Áıel – aqyl men ajardyń aınasy

El ıgiligi jolynda eńbek etip júrgen arýlar

– Bul meıram – meıirim men jylý­lyqtyń, danalyq pen sulýlyqtyń nyshany. Áıel – tirshiliktiń tiregi, bere­keniń bastaýy. Bul – aqıqat. «Besikti de, álemdi de terbetken» áıeldiń júregi – izgiliktiń mekeni. Sondyqtan áıel­diń qadiri eldiń qadiri dep aıtsaq, artyq bolmaıdy. Búgin men Aqorda tórinde Sizderge jáne barsha Qazaqstan áıelderine zor rızashylyǵymdy jáne alǵysymdy aıtamyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, halqymyz qaı zamanda da anasyn ardaqtaǵan, qaryndasyna qorǵan bolǵan, qyzdaryn syılap, tórinen oryn bergen. Jurtymyz eń kıeli qundylyqtarǵa «Ana» sózin qosyp, «Otan Ana», «Jer-Ana», «Ana tili» dep kóne zamannan beri aıtyp keledi. Babalarymyz «Atadan – ósıet, anadan – qasıet» degen. Osy maǵynasy tereń dástúr qazirgi qubylmaly, kúrdeli zamanda mindetti túrde óz jalǵasyn tabýy kerek. Bul maqsatty oryndaý – urpaq­tar aldyndaǵy paryzymyz. О́ıtkeni ulty­myzdyń bolmysy, tili men dili, salt-dástúri urpaqqa ananyń aıaly alaqanymen, taǵylymdy tárbıesimen darıdy.

– Qıyndyǵy men syn-qateri qatar júretin asa jaýapty qyzmetterde jumys isteıtin názik jandylar az emes. Olar Otan aldyndaǵy paryzyna adal bolyp, elimizde Zań men Tártiptiń ornyǵýyna atsalysyp jatyr. Ádil sot tóreligin júzege asyryp júrgen sýdıalardyń jartysynan kóbi áıelder. Sondaı-aq Tótenshe jaǵdaılar, Prokýratýra, Ishki ister, Qorǵanys jáne arnaýly qyzmet salasynda 45 myńnan asa áıel eńbek etip keledi. Jaqynda Dýbaıda kúshtik qurylymdar men arnaıy jasaqtardyń SWAT Challenge jarysy ótti. Asa bedeldi halyqaralyq saıysta elimizdiń «Tomırıs» quramasy eshkimge des bermeı, qyzdar arasynda úzdik atandy. Olar baıraqty básekede shydamdylyq pen sheberliktiń ozyq úlgisin kórsetti. Bul Álııa Moldaǵulova men Mánshúk Mámetovanyń dańqty jolyn úzbeı kele jatqan naǵyz batyr qyzdarǵa tán qasıet ekeni sózsiz, – dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Prezıdent ǵylym­da, ónerde, sportta, densaýlyq saq­taý salasynda, memlekettik qyzmette, bızneste jáne el ómiriniń basqa da mańyzdy salalarynda tabandy eńbek etip júrgen áıelderdiń kóp ekenin alǵa tartty. Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev saltanatty jıynnyń ortasy­nan tabylǵan birneshe hanym­nyń eńbegi­ne toqtalyp ótti. Bul qatarda «Otan» ordenimen marapattalǵan Mar­fýǵa Ájiǵalıeva, «Eńbek dańqy» ordenin ıelengen Shakıra Ydyrysova, II dárejeli «Barys» ordenine laıyq dep tanylǵan Bıbisara Asaýbaeva, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵy berilgen Senat tóraǵasynyń orynbasary, qarjy salasynyń tájirıbeli mamany Olga Perepechına, Májilis depýtattary Snejanna Imasheva men Ekaterına Smyshlıaeva, kórnekti ǵalym, munaı-gaz salasyndaǵy ónertapqysh Mánsııa Babasheva, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy» qurmetti ataǵyn alǵan Almaty qalasyndaǵy №95 mektep-lıseıiniń hımııa páni muǵalimi Tatıana Beloýsova, bilim salasyndaǵy máselelerdi jıi kóterip júrgen Májilis depýtaty Irına Smırnova, «Parasat» ordenin ıelengen konkımen júgirýden jastar arasyn­daǵy bes dúrkin álem chempıony Krıstına Shýmekova, qalamger-aýdarmashy, til janashyry Kamal Álpeıisova, «Qurmet» ordenimen marapattalǵan tabıǵatty qorǵaý isine zor úles qosyp júrgen Marııa Zeınelova, munaı óndirý salasynda qajyrly eńbek etip kele jatqan Aısulý Shýaqbaeva, tájirıbeli pedagog Janna Levkovıch, «Shapaǵat» medali tabystalǵan jas muǵalim Marııa Sýrına, «Eren eńbegi úshin» medalin alǵan tikushaq pıloty Aqerke Shopataeva, Qazaqstanda balet ónerin damytýǵa belsene atsalysyp júrgen belgili ónerpaz Sýzýkı Kanon esimderi ataldy.

– Biz Otanymyzdyń kórkeıip, gúldenýine zor eńbek sińirip júrgen osyndaı arýlardy maqtan tutamyz, olardy jas býynǵa úlgi etemiz. «Otan otbasynan bastalady» degen sózdiń tereń ári jan-jaqty maǵynasy bar. Qazaq áıelderi shańyraqtyń yrys-berekesin arttyryp, ónegeli urpaq ósirip otyr. Otbasyndaǵy qasıetti mıssııasy men Otan aldyndaǵy qasterli mindetin qatar atqaryp júr. Men muny elge degen súıispenshiliktiń kórinisi jáne úlken eńbektiń arqasy dep sanaımyn. Ár otbasynda turaqtylyq, bereke-birlik pen yrys-nesibe bolsa, Otanymyz da ósip-órkendeıdi. Áıel – ulttyń jan dúnıesi desek, artyq aıtqandyq emes. Olar – shabyttyń qaınar bulaǵy, shyǵarmashylyq mýzasy, ádemilik etalony. Álemdegi sulý­lyqtyń bári áıel beınesimen astasady. Elimizdiń damýynda áıelder qaýymynyń róli orasan zor, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Onyń aıtýynsha, adamzattyń kórkem jaratylysy sanalatyn aıymdarymyz náziktigine qaramastan kóp mindetti, tipti áıelderge tán emes aýyrtpalyqty moıymaı kóterip júr. Biraq moıyndaýymyz kerek, qanshama qıyndyqqa, kedergige, jaýapkershilikke, keıde er-azamattardyń olqylyǵynan bolatyn keleńsizdikterge tap bolsa da, áıel árqashan aqyl men ajardyń aınasy bolyp qala beredi. Áıelderdiń basty qupııasy da, áý bastaǵy tabıǵı bolmysy da – osynda. Olar qalasa, kúndelikti kúıbeń tirlikti merekege aınaldyra alady, jadaý kóńilińe jarqyn sáýle túsiredi, múmkin emesti múmkin qylady, tipti soǵysty da toqtatyp, beıbit ómir ornatady. Ulttyń bolashaǵy áıelderge baılanysty desek, qatelespeımiz. 

Otbasy ınstıtýty – turaqty damý negizi

Sonymen qatar Memleket basshysy qazir Qazaqstan aýqymdy jańǵyrý jolyna túsip jatqan kezeńde áıelderdiń jasampazdyq róli arta túsetinin alǵa tartty.

– Respýblıkalyq referendýmǵa shyǵarylǵan halyq Konstıtýsııasynyń jobasy memleketimizdiń bolashaǵyn, damý baǵdaryn aıqyndaıtyn tarıhı qujat dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Álemdegi ahýal ýshyǵyp turǵan ýaqytta jańa Konstıtýsııa Táýelsizdigimizdiń tuǵyryn nyǵaıtady, elimizdegi bar­lyq qoǵamdyq-saıası ınstıtýttardyń qyzmetine jańa serpin beredi. Jańa Konstıtýsııa jobasynyń negizgi arqaýy – Qazaqstannyń Táýelsizdigin, Egemen­digi men terrıtorııalyq tutastyǵyn, azamattarymyzdyń quqyqtary men erkindigin qorǵaý. Ata zańnyń jańa jobasynda kóptegen damyǵan elde kezdese bermeıtin naqty áleýmettik normalar keńinen qamtylǵan. Men buǵan senimdimin. Konstıtýsııadaǵy atalǵan erejeler memleketimizdiń áleýmettik sıpatyn kúsheıte túsedi, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstanda halyqty áleýmettik qoldaý júıesi óte jaqsy damyǵanyn, memleket osy saladaǵy óz mindettemelerin múltiksiz ári ýaqtyly oryndap kele jatqanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, júzden astam neshe túrli áleýmettik tólemder men jeńildikter bar, tegin qamtamasyz etiletin baǵdarlamalar kóp. Bul – búgingi kúnniń jaǵdaıy. Al biz erteńgi kúnge, alys bolashaqqa qaraýymyz kerek.

Eń bastysy – adam kapıtalyn jaq­sartyp, ulttyń jańa sapasyn qalyp­tastyrý. Sondyqtan bilimdi, eńbekqor, jasampaz urpaqty, ıaǵnı adal azamattardy tárbıeleýge basa mán berý qajet. Qazirgi tańda dúnıe júziniń árbir túkpirinde adam kapıtaly nemese adam sapasy týraly aıtylyp júr. Bul – búgingi tehnologııalyq zamannyń suranysy, talaby. Elimiz úshin bul – asa mańyzdy strategııalyq mindet. Osy iste áıelderdiń róli aıryqsha ekeni sózsiz.

– Qazaqstan áleýmettik saıasatqa árdaıym jaýapkershilikpen qaraǵan. Shyn máninde, muqtaj azamattarymyzǵa naqty, ataýly kómek kórsetiledi. Bul saıasat aldaǵy ýaqytta da jalǵasady. Mysaly, elimizde bala dúnıege kelgen kezde tıisti áleýmettik tólemder jasalady. Beriletin qarjynyń kólemi qomaqty. Budan bólek, sábı bir jarym jasqa tolǵansha jórgekpul tólenedi. Kóptegen memlekette, sonyń ishinde Eýropanyń baı-qýatty elderinde áıelder eki-úsh aıdan keıin jumysqa shyǵýǵa májbúr. Al Qazaqstanda jas analar úsh jylǵa deıin úıde otyryp, bala tárbıesimen alańsyz aınalysa alady. Sondaı-aq olardyń jumys orny saqtalady, dekrettik demalystaǵy ýaqyty eńbek ótiline qosa esepteledi. Memleket basshysy retinde men ana men balany qoldaýǵa aıryqsha mán beremin. Muny Prezıdenttiń basqa da qyzmettik mindettemeleri sııaqty asa mańyzdy is dep sanaımyn. Bul baǵytta qajetti zańnamalyq jáne ınstıtýsıonaldyq sharalar qabyldandy. Endi, mine, otbasy ınstıtýtyn qoǵamnyń turaqty damýynyń óte mańyzdy faktory retinde Konstıtýsııa deńgeıinde kúsheıtemiz, –  dedi Memleket basshysy.

Buǵan qosa Prezıdent «Neke – er men áıeldiń memlekettik zańǵa sáıkes tirkegen erikti jáne teń quqyqty odaǵy» degen norma alǵash ret bekitilip otyrǵanyn da aıtty. Mundaı zań erejesi balalardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa, sondaı-aq áıelder men analardyń otbasyndaǵy rólin nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. «Neke jáne otbasy, ana, áke men bala memleket qorǵaýynda bolady» degen norma zaman­ǵa saı jańa mazmunmen tolyqty. Quqyq­tyq turǵydan anaǵurlym dál tirkes­ter arqyly qyzdardy turmys qurýǵa májbúrleý sekildi uıat qubylystarǵa Konstıtýsııada tosqaýyl qoıylady.

Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev Otbasyn qorǵaý máseleleri jónindegi ýákil qoǵamdyq laýazymyn engizý adam quqyqtarynyń qorǵalýy men otbasy ınstıtýtyn kúsheıtetinin málimdedi. Otbasy ombýdsmeni Prezıdent janyn­daǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasynyń birinshi orynbasary retinde qyzmet etip, atqarylǵan ister týraly Memleket basshysyna esep berip otyrady. Mundaı júıe turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý sharalaryn keshendi túrde jolǵa qoıýmen qatar, otbasy saıasatyndaǵy basqa mańyzdy túıtkilderdi sheshýge múmkindik beredi.

Dástúr men ilgerileý jolynda

Memleket basshysynyń aıtýynsha, Halyq Konstıtýsııasynyń jobasy referendýmda jurtshylyqtyń jappaı qoldaýyna ıe bolǵan jaǵdaıda memlekettigimizdiń ozyq ınnovasııalyq júıesin qurýǵa zor múmkindik beredi. Sondaı-aq bas qujat jasandy ıntellekt jáne jappaı sıfrlandyrý dáýirin­de Qazaqstannyń turaqty damýy­na uzaq­merzimdi jáne myzǵymas negiz qalaı­tyny sózsiz. Deıturǵanmen, sapaly adam kapıtaly bolmasa, qarqyndy tehno­logııalyq damýǵa qol jetkizýdiń qıyn bolary aıdan anyq. Sondyqtan osy ma­ńyzdy mindetti oryndaý úshin el ómiri­niń barlyq salasyna, atap aıtqanda, áleý­mettik saıasat pen ımmıgrasııany ret­teý máselesine jańasha kózqaraspen qa­rap, tyń tásilder ázirleý qajet bolady.

– Taǵy da qaıtalap aıtamyn, tehnologııa damýynda naqty progreske qol jetkizý úshin sapaly adam kapıtalyn qalyptastyrý jáne damytý isin shyndap qolǵa alý kerek. Bul problemaǵa kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. Demek áleýmettik saıasatty, sonyń ishinde ımmıgrasııa máselesin qaıta qarap, jańa tásilder ázirlegen jón. Álem túbegeıli ózgerdi. Bul úderis barǵan saıyn údeı túsedi. Bizge de, ıaǵnı kúlli Qazaqstanǵa ózgeretin kez keldi. Áıtpese óte qıyn bolady. Strategııalyq áleýetimizdiń kilti ınfraqurylym, tehnologııa, bilim jáne ǵylym salalarynda jatyr. Laıym solaı bolýǵa tıis. Ultty progress jolymen órge súıreıtin, elimizdi ótkenniń taptaýryn, qasań túsinikterinen ada órkenıetti ári úılesimdi qoǵamǵa aınaldyrýdyń alǵashqy qadamdary osy salalardan bastaý alýy kerek. Alaıda jarqyn bolashaqqa qaraı umtylý túp-tamyryńdy umytý degen sóz emes. Másele – jahandyq úderisterge elikteý týraly da emes, aldymyzda turǵan maqsat – bolmysymyzdy joǵaltyp, babalarymyz amanat etken Uly dalanyń baǵa jetpes murasyn jadymyzdan shyǵaryp almaý. Oǵan bizdiń quqymyz joq. Degenmen «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» deıdi. Biz kóne zamannan beri kele jatsa da, qazirgi dáýirge saı keletin qundylyqtardy ǵana paıdalanýymyz kerek. Sonda ǵana dúnıe júzinde naǵyz jasampaz ult retinde moıyndalamyz. Konstıtýsııamyzdyń jańa jobasy mádenı kodymyzdy saqtap, jalpyulttyq biregeıligimizdi nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, elimizdiń Bas qujaty halqymyzdy dástúr men damý úılesim tapqan dańǵyl jolǵa túsirmek, – dedi Prezıdent.

Bul rette Qasym-Jomart Toqaev qýatty jáne turaqty ekonomıkasy bar Ádiletti, básekege qabiletti Qazaqstandy qurýǵa jeteleıtin ornyqty damýdyń ınstıtýttyq jáne quqyqtyq negizderi Konstıtýsııa jobasynda kórinis tapqanyn atap ótti.

– Al qazirgi Ata zańymyz qabyldan­ǵan shaqta Qazaqstan eńsesin endi tiktep jatqan edi. Ol kezde Egemendikti saq­tap qalý, bılik ınstıtýttaryn qurý, eldegi turaqtylyqty qamtamasyz etý mindetterine basymdyq berildi. Búgingi Konstıtýsııa elimizdiń qol jetkizgen barlyq jetistiginiń bastaýynda turdy. Bul – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń arqasy. Biraq zaman bir jerde turmaıtyny belgili. Qazir Qazaqstan – halyqaralyq bedeli bıik, saıası júıesi myǵym, ekonomıkasy ornyqty damyp jatqan qýatty memleket. Sheteldegi saıa­satkerler men sarapshylar elimizdi iri orta memleket retinde moıyndap, qurmet bildirýde. Biz BUU Jarǵysynyń negizine aınalǵan halyqaralyq quqyq saqtalýy qajet dep sanaımyz. Aldaǵy ýaqytta da osy qaǵıdattan aınymaımyz. Bul – Qazaqstannyń naqty ustanymy. Elimizdiń Konstıtýsııasynda ulttyq zańnama talaptaryn eskermeı, ony ekinshi oryn­ǵa qoıatyn ekiushty ereje bolmaýy kerek. Buǵan jol berýge bolmaıdy. Bul da Táýelsizdik pen Egemendik máselesi, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent Ata zańymyzda Qazaq­stan halqynyń birligin, etnosaralyq, konfessııaaralyq kelisimdi, tolerant­tylyqty nyǵaıtatyn normalar bar ekenine toqtaldy. Bul – bizdiń saıası, rýhanı qundylyqtarymyz. Sondyqtan ony quqyqtyq tetikter arqyly kúlli qoǵam bolyp qorǵaýǵa mindettimiz.

Sonymen qatar Qazaqstannyń ekonomıkasy Ortalyq Azııa men Kavkaz óńirindegi eń úlken ekonomıka sanalady. Qazaqstan dúnıe júzindegi eń iri 50 ekonomıkanyń qataryna qosyldy. Bul 20 mıllıon halqy bar el úshin jaqsy nátıje dep aıtýǵa bolady.

– Biz barlyq elmen tyǵyz qarym-qatynasty damytyp, teńgerimdi, salı­qaly, ult múddesine saı syrtqy saıa­­­satty júrgize otyryp, óz jolymyz­ben júrip kelemiz. Al jańa Kons­tıtý­sııa­ny qabyldaý, bul – ýaqyt talaby, mem­leketimizdiń aldynda turǵan ózekti, shuǵyl mindet. Bas qujattyń jobasy Qazaqstannyń tuǵyry berik, baǵdary aıqyn, alysqa kóz tigetin ozyq oıly el ekenin kórsetedi. Onyń ár normasy ult múddesine qyzmet etedi. Ata zań jobasynda Ádildik pen Otanshyldyq, Zań men Tártip, Tazalyq pen Adaldyq qaǵı­dattary aıqyn kórinis tapty. Biz bári­miz bir ult bolyp tarıhı joldyń tora­byna jettik, endi halqymyz kele jat­qan jalpyhalyqtyq referendýmda el taǵ­dyryna áser etetin tańdaýyn jasaı­dy. Men jańa Konstıtýsııanyń mán-mańy­zyna jaqyn arada taǵy da keńirek toqta­lamyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sóziniń sońynda Memleket basshysy merekelik jıynǵa elimizdiń ár aımaǵynan kóptegen mamandyq ıeleri kelip otyrǵanyn, olar túrli salada tabysty jumys istep, elimizdiń áleýetin arttyrýǵa atsalysyp júrgenin úlken rızashylyqpen atap ótti jáne olardy joǵary memlekettik nagradalarmen marapattaý týraly Jarlyqqa qol qoıǵanyn málimdedi.