Elimiz táýelsizdigin alǵannan keıin egemen memleket retinde halyqaralyq baılanystaryn jolǵa qoıyp, syrtqy saıasatyn pármendi túrde júrgizip keledi. Alys jáne jaqyn sheteldermen dıplomatııalyq qatynasyn ári ekonomıkalyq, mádenı baılanystaryn kúsheıtip, aldyńǵy qatarly órkenıetti elderdiń qatarynan kórindi. Qazirgi ýaqytta 140-qa jýyq elmen qarym-qatynasymyz oń jolǵa qoıylǵan. Táýelsizdik jyldarynda 56 elde 75 sheteldik ókildik, 45 elshilik, 6 dıplomatııalyq ýákildik, 8 bas konsýldyq pen 6 konsýldyq ashyldy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Turkistan» gazetine bergen suhbatynda elimizdiń syrtqy saıasaty erekshe serpinge ıe bolǵanyn atap ótti. Bul jaı ǵana aıtylǵan oı emes. Egemen eldiń syrtqy saıasatta tańdaǵan joly beıbitshilikke, ózara túsinistikke baǵyttalǵan. Buny Memleket basshysy taıǵa tańba basqandaı anyqtap berdi. Prezıdenttiń: «Qazaqstan eshkimmen jaýlas-paıdy, halyqaralyq daýlarǵa kılikpeıdi. Bizdiń tańdaǵan jolymyz – aıqyn. Pragmatızmge negizdelgen salmaqty ári salıqaly saıasattan esh aınymaımyz. Biz ekijaqty jáne kópjaqty mindettemelerden bas tartpaımyz. Daýly máseleler týyndasa, ulttyq múddemizge saı utymdy sheshim tabýǵa umtylamyz. Biz táýelsizdik pen egemendikke, elimizdiń shekarasy men aýmaqtyq tutastyǵyna nuqsan keltiretin birde-bir kelisimge jol bermeýimiz kerek», degeni – osynyń aıǵaǵy.
Memleketaralyq shıelenister men áskerı qaqtyǵystar kóbeıgen qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda el táýelsizdigin nyǵaıtý, shekaranyń tutastyǵyn, ulttyq qaýipsizdikti saqtaý mańyzdy. Sondyqtan da jańa Ata zańymyzda syrtqy saıasat memleket damýynyń basty baǵytynyń biri retinde kórsetilgen.
Qazirgi ýaqytta elimizdiń ustanyp otyrǵan bul saıasatynyń tamyry tereńde. Egemen eldiń turaqty halyqaralyq jaǵdaıy men oń jahandyq ımıdji, shet memlekettermen teń quqyly ári eki jaqqa da tıimdi qarym-qatynas qurýǵa baǵyttalǵan kópvektorly syrtqy saıasaty ótken zamandardaǵy ustanymynyń tarıhı sabaqtastyǵy, tipti dástúri desek, artyq aıtqandyq emes. XVI ǵasyrdyń sońy men XVII ǵasyrdaǵy Qazaq handyǵynyń syrtqy saıa-sı qatynastarynyń ózindik erekshelikteri, qaıtalanbas tarıhı belesteri boldy. Osy kezeńderde el bıleýshileri Reseı, sefevıdtik Iran, Bashqurt, Osman, Úndistan tárizdi eldermen elshilikter almasyp, áskerı, saıası odaqtar quryp, saýda, mádenı-rýhanı baılanystardy damytty. Qazaq handyǵynyń syrtqy saıasaty birneshe baǵytta, memleket pen ulttyq múddege saı, halyqaralyq qatynastardy ornatýǵa kózdelgen dıplomatııa negizinde júrgizildi. Bıleýshilerdiń basty nazary el azattyǵy men táýelsizdigine jumyldyryldy.
Búginde elimizdiń syrtqy saıasatyna qatysty derekterdiń basym bóligi О́zbekstan, Iran, Reseı memleketteriniń arhıv qorlarynda shoǵyrlanǵan. Máselen, Iran eliniń kitaphanalarynan Qazaq handyǵynyń tarıhyna qatysty hattar, elshilik notalar, gramotalardy kezdestirýge bolady. Saraı hattamalarynda Táýke hannyń týys-tary Tursyn Muhamed, Qaıyp sultan, Táýke hannyń uly Bolat sultanǵa jiberilgen hattar týraly jazylǵan. Qazaq dalasynyń kórshi eldermen, sonyń ishinde Reseı, Ashtarhanıd, Moǵolstan, Jońǵar, Qytaı, Iran, t.b. memleketterimen saıası qarym-qatynastary, olardyń baǵyttary, mazmuny, jasalǵan kelissózder, elshi almasýlar jáne t.b. týraly málimetter arhıv qujattarynda jetip artylady.
Túrkııa arhıvterinde XVIII ǵasyrdaǵy qazaq handary men sultandarynyń esimderi jazylǵan derekter saqtaýly. Eki memlekettiń arasyndaǵy rýhanı baılanys-tardy dáıekteıtin derekter az emes. Sonymen qatar Úndistannyń ǵylymı qorlarynda saqtalǵan arab, parsy, túrki-shaǵataı tilindegi qoljazbalarda Orta Azııa elderiniń tarıhyna qatysty derekter bar. Parsy, shaǵataı tilderinde jazylǵan narratıvti shyǵarmalar, Reseı ımperııasy sheneýnikteriniń, saıahatshylardyń, elshileriniń jáne t.b. jazbalary men eńbekteriniń Qazaq handyǵynyń syrtqy baılanystary tarıhyn zerdeleýdegi mańyzy zor.
Atalǵan derekterdiń birazy «Mádenı mura» jáne «Arhıv-2025» memlekettik baǵdarlamalary aıasynda anyqtalyp, jınaqtaldy. Birqatar arhıv qujattary men materıaldary jaryq kórdi. Otandyq tarıh ǵylymynda tuńǵysh ret Ábilqaıyr, Qaıyp, Abylaı, Ýálı, t.b. handar men sultandardyń kórshi elderge jazǵan hattary jarııalandy.
Dese de, Qazaq handyǵynyń atalǵan kezeńdegi syrtqy saıasatyna qatysty tarıhı derekterdiń qa-tary áli de sırek. Qolda barynyń ózi tolyq ǵylymı aınalymǵa túspeı keledi. Munyń ózindik sebepteri de joq emes. Derekter, ásirese hattar kórshiles jáne alys shetelderdiń bıleýshilerine joldanǵandyqtan, sol elderdiń arhıvteri men kitaphana qorlarynda saqtaýly. Basym bóligi shaǵataı, parsy tilderinde jazylǵan. Keıingi jyldary Qytaıdyń beldi oqý oryndarynda bilim alǵan qandastar buryn-sońdy beımálim bolǵan qujattardy zerttep, qazaq tiline aýdardy.
Alys jáne jaqyn sheteldermen mádenı baılanystardyń nyǵaıýy tyń tarıhı derekterdi anyqtaýǵa jaǵdaı jasap jatyr. Uly dalanyń halyqaralyq baılanystary, saıası, saýda jáne mádenı qatynastary, elimizdiń keıingi orta ǵasyrlar men jańa zamandaǵy syrtqy baılanystaryna qatysty jańa qujattyq jáne narratıvti derekter ǵylymı aınalymǵa birtindep enip keledi. Solardy taldaýdyń nátıjesinde M.Ábýseıitova, N.Atyǵaev, A.Isın, J.Tólebaeva, K.Abýev, B.Ejenhanuly, N.Muhamedhanulynyń salmaqty da salıqaly zertteýleri dúnıege keldi.
Otandyq tarıhshylar Uly dala bıleýshileriniń dıplomatııasy jaıly irgeli eńbekter jarııalaý-dy qolǵa aldy. Osy oraıda Klara Hafızovanyń zertteýi – atap ótýge turarlyq irgeli eńbek. Alaıda uzaq jyl boıy derbes dıplomatııalyq baılanystardyń ornatylmaýy, osy máseleni zerdeleýde ǵylymı mekteptiń qalyptaspaýy tarıhshy ǵalymdarǵa naqty tujyrym jasaýda qıyndyq týdyryp otyr. Dıplomatııalyq qatynastardy zerdeleýde tarıhshylar ádisnamalyq negiz retinde sheteldik ǵalymdardyń eńbekterindegi zertteý ustanymdaryn qoldanady.
Osy oraıda ǵylymı tirek retinde Memleket basshysynyń eńbekterin paıdalaný utymdy bolar edi. Prezıdenttiń «Jahandaný jaǵdaıyndaǵy Qazaqstannyń syrtqy saıasaty» atty eńbegi elimizdiń táýelsiz memleket retinde halyqaralyq arenaǵa shyqqan sátiniń bastapqy kezeńin qamtıdy. Qasym-Jomart Toqaev ekonomıka men saıasattyń jahandaný jaǵdaıyndaǵy túıtkilderine toqtalyp, syrtqy saıasatymyzdyń ekonomıkalyq faktorlaryn aıqyndady.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń dıplomatııasy» atty kitabynda elimizdiń syrtqy saıasatynyń qalyptasýy men damýynyń onjyldyq tarıhyna jan-jaqty taldaý jasady. Munyń ózi ótkennen sabaq alyp, bolashaq damýǵa jol ashty.
Prezıdent Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda atap aıtqandaı, alǵa jyljý úshin otandastarymyz ulttyq tarıhtyń aýqymyn túsinip, ózderiniń mádenı muralaryn qorǵap, ilgeriletýge tıis. Osy oraıda XVI–XVIII ǵasyrlardaǵy Qazaq eliniń syrtqy saıası qatynastaryn zerdeleý, halyqaralyq arenadaǵy elimizdiń syndarly dıalog pen joǵary kásibı dıplomatııaǵa negizdelgen saıasatyn oı tarazysynan ótkizý, olardan sabaq alý mańyzdy.
Orazgúl MUHATOVA,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri