinde múldem basqa qonaqtar týraly aıtyp otyr. Eńbek Eri atanǵan seksen birinshi jyly bolsa kerek, osyndaǵy bilikti qus ósirýshilerdiń biri mynadaı ótinish jazypty: «Ýdmýrtııadan áke-sheshem, baýyrlarym qonaq bolyp jatyr. Olar bizdiń sehtardy aralap kórgisi keledi. Bes kisige ruqsat qaǵaz berýińizdi suraımyn». Bas dırektor ózin aqynjandylardyń qataryna qospasa da bul jaǵdaı áli kúnge deıin tolǵandyratyny daýysyndaǵy dirilden baıqalyp qaldy. Osydan keıin otbasylyq saıa­hat, oqýshylardyń óndiristik dárisi men ashyq sabaqtary dástúr­ge aınalǵan. Aıtpaqshy, biz sharýa­shylyqta bolǵan kúni Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy ulttyq ýnı­versıtettiń eki aspıranty tájirıbe jumystaryn júrgizip jatty. Iаǵnı, «Ijevskıı» ǵylymı-zertteý ala­ńyna aınalǵan. Muny mıdaı dalada alǵashqy qazyǵy qaǵylǵan sharýashylyq basshysynyń baqyty dep uqtyq. Keńes kezinde 10 myń gektarǵa egin sebilse, qazir de 17,5 myń gektarda astyq ósirilýde. Jer tap­shylyǵy baıqalǵanymen, dıqan qaýym ónimdi eseleýdi maqsat sanaıdy. Munda jylyna ár gektardan 18-20 sentnerden tómengi kórsetkish neken-saıaq. Sharýashylyq 1200 bas iri qara, 6 júzdiń mańaıynda jylqy ustaıdy eken. Bul oraıda da jaıylym jutańdyǵy arqa-basty erkin jazdyrýǵa múmkindik bermeı tur. Áıtpese, asyl tuqymdy sıyr sanyn 5000-ǵa jetkizýge qaýqar jetetinin aıtady basshy. Esesine qus sany 1 mıllıonnan asyp otyr. Gollandııalyq tehnologııamen jabdyqtalǵan seh jylyna 18 tonna qus etin tutynýshylarǵa jóneltedi. Sharýashylyqta júz sıyrdan 94 buzaý alynyp otyr. Byltyr Galına Kýsıı, Nadejda Matrýnıch, Galına Padroba, Valentına Kramskaıa sııaqty saýynshylar ár sıyrdan 5050-5400 lıtr aralyǵynda sút saýdy. Aǵamyz osyǵan qaratyp qarapaıym esep shyǵaryp berdi. «100 gektar jerge shaqqandaǵy et, sút, jumyrtqa túsimi respýblıkamyzdaǵy eń joǵary kórsetkishter sanatynda, – deıdi ol. Biz aýdannyń búkil jer qorynyń 5 paıyzyn ǵana ıemdene otyryp, aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha salyqtyń 40 paıyzdan astamyn qamtamasyz etemiz». Munyń astarynda qandaı maǵyna jatqanyn taldap jatýdyń ózi artyq dep bildik. Jyl sanap qýattanyp kele jatqan kooperatıvte 280 aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy, 83 avtomobıl jumysqa qosylǵan. Tehnologııalyq prosesterdi jetil­dirý nátıjesinde eńbek ónimdiligi artyp, burynǵy 1,5-1,6 myń adamnyń isin 700 bilikti jumysshy atqarady eken. Sapa kórsetkishterine de min taǵý qıyn. Kásiporyn «Qazaq­standyq sapa ortalyǵynyń» ST RK ISO 9001:2001 sertıfıkatymen jumys isteıdi. Sharýashylyq makaron sehynyń, maı zaýytynyń, shujyq sehynyń, dıirmenniń, naýbaıhananyń, astyq qabyldaý pýnktiniń,  jumyrtqa untaǵyn shyǵaratyn sehtyń, suryptaý sehynyń, qurama jem zaýytynyń qýatyn tıimdi paıdalanyp otyr. Sondaı-aq, kooperatıvtiń sony izdenisteri Qazaqstanda jańa kásiporyndardyń ashylýyna qozǵaý salǵanyn aıtý qajet. Máselen, Pavlodardaǵy karton-rýberoıd zaýytynda jumyrtqany jaılastyratyn gofroydys daıyndaıtyn jeli iske qosylyp otyr. О́ndiristik kooperatıv búgingi kúni álemdik ozyq tehnologııamen, zamanaýı jabdyqtarmen jumys isteıdi. Bul memlekettiń aýyl sharýa­shylyǵy taýar óndirý­shilerine jasap otyrǵan qam­qorlyǵynyń nátıjesi. Jaqsy zańdar, tıimdi baǵdarlamalar jańa ekpin, qulshynys týdyryp otyr. «Ijevskıı» sońǵy jeti jylda jumyrtqa óndirýdi 14 esege ósiripti. Jalpy, sońǵy 5 jylda sharýashylyqty damytýǵa 4 mıllıard 170 mıllıon teńge ınvestısııa jumyldyrylypty. О́ndi­ristik býyndar eleýli dáre­je­de qýattandyrylǵan. Munyń qaıtarymy joǵarydaǵy sı­frlar­dan-aq baıqalady. Naryq zańy álgi kól-kósir ónimdi tıimdi puldaı bilýdi talap etedi. Osy rette Ibragım aǵaıdyń «Qustyń qaýyrsynynan da paıda tabýǵa tyrystyq» degen sózi qulaqta qalypty. Munda quqyqtyq saýattylyqtyń barlyǵy, zańdar men normatıvti aktilerdi durys qoldanýdyń tıimdiligi nátıjesin bergen. Prezıdenttiń jergilikti taýar óndirýshilerdi qoldaý týraly Jarlyqtaryna sáıkes jeńildetilgen nesıelerge, shyǵyndy sýbsıdııalaýǵa qol jetkizilip, qus pen mal ónimderin qaıta óńdeý jolǵa qoıylǵan. Astana qalasynan fırmalyq dúkender ashyldy. Osy jerde biraz saýda núkteleriniń attaryn bólektep aıtqymyz keledi. Astanada «Adal», «Balapan», aýdan ortalyǵynda «Maqsat», Qaraǵandynyń Osakarovkasynda «Aqnıet» dúkenderi jumys istep tur. Osy rette: «Keıbir iskerlerimiz balasy men áıeliniń esimin túgendep, eshkim túsinbeıtin sheteldik ataý­larǵa úıirsektegende ne utar eken? Bir sát Ibragımshe oılanyp kórse qaıtedi?» – degimiz keledi. Keń oılaıtyn aǵamyz mynadaı jaǵdaılardy da qozǵap ótti. Másele qazirgi kezdegi naryq qatynastaryn úılestirýde. Búgingi kúni respýblıkamyzda 50 qus fab­rıkasy jumys istep tur. Bular jylyna 4 mıllıard 2 mıllıon dana jumyrtqa shyǵarady eken. Ol aldaǵy kúnderi 5 mıllıardqa jetetini belgili. Sondyqtan, qazirshe jańa kásiporyndardy ashýdy shekteý kerek. Elbasymyz mindettep otyrǵanyndaı, qolda bardy tıimdi paıdalanyp, qýat­tandyrǵan utymdy. Bul memleketke de, menshik ıesine de aıtar­lyqtaı arzanǵa túsedi. Dál qazir «Ijevskııdiń» qoımasynda 8 mıllıonǵa jýyq jumyrtqa qor­lanyp qalǵan. Endeshe, qus sharýa­shylyǵy ónimderin tereńdetip qaıta óńdeýdi jolǵa qoıyp, tıimdi qosymsha qun salyǵymen eksportqa shyǵarý qajet. О́ıtkeni, ýaqytsha ekonomıkalyq daǵdarystan da sabaq ala bilý kerek. Eńbektiń zeıneti taqyrybyna oıysqanymyzda, Ibragım Dáýituly býryl shashyn salalap, ótkir janary shýaqtanyp, kádimgi qamqor ákeniń keıpine endi. Sharýashylyqta 300-ge jýyq zeınetker bar eken. Olardyń otyn-sýy kooperatıv moınynda. Aýylda mádenı, turmystyq, densaýlyq saqtaý nysandary saqtalyp qana qoımaı, qyzmet órisin keńeıte túsken. Munda ortasha eńbekaqy aıyna 75-80 myń teńgeden aınalady. Zeınetkerler men mektep oqýshylaryna kómek-qoldaý kórsetý qalypty dástúrge aınalǵan. Sharýashylyq mamandary Reseı, Gollandııa, Germanııada kásibı bilimderin jetildiredi. Ibragım Dáýitulynyń qaırat­kerligi týraly elimizde az aıtylyp júrgen joq. Bul turǵyda, el tanyǵan azamattyń qyr-syryn táptishteýdiń ózi artyq. Ol ǵylym kandıdaty, baqytty áke. I.Janǵorazov táýelsiz Qazaqstannyń №1 «Dostyq» orde­niniń ıegeri. Qaınaǵan óndiristik jumystarmen qabat Qazaqstannyń qus ósirýshileri agroónerkásip oda­ǵy tóraǵasynyń birinshi oryn­basary, respýblıka Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń alqa mú­shesi, oblystyq máslıhattyń bıýdjet komıssııasynyń tóraǵasy mindet­terin abyroımen atqaryp júr. Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan». Aqmola oblysy, Arshaly aýdany.