Men Sábıt Baızaqulyn kópten bilemin. О́mirde qarapaıym, ylǵı ózime úlgi tutatyn bul kisi maǵan qashanda ystyq. Úlken ǵulamanyń tereńdigi, báıge bastar beleńdigi, jan-jaǵyn jadyratyp júretin meıir shýaǵy júrekke jetip, qonaqtap qalatyny ǵajap. Aldyn kórgen adamnyń adastyrmas aqylmany ker Torǵaı topyraǵynda, Qyzbel qyratynda, syrly Saryqopa baýraıynda týǵany, qazaqtyń betke ustarlary jutqan aýany jutyp óskeni tegin emes sııaqty. Juldyzy janǵany da sodan, saltanaty tasyp, sáýlelengeni de osydan dep qabyldaıdy ǵazız aǵa!
Sábıt Baızaqov 1964 jyly Qazaqtyń memlekettik aýylsharýashylyǵy ınstıtýtyn támamdap, orman sharýashylyǵy mamandyǵyn alyp shyqty. Bul kez qaltada dıplom, boıda – bilim, oıda – shartarapqa shyrqaǵan qııal turaq taba qoımaǵan almaǵaıyp ólara shaq. Ol kóp tolǵanystan soń, ózi bitirip shyqqan ınstıtýttyń orman taksasııasy (ólshemderi) jáne ormanshylyq qalyptastyrý kafedrasynda assıstenttik qyzmetke qaldy. Sóıtip, kelesheginen kóp úmittendirgen ustazdyq ulaǵatty isine kiristi. Bilim men tájirıbe bite qaınasqanda ǵana jaýapty istiń jigi qanyǵatynyn uqty. Oqý ádistemelerin shyńdap, aýdıtorııada sóıleý mánerin ıgerip, tárbıelik jumystardyń tálimine tereń boılap, stýdentterdiń senimine, yqylasyna bólendi.
Ustaz sheberliginiń bir ushy júıeli ǵylymı jumysta jatqandyǵyna erte kóz jetkizgen ol oqyta júrip úırendi, úırete júrip oqydy. Bul qasıet onyń kásibı qaǵıdasynyń ózegine aınaldy. Sóıtken Sábıt óziniń ǵylymı jetekshisi ári kafedra meńgerýshisi, kórnekti ormanshy ǵalym Taıjan Hamıtuly Toqmurzınmen birlese otyryp, Keńes Odaǵy boıynsha alǵashqylardyń biri bolyp, ormannyń jer betinde ósip-ónetin bıologııalyq massasynyń kóbeıýi men qalyptasý zańdylyqtaryn zerttep, onyń mólsherin anyqtaıtyn tıimdi ádister oılap tapty jáne osyǵan qajet normatıvtik-anyqtamalyq kesteler jasap, tyń sheshimderge qol jetkizdi.
Tolassyz izdenistiń nátıjesinde bastapqy baǵyty boıynsha jınaǵan materıaldary negizinde ol 1969 jyly «Qazaqstannyń qaraǵaıly ormandarynda aǵashtyń qylqan japyraqty tarmaqtarynyń ónýi men qorlanýynyń keıbir zańdylyqtary jáne olardy ónerkásiptik paıdalanýdyń múmkindikteri» degen taqyrypta dıssertasııa qorǵap, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesine, al úsh jyldan soń dosent ataǵyna ıe boldy. Sákeńniń bul eńbegin onyń birinshi sarapshysy, Qyrǵyz KSR Ǵylym akademııasynyń Orman jáne jańǵaq ósirý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor P.A.Gan: «Jınaǵan materıaldarynyń mólsheri, olardy taldaýynyń tereńdigi, dıssertasııanyń mazmuny men máni, paıdalanǵan ádistemeleri jaǵynan kandıdattyq jumystarǵa qoıylatyn talaptardan anaǵurlym artyq», – dep ádil baǵalaǵan bolatyn. Bul baǵa jas ǵalymnyń bilim áleýetin dóp basyp tanýymen qundy edi.
Burynǵy ǵylymı jumystaryn indete qaýzaýdyń barysynda jınaǵan bilimi men tájirıbesi oǵan burynǵydan da kúrdeli jáne kópten sheshimi tabylmaı kelgen – orman qorynyń kadastrlyq-ekonomıkalyq baǵasyn anyqtaý problemasynyń naqty sheshimderin jasaýǵa kómektesti. Ol orman men ormandy jerlerdiń sandyq, sapalyq jáne aqshaǵa shaqqandaǵy qundylyǵyn tabýdyń metodologııalyq jaǵynan birtektiligin dáleldedi, olardy anyqtaýdyń qaǵıdattaryn belgilep, metodıkalyq joldaryn usynyp, iske asyrdy. Sonyń nátıjesinde orman sharýashylyǵyna, ásirese, onyń naryq jaǵdaıyna ótken kezinde óte qajet orman qorlarynyń kadastrlyq-ekonomıkalyq qundylyǵyn esepteýge arnalǵan normatıvtik-anyqtamalyq materıaldar júıesin qurdy, olardy orman sharýashylyǵy jumystarynyń uzaq jyldar boıǵy qyzmetine baǵa berý maqsatynda paıdalanýǵa bolatynyn dáleldep, osy salanyń tıimdiliginiń jalpy mólsherin anyqtaıtyn ádister jasap shyqty.
Osy kúrdeli máseleni zertteý ústinde ol orman taksalarynyń (baǵalarynyń) máni men maǵynasyna tereń de jan-jaqty taldaý jasap, olardy qurý barysynda jiberilip júrgen negizgi kemshilikterdi anyqtady.
О́sip turǵan aǵashty satýǵa qajetti baǵa júıesin jasaýdyń ormandy jerlerdiń ónimdiligi men ormannyń túsimdiligine, olardyń basty taksasııalyq kórsetkishterine negizdelgen jańa ádisin usyndy.
Mundaı jańalyqtyń tájirıbede shapshań ornyǵyp ketýiniń ózi ǵalymnyń asa úzdik tabysy retinde baısaldy ortalarda basa aıtylyp júrdi. Osy tektes qol jetkizgen ǵylymı nátıjelerin ol «Orman qoryn kadastrlyq-ekonomıkalyq baǵalaýdy jetildirý joldary jáne ony ormandy qaıta jańǵyrtý prosesin basqarý isinde qoldaný» degen taqyrypqa jazylǵan dıssertasııasynda jınaqtap, ony 1987 jyly Lenıngradtyń S.M.Kırov atyndaǵy orman-tehnıkalyq akademııasynyń ǵylymı keńesinde sátti qorǵap, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory dárejesin aldy.
Bul jumysty qorǵaý Sákeńe ońaı tıgen joq. О́ıtkeni, ol kez ortalyqtyń 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasyn ádeıi asqyndyryp, ony «qazaq ultshyldyǵynyń» nátıjesi dep tanyp, shıelenisti qoldan ýshyqtyryp jibergen sáti edi. Mine, áli elý jasqa tolmaǵan talantty qazaq ǵalymynyń abyroıy aspandaǵaly turǵanyn keıbireýler onsha jarata qoımaǵan syńaıly. Buryn oılaryn ashyq aıtpaı júrgender, endi osynaý almaǵaıyp sátti paıdalanyp qalýǵa tyrysty. Ásirese, sol ýaqyt talaby boıynsha mindetti túrde ǵylymı keńestiń músheleri bolýǵa tıisti partııa jáne kásipodaq ókilderi saǵyn syndyrmaq bop óre túregelgen. Osy sheshýshi sátte aqqa jaq adam – dıssertasııalyq keńes múshesi, orman ekonomıkasy ǵylymynyń iri teoretıgi ári korıfeıi, professor Tımofeı Sergeevıch Lobovıkov bolyp shyqty. Ol «Baızaqovtyń dıssertasııasyn men de oqyp shyqtym, sonshalyqty áserlengenimdi jasyrmaımyn. Bul jumystyń synaıtyn jeri joqtyń qasy dep esepteımin. Meılinshe anyq, paıdaly eńbek. Izdenýshiniń suraqtarǵa bergen jaýaptary men salmaqty sózderinen, ustamdy qalpy men sabyrly minezinen ony bizdiń aramyzǵa qosylǵan iri ǵalym ǵana emes, úlken ıntellekt ıesi ekendigin tanyp, bilýge bolady. Sonaý qazaq saharasynyń túkpirinde týyp, tereń ekonomıkalyq oı-paıym jasaǵan osy azamattyń jumysyna da, ózine de iltıpatpen qaraǵanymyz abzal. Dıssertanttyń óte kúrdeli máseleni biz sekildi qaınaǵan ǵylym ortasynda emes, shalǵaıda júrip tańdap alyp, odan úlken nátıjege jetkenine bárimiz qýanýymyz kerek. Ǵylymı jańalyqtyń sapasy óte joǵary ekenin, sondaı-aq aldymyzda turǵan onyń avtorynyń da múmkindikteriniń moldyǵyn moıyndaǵanymyz jón. Jas ǵalymnyń kókjıegi áli talaı qyzyqtyraryna senemin!» – dep Lobovıkov sózin támamdaǵanda, zal ishi jadyrap ketkendeı boldy. Professor negizsiz sóılemeıtin, aýyzy dýaly kisi eken. Sábıt Baızaquly ǵylymı jumysy bekitile sala kásibı órleý jolyna tústi.
1988 jyly professor ataǵyn alyp, ile ózi oqyp bitirgen orman sharýashylyǵy fakýltetine dekan bolyp saılandy. Ol bul jumysynda da tabandylyq kórsetip, Qazaq aýylsharýashylyǵy ınstıtýtynyń bas ǵımaratynyń ózi basqaratyn fakýltet ornalasqan qanatyn QR Orman sharýashylyǵy memlekettik komıtetiniń esebinen kúrdeli jóndeýden ótkizdi, Keńestik ormanshy ǵalymdar men joǵarǵy oqý oryndarynyń respýblıkaaralyq baılanystaryn kúsheıtti, Almatyda olardyń búkilodaqtyq oqý-ádistemelik májilisin (1990 j.) ótkizdi. Osyndaı qajyrly eńbegi men ǵylymı izdenisteriniń arqasynda ózen jıeginde ósetin usaq taldardan ózge iri butasy joq ashyq dalaly aımaqta týyp ósken ol respýblıkanyń ǵana emes, búkil Ortalyq Azııa ormanshylarynyń, joǵary orman bilimi men ǵylymynyń kórnekti ókilderiniń birine aınaldy.
Sábeń orman ekonomıkasy boıynsha osy óńirdegi birinshi ǵylym doktory. Onyń eńbekteri orman qorlaryn anyqtaý, orman mólsherleý men ormanshylyq qalyptastyrý, orman saıasaty men ekonomıkasy sekildi ǵylymı baǵyttardy tereńdete, baıyta tústi. Onyń tabysty ǵylymı-pedagogıkalyq jáne uıymdastyrýshylyq qyzmeti elimizdiń ǵylymı jurtshylyǵy men mekemeleri jetekshileriniń nazaryna ilikti. Sonyń aıǵaǵyndaı ol, 1991 jyly Qazaq aýylsharýashylyq ǵylym akademııasynyń (QazAShǴA) múshe-korrespondenti jáne onyń prezıdıýmynyń Bas ǵalym hatshysy bolyp saılanyp, úsh jyl boıy qyzmet istedi. Odan soń óz isine jetik maman 1994-1996 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń shaqyrýy boıynsha Bas ǵalym – hatshynyń mindetin atqardy. Ári sol kezderde Qazaq aýylsharýashylyq ǵylym akademııasynyń akademıgi (1994 j.), Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń múshe-korrespondenti (1995 j.) jáne akademıgi (1996 j.) bolyp saılandy. 1996-2002 jyldary ol Qazaq ulttyq (2001 jylǵa deıin – memlekettik) agrarlyq ýnıversıtetiniń ǵylymı jumystar jónindegi prorektory boldy. Odan soń (2003 j.) Ulttyq ǵylym akademııasyna qaıta shaqyrylyp, onda agrarlyq bólimniń akademık-hatshysy qyzmetin akademııanyń respýblıkalyq qoǵamdyq uıymǵa aınaldyrylǵan kezine (2003 jylǵy qazan aıy) deıin atqardy.
Sábeńniń atalǵan mekemelerdegi qyzmeti bulardyń úlken ózgeristerge túsip, qaıta qurylyp jatqan kezine sáıkes keldi. Mysaly, ol kezde QazAShǴA VASHNIL-dyń shyǵys bóliminiń negizinde jańa ǵana uıymdastyrylǵan (1991 j.) edi. Al, Sábeń qyzmetke shaqyrylǵanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ǵylym akademııasy ulttyq mártebe (1994 j.) alyp jatqan.
Sol sekildi Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti (1996 j.) de ol barardyń aldynda ǵana eki joǵary oqý ornynyń (Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýty men Almaty maldárigerlik ınstıtýty) negizinde jańadan qurylyp, bes jyldan soń (2001 jyly) ulttyq mártebege ıe boldy. Mine, osyndaı kúrdeli jaǵdaıda S. Baızaquly eki akademııa men agrarlyq ýnıversıtettiń jumystaryn eki ret jańa deńgeıde qaıta qalyptastyrýdy olardyń jetekshilerimen tize qosa otyryp, nátıjeli uıymdastyrýǵa atsalysty. Ol Qazaq aýylsharýashylyq ǵylym akademııasynyń ǵylymı jumystaryn «Dárilik ósimdikter» jáne «Agroekologııa» degen eki jańa baǵdarlamamen tolyqtyryp, iske asyrýshylardyń biri boldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Ǵylym jáne ǵylymı-tehnıkalyq saıasat týraly» Zańyn, Orman kodeksiniń 1993 jáne 2003 jylǵy nusqalaryn daıyndaýǵa belsene qatysty.
Jaqsynyń aty jańǵyryp, ǵalymnyń haty tálim bolýynyń mysalyndaı etip ol 224 ǵylymı eńbek, 6 monografııa, eki ret basylyp shyqqan 2 oqýlyq, 1 sózdik jáne 2 anyqtamalyq oqý quralyn jazdy. Onyń «Orman qoryn ekonomıkalyq baǵalaý» (1981 j.), «Qazaqstannyń ormandary men orman sharýashylyǵy: jaǵdaıy, damýy, baǵalaý ádisteri» (1996 j.), «Qazaqstan ormandary men orman sharýashylyǵyn turaqty basqarýdyń keleli máseleleri» (2007 j.), «Qazaqstan orman sharýashylyǵynyń ǵylymı-ınnovasııalyq basymdyqtary» (2010) jáne «Ertis óńirindegi jal qaraǵaıly ormandarda aǵash ósirýdiń ıntensıvti tehnologııalary» (2014 j.) degen kitaptary respýblıkada orman sharýashylyǵy salasynyń ǵylymı-praktıkalyq negizderin kúsheıte túsýge qosylǵan oıly da qońdy zertteýler.
Sondaı-aq, onyń basqa ǵalymdarmen birlese otyryp shyǵarǵan «Qazaqstan-da ekpe orman ósirý» (2007 j.) degen eki tomdyǵy respýblıka boıynsha joǵary oqý oryndaryna arnalǵan alǵashqy qundy oqýlyq bolyp esepteledi.
Sábeń búginde Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń Orman ǵylymı ınnovasııalyq ınstıtýtynyń dırektory ári «Orman resýrstary jáne ańshylyqtaný» kafedrasynyń professory bolyp eńbek etedi. Qazirgi kezde ony tolǵandyratyn máseleler de jeterlik. Mysaly, ǵalymdy orman qoryna janashyrlyqtyń azdyǵy, ony keıbir bıznes ókilderiniń qulqyn qamymen zańsyz kesip, otap, órtep joıýǵa deıin baratyny qynjyltady. Osyndaı jaǵdaıda onyń kóńiline demeý bolar – elimizdegi orman kólemin ulǵaıta túsý jolynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bastamasy men tikeleı qoldaýynyń arqasynda atqarylyp jatqan «Jasyl damý» baǵdarlamasy. Onyń táýelsizdigimizdiń jemisi ekenine, turaqty túrde uzaq merzimge iske asyrylsa, Qazaqstannyń eldi mekenderin, basqa da biraz jerlerin kógaldy aımaqtarǵa aınaldyrýǵa kóp járdemi tıetinine kámil senedi.
Aqmola oblysy.