Turar men Júsip – qos halyqtyń ortaq tulǵalary

Azattyq jolyndaǵy arpalys

I.Stalın Túrkistan respýblıkalary men Qazaqstandy keńestendirý kezeńinde saıası basshylyqqa Goloshekın (Shaıa Iskovıch), Kamenskıı (Eıdıs), Vaınshteın, Zelenskıı sııaqty jergilikti ómirden habarsyz «mamandardy» emıs­sarlyq qyz­metke taǵaıyndap, olarǵa kómekke Sredazbıýro, OGPÝ-dyń shyǵys bólimi sııaqty organdardy qural re­tinde belgilep, aldymen mynadaı eki nárseni sheshýge mindettedi. Birinshiden, ımperııadaǵy 1917 jylǵy túbegeıli ózgerister qarsańy men azamat soǵysy tusynda órshı bastaǵan jergilikti halyqtardyń ult-azattyq qozǵalysyn birjola sóndirýdi, ekinshiden, jergilikti ulttyq basshylyqqa sosıalızm qurýdyń bolshevıktik «teorııasyn» meńgerýdi «úıretýdi» júktedi.

Árbir ult óziniń múddesin ulttyq mem­leket qurý arqyly iske asyrýǵa kúsh salady, ol onyń tabıǵı quqy. Keńes ókimeti árbir ultqa memlekettik egemendik týraly ýáde bere otyryp, bul ýádesin oryndaýǵa kelgende ambıvalenttilik, ıaǵnı ekijaqtylyq ustanymǵa kóshti. 20-jyldardyń orta tusynan bastap-aq Turar Rysqulov jáne Júsip Ábdirahmanov sııaqty iri memlekettik qyzmette júrgen saıası tulǵalarda osy jaǵdaıǵa baılanysty ulttyń memlekettilik ıdeıasy bolashaǵynan túńilý sezimi paıda bola bastaıdy.

1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis Túr­kistanda ornyqqan patshalyq bıliktiń tereń daǵdarysqa kelip tirelgeniniń kóri­nisi boldy. Kóterilis jergilikti halyq­tar sanasynda tereń silkinis týdyrdy. Qara­paıym halyqtyń endigi ýaqytta bul kúıde ómir súrýge bolmaıtynyna kózi jetti.

Turar Rysqulov kóterilis bastalǵanda qoǵamdyq ómirde ysylǵan, áke-shesheden erte aıyrylyp, erte eseıgen, saýatty 22 jastaǵy jigit edi. Kóterilis bastalǵan bette-aq ol Jetisý-Áýlıeata óńirindegi kóterilis basshylarymen baılanys ornatyp, olardyń saıası ustanymynan habardar bolǵan-tyn. Bul rette Turardyń belsendilik tanytqanyn baıqaǵan jergi­likti polıseılik mekeme ony qamaýǵa alyp, jetkilikti faktisi bolmaǵandyqtan bosatady. 1926 jyly kóterilistiń 10 jyldyǵyna, onyń áleýmettik sıpatyna baılanysty ǵylymı dıskýssııa týyndady. T.Rysqulov bul tarıhı silkinis týraly parasatty da ornyqty tujyrymdar aıtqan avtorlar qatarynan tabyldy.

Júsip Ábdirahmanov kóterilis bastal­ǵanda 15 jastaǵy jasóspirim edi. Keıinirek «Han Tengrı» atty derekti fılm kórip, kúndeligine «Bul fılm jaqyn da tanys joldardy, meniń aýyr balalyq shaǵymdy esime saldy. 1916 jyly osy óńir arqyly bosqyndyq halde Qytaı jaq betke asqan edik. «Túz asý» atalatyn asýdan ótip, Inal­shyq atalatyn ózenniń joǵarǵy saǵa­synda bolǵan apattan týǵan aǵa-baýy­rymdy joǵalttym, osy jerde ákem dert­ke shaldyǵyp, ómirden ozdy... Sodan beri 14 jyl ótipti, biraq janyma jaqyn adamdardyń beınesi sol kúıinde jadymda qaldy. Sol kúnderdi eske alý maǵan óte aýyr», dep jazdy.

Turar da, Júsip te 1916 jyldan bir nárseni anyq túsinip, oılaryna túıdi. Patshalyq bıliktiń qııanatyna tózimi taý­sylyp, qolyna qarý alyp qarsy shyqqan el ishindegi jumysshy-sharýalar ǵana emes, jalpy qazaq jáne qyrǵyz halyqtary bolatyn. 1926 jyly, ıaǵnı 1916 jylǵy kóterilistiń on jyldyǵyna baılanysty T.Rysqulov úlken qulshynyspen kóterilis týraly oıyn qorytyp, ǵylymı jınaqta orys tilinde «Vosstanıe týzemsev v Týrkestane v 1916 g.» («Kommýnıstıcheskaıa mysl». Kn. 2. Tashkent. 1926) atty maqa­la jarııalap, onda kóterilisti Reseı pat­­shalyǵynyń Túrkistandaǵy jarty­ǵa­­syr­lyq «shekten asqan, toıymsyz qanaý» saıasatynyń qorytyndysy retinde qaras­tyryp, al halyqtyń qarýly qarsylyǵyn sol qanaýǵa bergen jaýaby retinde baǵalady (Ocherkı revolıýsıonnogo dvıjenııa v Sredenı Azıı. Str. 47–122).

T.Rysqulovtyń 1916 jylǵy kóterilis­tiń sıpatyna bergen baǵasy, Reseı «ımpe­rıalızmin zııandy» qurylys esebinde qarastyrýy reaksııalyq ustanymdaǵy kúshterdiń qytyǵyna tıip, olardyń atynan sóz salǵan I.Menıskıı degen avtor T.Rysqulovtyń atalǵan maqalasyn joǵarydan, úıretýshilik yńǵaıda synǵa alyp, ımperııa ómirinde «ulttyq qanaýdyń bolǵandyǵyn batyra aıtý týra emestigin, tipten saıası turǵydan zııandy ekenine» nazar aýdaryp, Túrkistan ımperııa bıýdjeti úshin defısıtti aımaq bolǵandyqtan, jalpy bul máseleni tek qana taptyq partııalyq kózqaras turǵysynan qarastyrý qajet degen tujyrymyn beredi (Iv. Menıskıı. O haraktere sobytıı v Týrkestane. Po povodý st. tov. Ryskýlova «Vosstanıe týzemsev v Týrkestane» // «Kommýnıstıcheskaıa mysl». Kn.2. Tashkent. 1926. Str. 151–155).

I.Menıskıı synyna T.Rysqulov dáleldi jaýap bergen. Bul arada mańyzdy nárse dıskýssııaǵa J.Ábdirahmanovtyń aralasyp, óz ustanymyn bildirýi edi. J.Ábdirahmanov I.Menıskııdiń 1916 jylǵy kóteriliske tek taptyq kózqaraspen kelý týraly tujyrymymen kelise almaıtynyn anyq ta ashyq bildirdi: «V 1916 je godý deıstvýıýshımı sılamı bylo tolko týzemnoe naselenıe, kotoroe ne polýchılo podderjkı ne tolko so storony rýsskogo krestıanstva, no daje so storony teh neznachıtelnyh rabochıh, kotorye bylı v Týrkestane. Da ı takoı podderjkı so storony rýsskogo mýjıka ne moglo byt, ıbo ınteresy ego, v sılý sarskoı klonızatorskoı polıtıkı, bylı protıvopoljny ınteresam korennogo naselenııa» (Iý.A. Po povodý statı t. Menıskogo // V nazvannom jýrnale. S.155–157).

J.Ábdirahmanovtyń maqalasynan úzindini bul arada ádeıi orys tilinde berdik. О́ıtkeni maqala avtordyń saıası ustanymy, keıinnen qyrǵyz obkomynyń bıýrosynda talqyǵa túskende opponentterdiń asa qatty shúılikkeni osy joldar bolatyn. Bul arada mańyzdy jaǵdaı T.Rys­qu­lov pen J.Ábdirahmanovtyń 1916 jylǵy kóterilistiń sıpatyna baılanys­ty kózqarastyq ustanymdarynyń bir jerden shyqqany edi. Eki avtordyń da kóterilistiń antıkolonıaldyq mazmunda bolǵanyn qorǵap shyǵýy naǵyz azamattyq ustanymnyń kórinisi edi.

1926 jyly 12–14 qarasha kúnderi T.Rysqulovtyń basshylyǵymen RSFSR qu­ra­myndaǵy avtonomııalyq qury­lym­dardyń 49 ókili (basym bóligi avto­nomııa­lyq úkimet basshylary) qatys­qan keńes ótedi. «Rysqulov keńesi» atal­ǵan bul forýmnyń basty mindeti Reseı Fede­rasııasy quramyndaǵy ulttyq av­to­no­mııalyq qurylymdar men orta­lyq úkimet oryndary arasyndaǵy konstıtýsııalyq-quqyqtyq qatynastardy jańa suranysqa beıimdeý turǵysynan usynystar berý edi.

Keńeste sóılegen sheshenderdiń sózi­nen ortalyq bılik oryndarynyń avto­no­mııalyq qurylymdarǵa qatysty usta­nymyna degen narazylyq pen ashý-yza anyq baıqalyp turdy. Keńes jumy­syna Qyrǵyz avtonomııalyq oblysynan qatynasqan ókilder (Orazbekov, Ábdirahmanov, Toqbaev) atynan baıandamamen sóılegen J.Ábdirahmanov (oblystyń atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary) partııa men úkimettiń ult saıasatyn synǵa alyp, partııanyń HII sezi men ult isteri boıynsha IV keńestiń uly orys shovınızmi men jergilikti ultshyldyqpen kúres júrgizý týraly sheshimin oryndaý isinde basymdylyq sońǵysyna berilip, al aldyńǵysy eskerýsiz qalyp otyrǵanyna nazar aýdardy. Al ındýstrııalandyrý úde­risinde Qyrǵyzstan men Qazaqstan sııaq­ty óńirler metropolııadaǵy ónerkásip oshaqtaryna shıkizat jetkizý kózderine aına­lýǵa tıis bolyp otyrǵanyna nara­zylyq bildirdi.

1926 jyly J.Ábdirahmanov bar bolǵany 25 jastaǵy jigit edi. Degenmen onyń jasaǵan tujyrymdary men qyzmet­tegi ustanymynan kemel de qabiletti qaıratkerge tán áreket anyq baıqalyp turdy. Al onyń óz elindegi naǵyz nátıjeli qaıratkerlik qyzmeti 1925–1933 jyldar aralyǵyna tus keldi. О́kinishke qaraı, ol jemisti eńbek atqarýǵa endi ǵana qadam jasaǵan shaǵynda elinen ketirildi. 

Aǵaıyndy arqa tutqan bosqyndar

Qyrǵyz úkimetiniń tóraǵasy J.Áb­dirah­manov 1932 jyldyń 25 aqpany kúngi kúndeligine «Frýnze qalasynyń irgesinde ashtyq pen qaıyrshylyqtan yǵysyp, bizdiń jaqqa qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan qazaqtar tikken kıiz úıden bútin bir qalashyq paıda boldy. Bul Fılıpp (birinshi hatshy Fılıpp Goloshekındi atap otyr – avt.) qyzmetiniń nátıjesi» degen joldardy jazyp, izin ala oıyn «tek sonyń ǵana isi me?» degen kóp maǵynaly suraý tastaýmen aıaqtaıdy.

Bul 1932 jyldyń kóktemi edi. Úkimet tóraǵasy taǵy birde «1932 jyldyń kókte­minde qazaqtar jappaı qyrǵyz jerine qonys aýdara bastady. Kóship kelgenderdiń birazy ashtyqtan ólim qushýda. Bul jaǵ­daı el basshylarynyń birazyn, meni de qatty sastyrdy» dep kórsetip, úki­met múshelerimen pikir alysyp «astyq ótkizý josparyn oryndaǵanymyz úshin qyzmetten alar bolsa, alsyn. Eldi qazaq eliniń aýyr jaǵdaıyna jetkizbeı saq­taıyq» degen sheshimin aıtady.

Qyrǵyz úkimet oryndarynyń kórse­týi­ne qaraǵanda ashtyq qysqan qazaq otbasylary qyrǵyz jerine jappaı aýa kóshýi 1931 jyldyń ekinshi jartysynda baıqalǵan. Bul úderistiń ásirese óte qaýipti kóriniske aınalýy 1932 jáne 1933 jyldyń alǵashqy aılarynda baıqalǵan. 1933 jyly 22 aqpanda T.Rysqulovtyń tóraǵalyǵymen ótken otyryqshylandyrý isine baılanysty komıssııa ashtyqqa ushyraǵan qazaq bosqyndary týraly máseleni arnaıy qarastyrady.

Komıssııa otyrysynda baıandamamen sóılegen qyrǵyz úkimetiniń ókili Shorýkov mynadaı fakti keltiredi. Bul ýaqytta Qazaqstannan qyrǵyz jerine bosqyn retinde jetken qojalyq sany shamamen 35 myńǵa jetip, olar eldiń 20 aýdanyna ornalasqan. Eger orta eseppen árbir otbasyndaǵy adam sanyn bes adamnan dep alsaq, onda qyrǵyz jerine kóship kelgen qazaqtardyń sany – 175 myń adam shamasynda. Tek Qyrǵyzstannyń Shý óńirine jetken qazaqtar sany 10 myń shamasynda bolǵan. Bul san, árıne, tolyq emes. Frýnze (qazirgi Bishkek) qalasynyń irgesindegi Belovodski aýdanyndaǵy qa­zaq otbasylarynyń sany 1933 jyldyń sáýirinde 490-ǵa jetken.

Bizdiń qolymyzdaǵy 1933 jylǵa tıesi­li arhıv materıaldary sol kez­degi RSFSR úkimeti tóraǵasynyń oryn­basary T.Rysqulov pen qyrǵyz úkime­tiniń tóraǵasy J.Ábdirahmanovtyń Qazaqstandaǵy alapat ashtyqtan qashyp, týys qyrǵyz eline qonys aýdara kelgen bosqyndardy ajaldan aman alyp qalý áreketindegi qaıratker tulǵalardyń qyzmetin kýálandyratyn jádigerler edi.

T.Rysqulov 1933 jyly 16 aqpanda Máskeýden Frýnze qalasyndaǵy áriptesi J.Ábdirahmanovqa úkimettiń baılanys arnasy arqyly «Maǵan jetken málimetke qaraǵanda sizderdiń respýblıkada bosqyn qazaq otbasylaryn ákimshilik jolmen keıin kóshirý júrgizilýde. Bul sharany tez arada toqtatýdy usynamyn» degen tapsyrmasyn jetkizip, onyń oryndalýyn habarlaýdy ótinedi.

T.Rysqulov kelesi kezekti telegrammasynda qazaq otbasylaryn ázirge keıin qaıtarýǵa bolmaıtynyn, óıtkeni Qazaq­stan ókimeti organdarynyń olardy qabyldaýǵa eshqandaı da múmkindigi joq ekenimen túsindiredi. Osy jyldyń naýryz-sáýir aılarynda ashtyqtan bosqan qazaq otbasylary men olardyń balalaryna arasha túsken T.Rysqulovtyń telegrammalary Frýnzedegi úkimet úıine úzilissiz jetýmen boldy. Olarda qazaq bosqyndaryna kómek uıymdastyrýǵa baılanysty arnaıy sharalar josparyn daıarlap, komıssııa quryp, atqarylǵan jumys týraly dekada saıyn esep berip turý ótinildi.

Máselen, T.Rysqulov osy 1933 jyly 18 aqpanda joldaǵan telegrammasynda «Srochno vyshlıte podrobnyı doklad o rezýltatah ýsroıstva kazakov. V dalneıshem vysylaıte ejedekadnye otchety. Prıshlıte vse reshenııa respýblıkanskıh organov po etomý voprosý» degen úkimettik tapsyrmasyn jetkizdi.

О́z kezeginde J.Ábdirahmanov aǵa-dosynyń janaıqaıyn túsinýshilik­pen qabyl alyp, bosqyndardy ólimnen saqtaýǵa bilek túre kirisip, 16 aqpanda Qyr­ǵyz respýblıkasynyń barlyq aýdan­­­­dyq atqarý komıtetteriniń tóraǵa­lary men olardyń orynbasarlaryna jeke tapsyrma túrinde tez arada Qyrǵyzstan terrıtorııasyndaǵy qazaq bosqyndary­nyń jaǵdaıyn jasaýǵa baılanysty jos­par jasap, olardy kásip­oryndarda, sov­hoz jáne kolhozdarda jumysqa ornalas­tyrý joldaryn qaras­tyrýdy tapsyrady. Osy rette ol atqarý komıtetteriniń tóraǵalary men olardyń orynbasarla­ryna 20 aqpanda, birinshiden, aýdanǵa kó­ship kelgen qazaq qojalyqtarynyń sanyn jetkizýdi, ekinshiden, qansha qojalyq ıelerin jer­gilikti kásiporyndarǵa ju­mys­qa ornalastyrýǵa bolatynyn, úshinshi­­­den, jer aýa kelgen bosqyndar balalary­­nyń arnaıy qurylǵan balakomıssııa­­lary arqyly qamqorlyqqa alynǵany týra­ly málimet jetkizýdi tapsyrady.

Osy jyldyń 20 aqpanynan bas­tap Qyrǵyz úkimeti tóraǵasynyń atyna ońtústiktegi Osh, Jalal-Abadtan, soltús­tik-batys jáne soltústik-shyǵystaǵy Talas, Qaraqol jáne basqa óńirdegi 20 aýdannan qazaq bosqyndarynyń sany men olardyń jaǵdaıynan málimet beretin materıaldar túse bastaıdy. J.Ábdirahmanov 1933 jyldyń 9 naýryzynda Tashkenttegi Ortaazııa atqarý komıteti men Halyq komıssarlar keńesine, Astyq qory komı­tetine qazaq bosqyndaryna bólingen 68 620 kg bıdaı men 4 140 kg tary qoryn arnaıy uıymdastyrylǵan larektar arqyly taratýǵa ruqsat surap telegramma joldaıdy. 

Qıyndyqtan qutqarǵan qaýly

1933 jyly 17 naýryzda Qyrǵyz úkime­ti №132 «Qyrǵyz eli jerindegi qazaq bosqyndary» týraly qaýly qabyldaıdy. Qaýlyda 1) qazaq bosqyndaryn Qyrǵyz respýblıkasynda ornalastyrýǵa baılanys­ty Eńbek Halyq komıssarıatyna arnaıy tapsyrma retinde sýlandyrý júıesindegi qurylys jumysyna, jol salý jáne olardy jóndeý isine, sondaı-aq ónerkásip salasy men sharýashylyq kásiporyndaryna jumysshylar izdestirý jáne tartýda olardy birinshi kezekte qazaq bosqyndary arasynan alý júkteldi; 2) Sovhoztrest jáne ónerkásip oryndary dırektorlaryna qazaq jumysshylaryn jumystan bosatpaý týraly usynys jasalyp, jazǵy sezondyq jumysqa birinshi kezekte qazaqtardy tartý mindetteldi; 3) Eńbek Halyq komıssarıatyna Vahsh kásiporny sııaqty iri qurylysqa jumys­shylar tartý isinde birinshi kezekte olar­dy qazaq bosqyndary arasynan qaras­tyrý usynyldy; 4) Egin­shi­lik komıs­sarıatyna Qyrǵyz eline qonys aýdara kelgen qazaq turǵyndaryn otyryqshylandyrý isine baılanysty sharalar josparyn daıarlap, oǵan qazaq bosqyndaryn jerge ornalastyrýǵa baılanysty RSFSR Halyq komıssarlar keńesi janyndaǵy komıssııaǵa usyný úshin ornalastyrylmaq jer kólemi, qajet materıaldar shyǵyndary kórsetilgen qujatty tirkeý júkteldi; 5) RSFSR úki­­me­tine jetkizýge Qyrǵyz Ortalyq atqa­rý komıteti janyndaǵy balalar komıssııasy men Qyrǵyz Qyzyl krest jáne jar­­ty aı qoǵamyna panasyz qalǵan qazaq ba­­lalary úshin «Balalar úıin» uıym­­das­tyrýǵa qajet ornalasatyn aýda­ny, kontıngenti jáne qarjylaı shyǵy­ny kórsetilgen negizdeme daıarlaý tapsyryldy; eń sońynda: 6) osy sheshimniń is júzinde asýyn baqylaý aýdandyq atqarý komıtetteri, qalalyq keńes tóraǵalaryna jáne aýdandyq jumysshy-sharýa ınspeksııalaryna júkteldi.

Bul qaýlynyń oryndalýy týraly egjeı-tegjeıli baıandaýdy maqala kóle­mi kótermeıdi. Degenmen bul arada my­nadaı jaǵdaıdy eskertken artyq emes. Qyrǵyz eline qonys aýdara kelgen bos­qyndardy qamqorlyqqa alý qyr­ǵyz úkimetine jeńilge túsken joq-tyn. О́ıt­keni azyq-túlik tapshylyǵy bul kezeń­de qyrǵyz eliniń óz ishinde de negizgi máse­lege aınalǵan edi. Soǵan baılanysty eki el úkimetteri arasynda bosqyndar isine baı­lanysty ózara kiná taǵý da oryn alyp jatty.

Osy jaǵdaıǵa baılanysty Shorýkov basynda «men qazaq bosqyndaryna baılanysty qyrǵyz úkimeti oryndary eshqandaı da shara qarastyrmastan, tynysh otyr degen sııaqty negizsiz aıyptaýlar aıtýdan bas tartýǵa shaqyrǵan bolar edim» dep kórsetip, sózin mynadaı faktiler keltirýmen jalǵastyrady: «Bizdiń tarapymyzdan qandaı sharalar atqaryldy? Ortalyq atqarý komıteti janyndaǵy Balalar komıssııasy tarapynan bólingen 100 myń rýblge 150 myń rýbl qosyp, ıaǵnı 250 myń rýblge 6 balalar úıin ashyp, olarǵa 2 myń balalardy ornalastyrdyq. Eresek qazaqtar Shý óńirindegi ónerkásip oryndaryna jumysqa alyndy. Qazaqtardyń belgili bir bóligi shekaraǵa jaqyn mańdaǵy týystaryna ornalasty. Ásirese Soqylyq jáne Qaraqol aýdandary bosqyn qazaqtarmen tolyqty. ...Balalardyń birazynyń ata-anasy joq. Qyrǵyzstan sońǵy ýaqytta aıazdy bolyp tur, soǵan baılanysty ólim kóp. Frýnze jáne Qaraqol qalalaryndaǵy aýrýhanalar aýrýlarǵa toly...».

Qoryta aıtqanda, 1931–1933 ashtyq jyldary Júsip Ábdirahmanov basqarǵan qyrǵyz úkimetiniń qazaq bosqyndaryna arasha túsip, atqarǵan qyzmeti aǵaıyndy eki el ara-qatynasy tarıhynyń asa mańyzdy betteri retinde atalýǵa laıyq. Kórshi ári aǵaıyndy elderdiń ózara qatynasy ke­zek­ti ret synnan ótip, beriktigin tanytty. Bul úderiste T.Rysqulov pen J.Áb­dirah­manov jańa saıası býynnyń ókilderi re­tinde tarıh qoınaýynan bastaý alatyn eki el arasyndaǵy dástúrli rýhanı qun­dy­lyqtardy saqtaý isinde kemeldik tanytty.

Júsip Ábdirahmanov – qyrǵyz ben qazaqqa ortaq ul, ıaǵnı ortaq qaıratker. Ol memlekettik qyzmetin Almatyda bastaǵan. Bar bolǵany 19 jasynda Túrkis­tan kompartııasy Almaty qalalyq komıtetiniń jaýapty hatshysy qyzmetine saılanǵan. Osynda júrip, qazaq qyzy Gúlbahramǵa úılenip, bes perzent súıgen. Júsip T.Rys­qulov, O.Jandosov jáne basqa qazaq qaıratkerlerimen óte jyly, jaqyn dostyq qatynasta boldy.

Osy rette maqala avtory qyrǵyz eli­niń asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri  Júsip Ábdirahmanovtyń ótken ǵasyrdyń 30-jyldary qyrǵyz eline kóship barǵan qazaq bosqyndaryn ólimnen saqtaý isinde úkimet basshysy retinde kórsetken azamattyq ustanymyna qazaq halqynyń jaýaby esebinde eskertkish ornatý týraly «Qazaqstan Respýblıkasynyń Kórkem akademııasy» qoǵamdyq qorynyń bastamasyn qoldaıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Kórkem akademııasy – zańdy tirkeýden ótken, búginde elimizdiń aýmaǵyndaǵy osy úlgidegi alǵashqy ári jalǵyz qoǵamdyq uıym. Atalǵan qadamnyń aǵaıyndy eki halyqtyń ózara dostyq qatynasyna jaǵymdy áser etetini anyq.

Mámbet QOIGELDI,

akademık