Jemqordyń jemsaýyn jelimdeý

árbir azamat atsalyssa ǵana múmkin bolady Sybaılas jemqorlyqpen kúres údegen saıyn memleket qarajatyn jymqyratyndardyń sany nege arta túsedi? Buǵan qaraǵanda bizdegi kúrestiń tıim­diligi kemshin sııaqty. Osy zaýal jalǵyz bizde emes shyǵar, endeshe basqa damyǵan elder onymen qalaı kúresedi eken? Mine, osy suraqtyń jaýabyn ózimizshe izdep kórgen edik. Bir aýyz sózben jemqor­lyqtyń bastaýlaryna toqtala keteıik. Jemqorlyqtyń qor­dasy – tender. Tender arqyly jekemenshikke jumys júk­tegende bálenshe mıllıondy onyń esepshotyna aýdaratyn paıdakúnem sheneýnik osydan ózine birdeńe almasa ishi ýdaı ashıtyn sııaqty. Onyń ústine aqshany alyp, jumysty tyndyrmaq bolǵan kásipkerdiń de barlyǵy birdeı qarajatty barynsha tıimdi jumsap, jobada kórsetilgen tapsyrysty tolyq oryndaıtynyna kúmán kóp. Onyń jumysynyń sapasyn tekseretin qyzmet te «barmaq basty, kóz qystyǵa» jol berip jatatyny daýsyz. Sonyń kesirinen jobada kórsetilgen kóp jumystar atqarylmaı, kelte qaıyrylyp jatady. Máselen, tenderde jeńip alǵan qarjy­men mektep salynsa, aýladaǵy sport­­tyq qajettilikter, oıyn alańdary «umytylady», aýrýhana turǵyzylsa da sol – aýlany abattandyrý, naýqas jandardyń taza aýamen tynystaý oryndary sekildi nysandarǵa josparlanǵan «aqsha jetpeı» qalady. Onyń syltaýy da op-ońaı: qurylys materıaldarynyń baǵasy ósip ketti, ınflıasııa jep qoıdy degenmen shektele salady. Al shyn máninde olarǵa qarastyrylǵan qarajattar «bóliske» ketken... Ol-ol ma, jobada kórsetilgen baǵaly qurylys materıaldary da qoldanylmaı, buzylǵan úılerden túsken arzan kirpish, sapasyz qum, arzan sement jáne t.b. qoldanylyp, jebirlerdiń qaltasyna jem bolyp túsken qarajattyń ornyn jabady jáne qalǵany qurylysty salýshyny baıytady. Osynyń bári qupııa bolýdan áldeqashan qalyp, jurttyń bári biletin «bólis prosesine» aınalǵaly talaı zaman boldy. Ortadan joǵary ǵana eńbekaqy alatyn keıbir sheneýniktiń taza tabys­pen ómir-baqı ishpeı-jemeı, kıim kımeı, bala oqytpaı, áıeline qymbat kıimder men alqa-júzik ápermeı jınasa da aqshasy jetpeıtin 2-3 deńgeıli kottedjderi men basqa da qym­bat dúnıeleri sodan turǵy­zy­lyp jatady... Bul belgili jaıttar. Bizdiń aıtpaǵymyz osyǵan qarsy turý­dyń joldary ǵoı. Damyǵan elder para alýshy týraly salyq oryndaryna aqparat berip, qylmysty qaıtarýǵa kómektesken adamǵa talapaıǵa túspekshi qarajattyń 10-15 paıyzy kóleminde syıaqy beretin kórinedi. Máselen, jýyrda AQSh-tyń salyq oryndary osyndaı qylmys týraly aqparat berýshige 104 mln. dollar beripti, sóıtip memle­ket qazynasyna talapaıǵa túskeli turǵan 780 mln. dollardy qaıtarǵan. Osyndaı dástúr Eýropanyń ozyq elderinde bar. Osyny biletin paraqor mańaıyndaǵy qyzmetkerlerinen qorqyp, paraǵa jolamaıdy eken. Saıyp kelgende, sanaly Eýropada para alýshy týraly aqparat berý – patrıottyq is ári qaltaǵa qomaqty qarjy túsiretin paıdaly jumys dep baǵalanatyn kórinedi. Osy tártipti bilgende ke­shegi tarıhymyzdaǵy bir oqıǵa esimizge tústi. 1989 jyly KSRO halyq depýtattarynyń I sezinde Joǵarǵy Keńeske saılanǵan depýtattar Gennadıı Kolbındi Qazaqstan KP Orta­lyq komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetinen KSRO-nyń Halyqtyq baqylaý komı­tetine tóraǵa etip saıla­maq bolyp jatty. Alaıda, kóp­tegen depýtattar ony bul qyz­met­­ke laıyq kórmeı, ótkir suraq­tar­dyń astyna alǵan edi. «Siz Qazaqstandy birshama ýaqyt basqardyńyz, sonda sybaılas jemqorlyqpen qalaı kúres­tińiz?» degen de suraq boldy. Shyj-by­jy shy­ǵyp, sas­qa­laqtaǵan Kol­bın «sasqan úırek artymen súńgıdi» degendeı, «biz Qazaqstanda qylmyskerlerdiń jegen aqshasyn óz erkimen qaıtarýy týraly kelisimge ke­lip, qomaqty qarajatty bıýdjetke qaıtarttyq» degeni ǵoı. Ol kezde mundaı málimdemeniń ózi qylmyspen parapar edi. Depýtattar da soǵan sart etip jabysa ketip, «aqsha jegen qyl­myskerlermen mámilege kel­­gen degen ne sumdyq?», dep ol baı­ǵusty qatty tuqyrtyp tas­taǵan edi. Endi búgin qarap otyrsaq, «jamannyń aıtqany emes, sandyraǵy keledi» degendeı Kolbınniń sol sóziniń jany bar bolyp shyqty. Jelingen úlken qarajatty qaıtartý úshin jemqorlardyń bel ortasynda júrgen adamǵa syıaqy retinde birshama qarajat berý kerek eken... Sóıtip, paraqordy «óz adamynyń» kúshimen quryqtaýǵa bolatynǵa uqsaıdy. Eýropada jol tártibin buzý da júrginshilerdiń óz dabylynyń arqasynda quryqtalǵan kóri­nedi. О́ıtkeni, eýropalyq avto­mobıl júrgizýshi jol tártibin buzǵan áriptesi týraly jol polısııasyna jedel habar berýge tyrysady. Onyń bul áreketi – bolýy yqtımal jol apatynyń aldyn alý dep baǵalanyp jáne sol apattyń saldary men keltiretin shyǵy­ny eseptelip, sonyń esebinen 10-15 paıyz kóleminde dabyl qaǵýshyǵa syıaqy tólenetin kórinedi. Sondyqtan, eýropalyq júrgizýshiler áriptesteriniń jol tártibin buzǵanyn kórse, polısııaǵa der kezinde qýana habarlaıdy eken. Osyny biletin júrgizýshiler eshqashan jol tártibin buzbaýǵa tyrysady. Osyndaı tártipterdi Sol­tús­tik kórshimiz de ózderine engizýdi josparlap otyr. Bola­shaq qylmys týraly aq­parat bergen adamǵa munda yqtımal shyǵynnyń 15 paıyzy kóleminde syıaqy tólenbekshi, biraq ol 3 mln. rýblden aspaýy kerek delingen («AıF», №22, 20.05.2015 g.) Alaıda olarda «stýk», «stýchat» degen sózder talaı jazyqsyz adamnyń kózin qurtqandyqtan, Stalın zamanynan beri jekkórinishti bolyp qalǵan. Sondyqtan, ondaılardy timiski, alatuıaq, jansyz dep sanap, jek kóredi. Jazyqsyz jandy qaralap, ústinen aryz jazǵan sııaqty emes, bul habar qoǵamdaǵy qylmystyń aldyn alý emes pe? Sóıtip, óziń ómir súrip jatqan ortany saýyqtyryp, tazalyq pen tártipke qosqan úlesiń emes pe? Osyny halyqqa túsindirý baǵytynda kóp jumys isteýimiz kerek degendi qazir orystyń ozyq oıly adamdary aıtyp júr. Bizge de osy is kerek ekeni daýsyz. Áıtpese, jebirlik syr­qatyna ushyraǵan qoǵam der­tinen qalaı aıyqpaq? Ondaı jerde zań da óz kúshinde bola almaıdy. Prezıdent te osyny aıtyp, zańnyń ústemdiginiń bolýyn qatań talap etip otyr emes pe? Jemqorlar bireýden jasqansa ǵana jemsaýyn toltyrýdan arylar edi. Al oǵan qarsy qoldan kelgen barlyq amaldar qoldanylýy kerek qoı. Ol úshin ozyq elderdiń ońtaı­ly tájirıbesin qoldanyp jat­qannyń da aıyby joq. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».