Qazaq handyǵy kezindegi bıler ınstıtýty: Tálimi men taǵylymy

Bıler halyqtyń kókeıindegisin aıtqan, kómeıindegisin jaryqqa shyǵarǵan ádilet joqshysy bolǵan. Bul tulǵanyń ereksheligi sonda, bıdi baılyq ta, barlyq ta jasaı almaǵan. Bı tuǵyryna topty jaryp, tarazy basyn teń ustap, ádildikti saqtap, qara qyldy qaq jaryp aıtatyn parasatty adamdar kóterilgen. Bıge tabıǵı daryn, tekti aqyl, alystan kórip, barlaı alatyn, ony zerdeleı bilgen dana, sózdiń «maıyn» aǵyzatyn dúldúl sheshender jatqan. Mine, osy bı uǵymynyń mánin ashatyn: «Túgel sózdiń túbi – bir, Túp atasy – Maıqy bı», degen sóz tarıhta qalǵan.

Qazaqtyń ataqty bıleri: Tóle, qaz daýysty Qazbek, Áıtekeden qalǵan sóz bıligi dástúri ǵasyrlar boıy úzilgen emes. Olardyń zamanynda, Ahmet Baıtursynov pikirimen aıtqanda, «ádil bılerdiń qolyndaǵy bılik qazaqtyń neshe túrli dertin jazatyn taptyrmas dári edi». Bıler jaqsy men jamandy, jaqyn men alysty, qymbat pen arzandy, qıyn men jeńildi salystyryp alǵa tartqan. Mal daýy men jer daýyna, ar daýy men namys daýyna kesimdi bılik aıtyp, «tilmen túıip, tispen sheshe almas» tujyrym jasaǵan. Kez kelgen qazaq ol kezde myljyńdyqty, dalbasalyqty, jaǵympazdy min kórip, qorlyq sanaǵan. «Sóz shynyna toqtaıdy, pyshaq qynyna toqtaıdy» dep shyndyqtyń týyn kótergen «ot aýyzdy, oraq tildi» sheshenderin qasterlep ótken. «Sý túbin shym bekitedi, daý túbin sóz bekitedi» dep te retine qaraı kelistirip otyrǵan. Beıneli, dáleldi, qısyndy ýáj aıtqan.

Bıler bılik aıtarda aýytqyp, bura tartqan tustary bolsa, birin-biri toqtatyp, ádiletke shaqyrǵan, «aıtqan sózi-qurǵan qaqpandaı» bolǵan bedeldi bıler qazaq qoǵamyndaǵy ádilettiliktiń jarshysy bolǵan. Búginde «bı» sóziniń shyǵý tegi jaıly biraýyzdy kesilip-pishilgen pikir joq. Osy máseleni zerttegen ǵalymdar G.Vamberı, V.Radlovtar «bı» sóziniń tórkinin túrki tilindegi bıiktik, joǵary­lylyq degen maǵynalardan izdese, Leontev, Sh.Ýálıhanov, Halıd jáne t.b. zertteýshi ǵalymdar ózge de pikirlerge toqtalǵan. Týrasyna keler bolsaq, «bı» sózi ejelgi túrkiniń «bek» sózinen bas­taý alyp, negizinen «basqarý», «bıleý», «bılik etý» degen uǵym­dardy bildirse kerek. Osy pikirge toqtalsaq «bı» termıniniń shyǵý ýaqyty da ejelgi túrki zamany ekeni talas týdyrmaıdy.

Qazaq halqynyń ómirinde bıler ınstıtýtynyń alar orny men úles-salmaǵy, mańyzdy­lyǵy aıryqsha boldy. О́ıtkeni, onyń – memlekettiń saıası jáne áleýmettik jaǵdaıyn tek ádettegi quqyqpen ǵana emes, rýhanı-mádenı salt-dástúr negizinde de ushtastyra ári teńestire otyryp qamtamasyz etýshi birden-bir qurylym retindegi róli erekshe. Bul qurylym ol kezde memlekettik basqarý júıesimen tyǵyz astasyp jatty. Bıler el, jer, jesir daýyn, mal-jan, kásip máselesin túıindi tórt-aq aýyz sózben tyndyryp otyrǵan. Tyndyrǵanda da hatsyz, qararsyz, aýyzsha júzege asyryp, bitirip otyrǵan. Qazirgideı altyn ýaqyttaryn jıyn, májilis sezben ótkizip, qulash-qulash qaýly–qarar qabyldap, ony joǵary-tómendi buıryqpen taratyp, tóreshildikke, qaǵazbastylyqqa salynbaǵan. Ol kezde bir bıdiń ózi osy kúngi sottyń da, prokýrordyń da, polısııanyń da, ózge de quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetterin atqarǵan ǵoı.

«Bı – áleýmettik kategorııa retinde qazaq halqynyń tarıhynda erte zamannan beri qoldanylyp kele jatyr... Áleýmettik qatynastardyń damyp shıelenisýmen birge, keıde bılerdiń kópshiligi qanaýshy taptardyń ýákiline aınalǵan. Bılerdiń ádet-zań normalaryn talqylaýda, bılik aıtýda, ol bıliktiń oryndalý ádisterin belgileýde keń quqyqtary boldy. Bıler soty Qazan tóńkerisine deıin qylmystyq jáne azamattyq isterdiń kópshiligin qaraıtyn resmı organ bolyp, qun, barymta, qalyń mal, ámeńgerlik, kóp áıel alý, t.b. patrıarhtyq kertartpa qaldyqtardy qorǵap keledi» – dep (Qazaq Sovet Ensıklopedııasy 2-tom, 322-323bb.) bılerdiń qoǵamdaǵy rólin ádeıi tómendetip kórsetken. El basqarýda bılerdiń orny hannan kem emestigin, tipti hannyń ózin «Bıler keńesi» saılaıtynynan seskengen Reseı ımperııasy Qazaqstandy otarlaý barysynda olardyń rólin shektep, múldem joıyp tyndy. Al, qaraýyndaǵy bodan eldiń kúshti handyqtardan turýy, ondaǵy bılerdiń keı jaǵdaıda handardan da bedelderi asyp turatyndyǵy Reseı ımperııasynyń otarlaý saıa­satyn oıdaǵydaı júzege asyrýyna kedergi dep bildi. Osy sebepten bılerdiń qyz­metin múldem joıý kózdeldi.

1868 jyly qabyldanǵan «Jańa ýstav» qazaq dalasynda sultandyq pen eldi basqarýdyń ejelden kele jatqan dástúrli júıesin joıyp tyndy. Endi «bólip al da, bıleı ber» degen saıasatpen qazaq dalasy usaq bolystarǵa baǵynyshty boldy. Osyndaı usaqtalǵan bolystardy, buryn kósemdigi­men, sheshendigimen halyqqa tanylǵanda ǵana ózdigimen bı atanatyndardy endi halyq saılap, Reseı patshasynyń erkeshe quqyqty ókilderi zańdasty­ryp bekitetin boldy. Mundaı qadamǵa barý ǵasyrlar boıy minsiz qyzmet etip, tarıhtyń, qoǵamnyń qalyptasýyna olardyń boıyndaǵy san-alýan týma talanttaryn birjolata joıý edi. О́ıtkeni, endi bolystyqqa bı – qazylyqqa óziniń dara qasıet­terimen bı atanǵandar emes, para berý arqyly, halyq­tyń emes, qara basynyń qulqynyn oılaıtyn, Reseı patshasy ókilderiniń aıtqanyn istep, aıdaǵandarmen júretin darynsyz, jetesiz mansapqorlar «saılandy».

Bul jóninde dana Abaı óziniń «Úshinshi sózinde» árbir starshyn basy bir bı saılaý saıasatyn synaı kelip, bylaı degen edi: «Bul bılik degen bizdiń qazaq ishinde árbir saılanǵan kisiniń qolynan kelmeıdi. Buǵan burynǵy «Qasym hannyń qasqa jolyn», «Esim hannyń eski jolyn», áz Táýke hannyń kúltóbeniń basyndaǵy kúnde keńes bolǵanda «Jeti Jarǵysyn» bilmek kerek. Bul eski sózderdiń qaısysy zaman ózgergendikpen eskirip, bul jańa zamanǵa kelispeıtuǵyn bolsa, onyń ornyna tatymdy tolyq bılik shyǵaryp, tóleý salarǵa jararlyq kisi bolsa kerek edi, ondaı kisi az, ıakı tipti joq». Abaıdyń-«bas-basyna bı bolǵan óńsheń qıqym» dep qynjylýy osy kezdiń kórinisine aıqyn kýá dep bilemiz. Al, shyǵys juldyzdarynyń biri Sh.Ýálıhanov «Bıler sotynyń erteden kele jatqan halyqtyq túri» degen maqalasynda, «Bı ataǵyn berý qazaqta halyq tarapynan bir saılaý arqyly nemese halyqty bılep otyrǵan úkimet tarapynan bekitý arqyly bolǵan emes, tek sot ǵuryptaryna ábden jettik, sonymen qatar, tilge sheshen qazaqtar ǵana bul qurmetti ataqqa óz betimen ıe bolyp otyrǵan. Mundaı bı ataǵyn alý úshin bı bolam degen qazaq óziniń isine jetiktigi jáne sheshendik qabileti bar ekendigin halyq aldynda san ret kórsetýge tıis bolǵan. Ondaı adamdardyń ataǵy búkil qazaq dalasyna tez jaıylyp, olardyń aty jurttyń bárine málim bolyp otyrǵan».

Tap osyndaı pikirlerdi qazaq saharasyn kóp kezip, aýyz-ádebıetimiz, ádet-ǵuryp, salt-sanamyz týraly kóptegen eńbek­ter jazǵan Á.Dıvaev, A.Vasılev, V.Radlovyń shyǵarmalary­nan da kóptep kezdestiremiz. Basqany bylaı qoıǵanda, jat jurttyń ókilderiniń ózi «bı ústem taptyń ókili, ol tek qana han-sultandardyń, baı-manaptardyń soıylyn soǵyp, halyqty qanaýshy» degen pikirdi birde-biri jazbapty. Arǵy-bergi aýyzsha taraǵan nemese jınaqtalyp qaǵazǵa túsken kóne shejirelerimizge zer salsaq, bıdiń tek baılardyń ǵana arasynan emes, joq-jitikti kedeıler arasynan da talaı shyqqanyn, «Erdiń qunyn eki aýyz sózben bitirgen» sańlaq bıler bolǵanyn tarıh rastaıdy.

Sonymen, bı degenimiz – el jurtynyń ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin, ótken shejiresin, tarıhyn, qoǵamynyń damý barysyn, aınala qorshaǵan tabıǵattyń san-alýan qasıetteri men qupııa­laryn biletin, adamdardyń kókirek kózderine oı kózimen qaraı alatyn, qyrly-qyrly minez-qulyqtardy aıtqyzbaı-aq tap basatyn, ǵylym-bilimnen habardar, kemel pikirlerin sheshen tilmen jetkizip berýde dara qasıeti bar jandar boldy. Biz bul tujyrymymyzben bı ataýlynyń bári birdeı shetinen kemeńger, kósem bolǵan degen ushqary pikir aıtýdan aýlaqpyz. О́ziniń azdy-kópti kórgen-túıgenimen, bir qaǵar sheshen tilimen ortaǵa túsip, qara basynyń, qulqynynyń qamy úshin maly barlardyń, han-sultandardyń teris ekendigin kóre-tura burys tartyp, óz rýlarynyń soıylyn soqqan bısymaqtar da el arasynda az ushyraspaǵanyn aıtpasaq, aqıqat aýylynan irgemizdi aýlaq salǵanymyz bolar edi.

Árıne, ondaı bısymaqtar aqyǵa alǵan atymen, kıgen tonymen birge tozyp, halyq jadynan tez umyt bolyp otyrǵan. Bı degenge úsh arysymyz – Tóle, Qazybek, Áıteke jetken zańǵar bıikten qaraǵanymyz abzal. Endi halyq danalyqtaryna súıene otyryp, bıler boıyndaǵy dara qasıetterge qysqasha bolsa da jeke-jeke toqtalyp, saralasaq. Ol qasıetter birin-biri tolyqtyryp, tórt aıaǵynan teń basyp turmaǵan jaǵdaıda atyshýly bıler dodasynda qarsy jaǵy osal tustan oryp túsip, omaqastyryp kete beretin bolǵan. Iá, bı-kópti kórgen, ıaǵnı «kóre-kóre kósem bolǵan», kókirek kózi qııadaǵyny shalatyn, oıy oramdy, kóneni ǵana bilip qoımaı, bolashaqty da tap basyp, baılamdy, baǵanaly boljam jasaı alatyn, árdaıym halyq kóńilinen shyǵatyn jan bolýy shart. Sheshendik – kóp halyqtarda erteden ushyrasatyn qasıet.

Tipti, Ejelgi Rım ımperııasy men Grek, Mysyr elderindegi oqý oryn­darynda sheshendik óner «Rıto­rıka» atalyp, negizgi pánderdiń biri bolyp sanalǵan. Al, qazaq dalasynda bıler bizdegi sekildi eshbir pándi oqymaı-aq salıqaly oıdyń túıinin dál jetkizýge sheber bolǵan. Bıdi burynǵy da, qazirgi de jazba tilderimizde sot dep júrmiz. Bul bir jaqty pikir. Ádette, daýly máseleni sheshken jerde kemi úsh bı qatysqan, biri – aıyptaýshy (prokýror), ekinshisi – aqtaýshy (advokat), úshinshisi –tóbe bı (sýdıa). Al, sot degenimiz bir ǵana úkim shyǵarýshy sýdıa degen maǵynany ǵana bildiredi. Sondyqtan bıdi sot dep emes, zańger dep qaraǵan durys sekildi. Áıtpese, jalpyǵa túsinikti jaǵ­daıda «bı» – dep ataǵan da jón. Osy arada taǵy bir aıta ketetin jaı – qazaqta, sondaı-aq jalpy túrki elderinde bı sekildi qazy degen sóz jıi kezigedi. Qazy da bılik aıtýshy, tórelik etýshi bolyp sanalady.

Áıtse de bı men qazy sózderiniń arasy jer men kókteı. Qazy bir ózi ǵana daýly ispen júginýshilerge sheshim shyǵaryp, tórelik aıtady. Al onyń ádildigi men ádiletsizdigi kóp jaǵdaıda teń túsip jatýy yqtımal. Ondaı jaǵdaıda daýshylar qazydan asyp, bıler aldyna júginetin bolǵan. Ári joǵaryda aıtqan jáne tómende baıandalatyn tek bıge tán qasıetterdi qazydan talap etý – orynsyz, bilmestik bolady. Iаǵnı, qazy óziniń dúnıetanym, kózqarasyna qaraı durys bolsyn, burys bolsyn – tórelik aıtýshy ǵana. Bıge oraı taǵy bir eskere ketetin jaıt bar. Halyq arasynda «bı ekeý bolsa, daý tórteý» degen astarly sóz bar. Bul sózdi keıde bıler júrgen jerde daý­da kóp dep syńarjaqty uǵyp qalamyz. Mundaı pikir qate. Bul arada daýly máseleni eki bı emes, úsh bı (ıaǵnı, taq sandy) sheshsin degeni.

Iаǵnı, biri aıyptaýshy, ekinshisi – aqtaýshy bolsa, al úshinshisi – ortaq, ádil sheshim aıtatyn Tóbe bı bolsyn degendi meńzegeni. Bul ádis sol kezeńdegi dala demokratııasy­nyń ­taptyrmas týyndysy bolyp ­tabylady. Bı elshi (dıplomat) mámileger retinde de tarıhtan oryn alǵan. «Jaýlastyrmaq-jaýshydan, eldestirmek-elshiden», «Elshi­sine qarap elin tany» degen sekildi tek qana qazaqqa tán emes, túrki dáýirinen kele jatqan kóptegen maqal-mátelderde qanshama tereń maǵyna jatqanyn biz áli de jete paıymdaı almaı kelemiz. Iаǵnı, bı tek el ishindegi daýly máseleni sheshedi eken dep qaraýymyz da jete baǵamdamaýshylyq. Árıne, jeke adamdar, rý, taıpa, ulys aralyǵyndaǵy kıkiljińdi el men el arasyndaǵy daýly istermen qatar qoıýǵa bolmaıdy. Sol sebepti de, sońǵy máseleni sheshý úshin jat jurtqa naǵyz bedeldi bılerdi jiberip rettep otyrǵan. Qazaqtarmen jaýlasyp kelgen Jońǵar handyǵyna soǵysty toqtatyp, tatý kórshilik qatynas ornatý úshin kezinde Qazybek bı bastaǵan elshi jiberilgen. Sonda Qazbek bıdiń Jońǵar hanyna elshilikke barǵanda aıtqany: «Sen temir de men kómir, Eritkeli kelgemin. Eki eliktiń balasyn, Telitkeli kelgemin. Egesetin el shyqsa, Iiltkeli kelgemin. Tutqyr sary jelimmin, Jabysqaly kelgemin. Jańa úıretken jas tulpar Shabysqaly kelgemin. Tanymaıtyn jattarǵa, Tanysqaly kelgemin. Qazaq-qalmaq balasy, Tabysqaly kelgemin. Tabysýǵa kelmeseń, Turysatyn jerińdi aıt, Sen qaban da men arystan Alysqaly kelgemin».

El basshylary sol zamanda bıler arqyly barlyq túıindelgen máselelerdi múmkindiginshe beıbit jolmen sheship, bátýalastyrýdy murat tutqan. Bıler saıasatpen de aınalysyp, qoǵam qaıratkeri dárejesine deıin kóterilip otyrǵan. Bı – jekele­gen adamdar, rý men rý, taıpa men taıpa arasyndaǵy daý-janjaldy sheshýmen ǵana shektelmegeni barshaǵa málim jaı. Olar el men el arasyndaǵy qoǵamdyq máni zor saıası máselelerdi sheshýde han-sultandardyń negizgi tiregi, keńesshisi bolǵan. Han qanshama qaHarly bolǵannyń ózinde «Bıler keńesinde» kópshilik daýyspen qabyldanǵan sheshimdi jeke bılikpen buza almaǵan. Áıgili áz Jánibek hannyń janynda el ishiniń syrtqy saıasatynyń barlyq máselelerin talqylap, baǵa berip, jón-joralǵy silteıtin alpys bı bolǵan eken deıdi.

Ataqty Abylaı hannyń janynda únemi keńesshi 8 bı bolǵany tarıhtan belgili. Al, ıisi qazaqtyń kemeńger hany áz Táýke, búginde ejelgi grekterdiń zańgeri Salon shyǵarǵan zańmen para-par de­linip júrgen, «Jeti Jarǵyny» jazǵanda oshaqtyń úsh aıaǵyndaı teń turǵan bılerimiz – Tóle, Qazybek, Áıtekelerdiń aqyl-keńesin basshylyqqa alǵanyn eshkim joqqa shyǵara qoımas. Kúltóbe, Mártóbe bastarynda ótken talaı áıgili keńesterde el birligi, as-aýqaty, amandyǵy men bolashaǵy jaıynda keleli iske keńes bergen de osy bılerimiz bolatyn. El ishinde bı oı túıip, sóz ustap, ádil tórelik aıtýmen birge, búkil bir halyqtyń bolashaq urpaǵyn tárbıeleýde de teńdessiz qyzmet atqarýmen qadirmendi sanalǵan. Qalaı bolǵanda da san ǵasyrlar boıy halqymyzben birge jasasyp, onyń el basqarý júıesinde aıryqsha qoǵamdyq mańyz atqaryp kelgen bılerdiń rólin qaıta jandandyrsaq, ulttyq qadir-qasıetterimizdi saqtaýǵa kómekteser edi.

Osy qasterli mura, danalyq, «qara qyldy qaq jarar» ádildiktiń adal oǵy, satylmaǵan qazaqtyń kıeli aýyzdy bılerinen shyqqan sózder búgingi tańda da qazaq qoǵamyna úlgi bolýy qajet ekendigine eshkimniń talasy joq degen oıdamyz.

Qýandyq ESENǴAZY,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.